Γράφει: Heinz-Uwe Haus , Ελένη Οδυσσέως

Συνέντευξη Heinz-Uwe Haus, σκηνοθέτη: “Πώς να μη θέλω να δουλέψω στην Κύπρο;”

Heinz-Uwe Haus, σκηνοθέτης

στην Ελένη Οδυσσέως

 

Με την ευκαιρία του Θεατρικού Εργαστηρίου που διοργάνωσε το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου πάνω στον Bertolt Brecht από την 1η μέχρι την 8η Σεπτεμβρίου 2008 πήραμε συνέντευξη από τον γνωστό και διακεκριμένο Γερμανό σκηνοθέτη Heinz-Uwe Haus.

Ποιοι ήταν οι κυριότεροι στόχοι για το θεατρικό εργαστήρι με θέμα τον Brecht που διεξάχθηκε στην Καστελλιώτισσα στο Σεπτέμβριο του 2008 μέσω του Διεθνές Ινστιτούτου Θεάτρου; Επιτεύχθηκαν αυτοί οι στόχοι;

Ο στόχος του εργαστηρίου ήταν να εκπαιδεύσει τους ηθοποιούς πώς να διαβάζουν ένα έργο και πώς να το απεικονίζουν. Η αναλυτική μεθοδολογία που εστιάζει στην έρευνα/αναζήτηση των αντιθέσεων εφαρμόστηκε στο διάλογο, τη δράση, το ρυθμό, το χαρακτήρα και τη φραγή/παύση. Οι συγκριτικές προσεγγίσεις του Brecht για την ανάπτυξη της αισθητικής του, εξετάστηκαν στο πολιτιστικό τους, κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο. Αυτό μας ενθάρρυνε να μάθουμε και να λάβουμε υπόψη το παρόν, συμπεριλαμβάνοντας τις προκλήσεις στην Κύπρο σήμερα.

Είναι δύσκολο να πω, εάν οι στόχοι έχουν επιτευχθεί. Η ουσία των στόχων κέρδισε το μυαλό και τις καρδιές: να αμφισβητήσει κανείς αυτό που φαίνεται να είναι σίγουρο, ασφαλές και γνωστό. Το να εκπαιδεύεις το μυαλό και να δοκιμάζεις κάτι που δεν είναι οικείο/γνωστό, χρειάζεται μονιμότητα. Μια βδομάδα είναι απλά το πρώτο βήμα.

Αλλά πιστεύω ότι όλοι δοκίμασαν και κατάλαβαν ότι το ‘Μπρεχτικό’ δεν είναι ένα ύφος ή στυλ, αλλά μια μέθοδος. Είναι καταστρεπτικό για τους ηθοποιούς αν οκνηροί ή στενόμυαλοι σκηνοθέτες πλασάρουν τη γνώμη τους για τον Brecht αντί να εφαρμόζουν τον τρόπου του να βλέπει την ανθρώπινη και κοινωνική πραγματικότητα.

Είναι φανερό ότι το βρίσκετε πολύ ενδιαφέρον να κάνετε συνεργασίες στην Κύπρο. Έχετε δουλέψει με ανθρώπους του Θεάτρου στην Κύπρο σε διάφορα επίπεδα και χώρους. Τι έχετε να πείτε για την ακαδημαϊκή γνώση και εμπειρία των Κυπρίων για το Θέατρο, και νομίζετε ότι το ‘νέο αίμα’ ηθοποιών θα συμβάλει σημαντικά στην εξέλιξη του Θεάτρου στην Κύπρο;

Η έννοια του θεάτρου του Brecht έχει διπλή σημασία στο ότι αλλάζει διαλεκτικά όλο το υλικό σε μόνιμη κρίση, διδάσκει ότι οι κρίσεις αξίας έχουν νόημα, μόνο όταν είναι «απαιτητικές». Το σοκ της Τουρκικής εισβολής το 1974 επέβαλε ριζοσπα-στικές αναλύσεις των ιστορικά ανεπτυγμένων εσωτερικών κοινωνικών δομών της Κύπρου. Η ‘δεσμευμένη σκέψη’ έγινε αναγκαία, ‘για να προγνώσει σωστά και να πάρει αποφάσεις’. Η επιλογή του ‘Καυκασιανού Κύκλου με την Κιμωλία’ για την επαναλειτουργία του ΘΟΚ το φθινόπωρο του 1975, ήταν τόσο πολιτική όσο και αισθητική πρόκληση.

Η προσέγγιση του Brecht έχει το πλεονέκτημα ότι προσπαθεί να διαγνώσει την προβλεψιμότητα των κοινωνικά επί μέρους συστημάτων και το σύνολο της συνεργασίας τους, τη συμπεριφορά κοινωνικών συνόλων (όπως κοινότητες πίστης/θρησκείας, οργανώσεις χωριών, κοινωνικές τάξεις, και στρώματα), καθώς επίσης, τους κανόνες και τα όργανα, και τους κοινωνικούς μηχανισμούς που μεταβιβάζουν την κοινωνική συμφωνία. Μέσα από την αναταραχή του 1974, η τέχνη, η κουλτούρα και η ιδεολογία στο σύνολό τους έχουν γίνει ένα σοβαρό θέμα για έρευνα, πολύ πιο κρίσιμο παρά στα προπολεμικά χρόνια. Η προσοχή στράφηκε σε πράγματα όπως την έρευνα εκείνων των κοινωνικών παραγόντων που προωθούν ή εμποδίζουν τον ερχομό της δημιουργίας/ύπαρξης καλλιτεχνικών εργασιών που ενδυναμώνουν ή αδυνατίζουν το αποτέλεσμά τους στην κοινωνία.

Δεν υπήρχε καθόλου ακαδημαϊκή γνώση για τον Brecht σε κείνα τα χρόνια. Αλλά αυτό ήταν πλεονέκτημα. Υπήρχε πολιτικό ενδιαφέρον για μια θεατρική μέθοδο που επιτρέπει να καταλάβει κανείς τα γεγονότα στη σκηνή ως μεταβλητά. Το θέατρο ως παιδική χαρά με ενδιαφέρον. Αυτό φαινόταν γνωστό σε ανθρώπους που είδαν Αρχαίο Ελληνικό Δράμα και τη σχέση του με την ‘πόλη’ ως σημαντική για την κατανόηση της θεατρικής κληρονομιάς. Με τον Brecht τα ενδιαφέροντα του θεατή έγιναν ευχαρίστως κομμάτι της αισθητικής του απόλαυσης. Το ‘Επικό Θέατρο’ άνοιξε το δρόμο στη δημοκρατική σκέψη στην παραγωγή θεάτρου.

Σήμερα, όπως έχει δείξει και η δουλειά στο εργαστήρι μας στην Καστελιώτισσα, υπάρχει ακόμα, και ξανά, ανάγκη για «νέο αίμα» η μέλλουσα γενιά ανθρώπων του θεάτρου έχοντας τον Brecht σύμμαχό τους για να βρουν κατάλληλους τρόπους να ειπωθεί η ιστορία.

Με λίγα λόγια, περιγράψετε μας την μεθοδολογία του Brecht, έτσι ώστε όλοι μας οι αναγνώστες που δεν ασχολούνται επαγ-γελματικά με το Θέατρο, να είναι σε θέση να κατανοήσουν κάποια πράγματα γι’ αυτό το σημαντικό συγγραφέα.

Η μεθοδολογία του Brecht υπηρετεί στην επίδραση/ανάπτυξη σημαντικής κοινωνικής συνειδητοποίησης για συλλογική αυτοσυνει-δητοποίηση και αυτογνωσία. Δημιουργημένη μέσα από την παράδοση και το κατεστημένο, η δουλειά της τέχνης δεν έχει πλέον εμπειρική αξία. Είναι ένα μέσο επικοινωνίας για να μεταφέρει στους άλλους απεικόνιση, συμπεριφορά, διανοητικές τοποθετήσεις/συμπεριφορές, αισθήματα, κ.ά με τη βοήθεια των συστημάτων της, των συμβόλων.

Ενάντια σε μια υπαρξιακή είδους σκέψη και τον επερχόμενο μεταμοντέρνο σχετικισμό, ο Brecht απαίτησε «λειτουργική αξία» (αξία χρήσης) της καλλιτεχνικής δουλειάς:

Α) Τα έργα τέχνης είναι για να γίνονται αντιληπτά ως αντικειμενικές πραγματικότητες, ανεξάρτητα από τη συνείδηση των παρατηρητών. Η ανάλυση είναι, επομένως, λιγότερο επηρεασμένη από υποκειμενικές κρίσεις αξίας προτίμησης.

Β) Τα έργα τέχνης δεν εξετάζονται πλέον σαν απομονωμένα αντικείμενα, αλλά μάλλον σαν κοινωνικές διασυνδέσεις και διαδικασίες.

Γ) Η τέχνη κρίνεται σύμφωνα με την αντικειμενική κοινωνική της επίδραση και αποτελέσματα. Το αντικείμενο της εξέτασης της τέχνης είναι να διαπιστώσει κατά πόσον η τέχνη επηρεάζει την κοινωνική συνειδητοποίηση ή την εμποδίζει προς κατεύθυνση που προωθεί την ανάπτυξη του κοινωνικού συστήματος.

Κατά τη γνώμη σας, πώς θα μπορούσε καλύτερα ένας ηθοποιός να προσεγγίσει ένα έργο του Brecht και ένα συγκεκριμένο χαρακτήρα του έργου, και πώς θα μπορούσε να δουλέψει προοδευτικά πάνω σ’ αυτά;

Κατά τη διάρκεια της Κυπριακής υποδοχής του Brecht, έγινε όλο και περισσότερο σαφές ότι η δουλειά του είναι το προϊόν ενός συγκεκριμένου κοινωνικού δια- συγγενικού περιβάλλοντος. Αυτό το περιβάλλον υπηρετεί σαν ένας θησαυρός εμπειριών για το σημερινό ρεαλιστικό καλλιτέχνη για να διακρίνει την συνοχή και την αίσθηση της κατεύθυνσης της κοινωνικής και πολιτικής ανάπτυξης. Η προσπάθεια δεν ήταν για ένα αρχειακό αντίγραφο του μοντέλου του Brecht, ούτε μια ακατέργαστη σχετικότητα των διαφόρων σταδίων, αλλά αυτό που επιτεύχθηκε ήταν παραστάσεις των έργων του Brecht οι οποίες αύξησαν τη συνειδητοποίηση της διαλεκτικής της ιστορικής αλήθειας και της σύγχρονής της θέσης. Στην περίπτωση / στο παράδειγμα του Brecht στην Κύπρο, γίνεται πειστικά ξεκάθαρο τι είχε επιλύσει, με έναν ασύγκριτα χρήσιμο τρόπο, σε ένα άλλο περιβάλλον για την ανάπτυξη της κοινωνικής προοπτικής. Αυτή η προοπτική επιτρέπει να δεχτεί κανείς και να χειριστεί τα χτυπήματα στο συνεχιζόμενο αγώνα μεταξύ των τάξεων όσο και να αντέχει και τις κοινωνικές αντιφάσεις. Η ασχολία με τη δουλειά και μέθοδο του Brecht στην Κύπρο, παρείχε μια νέα αντίληψη / κατανόηση, των στόχων και των δυνατοτήτων για τον πολιτισμό στην Κυπριακή κοινωνία.

Αναφέροντας αυτή τη γενική σύνδεση, το τι σημαίνει για την πρακτική προσέγγιση του ηθοποιού και πως κάτι Μπρεχτικό μπορεί να επιτύχει την κατάρτιση του ηθοποιού στο ‘επικό’ παίξιμο, χρειάζεται, ξέρετε, ειλικρίνεια, ανοιχτό πνεύμα και προθυμία για την αμφισβήτηση εμπειριών.

Στο εργαστήρι διευκρινίστηκε ότι ο Brecht δεν ήταν συνήγορος με τα αισθητικά μέσα ή μόνο τεχνικές, αλλά μάλλον με μια μέθοδο θεατρικής αντιπροσώπευσης που βασίστηκε πάνω σε έναν ιδιαίτερο τρόπο του να βλέπει κανείς τον κόσμο. Εστιάσαμε στο δημιουργικό συνδυασμό επικών στοιχείων, συγκρίσιμο πρακτικό πειραματισμό στο μη Μπρεχτικό Θέατρο (όπως τη δημοφιλή χρήση του Shakespeare «συμπληρωματική προοπτική»), και στη συγκεκριμένη εφαρμογή μιας διαλεκτικής φιλοσοφίας στο γράψιμο (δραματουργία για ηθοποιούς), παρατηρώντας και παίζοντας. (εστίαση σε «αντιθέσεις» στις τοποθετήσεις/ συμπεριφορές των ανθρώπων και των χαρακτήρων).

Θα λέγατε ότι είναι πιο ενδιαφέρον να δουλεύετε με ανθρώπους από διαφορετικό θεατρικό παρελθόν σε τέτοια εργαστήρια όπως αυτό που συμμετείχαμε στην Καστελλιώτισσα, ή είναι καλύτερο το αποτέλεσμα εάν υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις συμμετοχής?

Μου αρέσουν οι άνθρωποι να είναι όσο το δυνατόν πιο διαφορετικοί. Κάτι τέτοιο εμπλουτίζει τη δυναμική και τους διαλόγους. Αλλά όλοι πρέπει να θέλουν και να δοκιμάζουν. ΟΛΟΙ πρέπει να έχουν κάποιο επίπεδο σφοδρής επιθυμίας για την παρατήρηση της πραγματικότητας. Ο κωμωδός, ο ηθοποιός, το θεατρικό ταλέντο, αρχίζει όπου ένας θέλει να δείξει, να παρουσιάσει περίεργη, παράξενη, ασυνήθιστη συμπεριφορά. Τέτοιο είδος απαιτήσεων ανοίγει την αντίληψη για το ευδιάκριτο δραματουργικό λεξιλόγιο «η επίδραση της αποξένωσης», «πράξη/ gestus», «κοινωνική πράξη», «όχι αυτό/ αλλά μάλλον», «μύθος», «συμπεριφορές» και «κοινωνική έννοια» σαν μια βοήθεια που κτίζει μια ιδέα για ανάπτυξη στη θεατρική μεσολάβηση

Ποια θα ήταν η συνεργασία σας ΄όνειρο΄στην Κύπρο; Έχετε κάτι συγκεκριμένο που θα θέλατε να κάνετε στην Κύπρο; Όπως να σκηνοθετήσετε ένα άλλο έργο, ή να κάνετε μια σειρά από σεμινάρια κτλ;

Η συνεργασία μου «όνειρο» στην Κύπρο, έγινε όταν άρχισε και η συνεργασία μου με το Κυπριακό Θέατρο. Οι ηθοποιοί, οι τεχνικοί, το προσωπικό, οι συνεργαζόμενοι καλλιτέχνες και το κοινό τους, με λίγα λόγια, όλοι όσοι περιλήφθηκαν στον «Καυκασιανό Κύκλο με την Κιμωλία» άνοιξαν όλες τις ευκαιρίες για τη μακρόχρονη εμπιστοσύνη, κατανόηση, φιλία και αγάπη, που καθορίζουν τις προσωπικές μου και θεσμικές μου σχέσεις με την Κύπρο. Είναι μια εξερεύνηση και ακόμα ένα «όνειρο». Αλλά όλοι ξέρουμε ότι τα όνειρα προκαλούνται από τους ανθρώπους, είναι χειροποίητα, πρέπει να τα υλοποιούμε μέσα από τη δουλειά συνέχεια, διαφορετικά εξαφανίζονται όπως τα σύννεφα.

Για τον «Κύκλο με την Κιμωλία» η ερμηνεία του προλόγου στο μέλλον της Κύπρου μετά από την τακτοποίηση των αποτελεσμάτων της Τουρκικής κατοχής και σαν σύγκρουση μεταξύ των Τούρκων και των Ελληνοκυπρίων για ένα συνεταιριστικό πρόγραμμα για την καψαλισμένη γη, -ήταν πολύ βοηθητικό για την κατανόηση της πλοκής της ιστορίας. Το κοινό ήταν ικανό να ‘συλλογιστεί’ το μήνυμα με τη δική του εμπειρία.

Στην παράσταση χρησιμοποιήθηκαν παραδο-σιακά μέσα για την καθιέρωση της απόστασης (αποξένωσης), όπως σχισμένα λεπτά παλιά υφάσματα (κουρούκλες) που δείχνουν μια ξεσκισμένη Κύπρο, όπως επίσης και η παρουσία ενός διάσημου τραγουδιστή του Azdak, που ήταν και ο ίδιος πρόσφυγας. Ή στη «Μάνα Κουράγιο». Ο «Κύπριος Χαρακτήρας» για παράδειγμα, του δίτροχου κάρου του αγρότη, των προβολών φωτογραφιών με τα περιστατικά της εισβολής του 1974 σαν σκηνικό των τραγουδιών, η μουσική, οι γνωστοί ήχοι και οι κοινωνικές εντάσεις των Ρεμπέτικων, δεσμεύει και δένει τα αισθήματα του κοινού στην ξένη πλοκή της ιστορίας και εξυπηρετεί στο να αποστασιοποιήσει τον αναγνώστη με την πλοκή της ιστορίας.

Επίσης στον «Καλό Άνθρωπο του Σετσουάν» έχουμε αναπτύξει την αίσθηση της καλλιτεχνικής ανακάλυψης σύμφωνα με τα Μπρεχτικά πρότυπα τα οποία μας φάνηκαν σημαντικά για να μας πουν: ότι το έργο είναι παραβολή ‘που δείχνει πόσο δύσκολο και πόσο ακριβό είναι να είναι κανείς καλός άνθρωπος στις μέρες μας’(Brecht 1941). Η πραγματική καλλιτεχνική και πολιτική ανακάλυψη του Ensemble (θέατρο στο Βερολίνο) και του κοινού ήταν το πώς ένα θέατρο καθιερώνει μια σύνδεση με τα αληθινά ενδιαφέροντα του ‘ανθρώπου στο δρόμο’ , και να κινητοποιήσει την ικανότητά του να ενημερωθεί και να διασκεδάσει.

Σας έχω πει την ιστορία στο εργαστήρι: Μια κυρία στο αεροδρόμιο στο Βερολίνο που περίμενε ενώ εγώ ήμουν στο check-in, ήρθε και με ρώτησε: ‘Δεν είστε ο σκηνοθέτης που σκηνοθέτησε τον Καυκασιανό Κύκλο με την Κιμωλία το 1975?’ Και μετά μου είπε, ότι τα παιδιά της, ο γιός της που ήταν 46 τότε ετών και η κόρη της λίγο πιο μικρή, μιλούν ακόμα για την παράσταση που είδαν στην εφηβική τους ηλικία. Με άλλα λόγια, αυτοί όπως και άλλοι, θυμούνται ακόμη τον αντίκτυπο που είχε πάνω τους η δουλειά του Brecht.

Και αυτό δεν έχει αλλάξει. Μετά το εργαστήρι, μια μέρα πριν φύγω από την Κύπρο, έλαβα ένα τηλεφώνημα από μια νεαρή ηθοποιό, που μου ζητούσε να κάνω μια παραγωγή με εκείνην και την ομάδα της, υπενθυμίζοντας μου, ότι είχε δει τις παραγωγές μου όταν ήταν παιδί. Πώς να μη θέλω να δουλέψω στην Κύπρο; Μερικοί συμμετέχοντες του πρόσφατου εργαστηρίου ρώτησαν, αν, και πότε θα γυρίσω να συνεχίσω την κατάρτιση/ εκπαίδευση. Κ’ εγώ πιστεύω, ότι θα ήταν καλό και θα είχε νόημα να καθιερωθεί ένα εβδομαδιαίο εργαστήρι για τον Brecht για μερικά χρόνια σαν μόνιμο γενονός. Οι φίλοι μου στο ΔΙΘ Κύπρου (Διεθνές Ινστιτούτο Θεάτρου), γνωρίζουν ότι είμαι πάντα πρόθυμος να ανταποκριθώ στις προ-σκλήσεις τους.