Γράφει: Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου
Βυζαντινά Ανάλεκτα: Ο Σωτήρας της Σωτήρας
του Χριστόδουλου Χατζηχριστοδούλου
Η Σωτήρα Αμμοχώστου είναι μια κοινότητα με πλούσια θρησκευτική παράδοση. Την θρησκευτική παράδοση της κοινότητας μαρτυρούν περίτρανα τα θεμέλια της παλαιοχριστιανικής Βασιλικής, στο κέντρο της Σωτήρας, που καταστράφηκε πιθανώς κατά τις αραβικές επιδρομές τον 7ον αιώνα και πάνω στα ερείπιά της κτίστηκε τον 12ον αιώνα ο υφιστάμενος παλαιός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Το 1938 κτίστηκε δίπλα από τον ναό αυτό ο νέος ναός της Μεταμορφώσεως, ο οποίος είναι γνωστός και ως Χρυσοσώτηρος, έχει δώσει το όνομά του και στον οικισμό. Ο σημερινός ναός είναι κτισμένος στην θέση παλαιοχριστιανικής βασιλικής με ψηφιδωτό δάπεδο, αρχιτεκτονικά μέλη της οποίας είναι σκορπισμένα στον περίβολο του ναού. Η σημερινή μορφή του ναού είναι αποτέλεσμα επισκευών που έγιναν κατά τον 16ο αιώνα. Ο ναός είναι μονόκλιτος καμαροσκέπαστος με τρούλλο.
Οι αρχαιολογικές έρευνες των τελευταίων χρόνων αποκάλυψαν τους τοίχους του παλαιότερου ναού, καθώς και το δάπεδο, χαμηλότερα του νεότερου, που υπήρχαν το 13ο αιώνα. Στο ναό έχουν αποκαλυφθεί εξαιρετικές τοιχογραφίες του τέλους 13ου αιώνα που απηχούν έντονα την αυτοκρατορική τέχνη της Κωνσταντινούπολης, συνυφασμένης με την σταυροφορική τέχνη της ίδιας εποχής. Εξίσου σημαντική είναι και μια φορητή εικόνα του Χριστού Σωτήρα του 13ου αιώνα της ίδιας τεχνοτροπίας με τις τοιχογραφίες του Σωτήρος.
Η ανοικτή στοά (ηλιακός) προστέθηκε το 1854-55 με έξοδα των κατοίκων του Παραλιμνίου. Τα χρόνια εκείνα υπήρχε η επιδημία της πανώλης και καθημερινά πέθαιναν άνθρωποι, κυρίως παιδιά. Σύμφωνα με τον π. Γεώργιο Ιωάννου στο Παραλίμνι δεν υπήρχε ιερέας (φαίνεται πέθανε κι αυτός με την εν λόγω ασθένεια) και πήγαινε ο παπα-Γαβριήλ της Σωτήρας και κήδευε τους νεκρούς. Μια μέρα ειδοποίησαν τον ιερέα να πάει να τελέσει μία κηδεία. Ξεκίνησε ο ιερέας και όταν έφθασε στο μισό δρόμο στη τοποθεσία Βουνί, αποφάσισε να επιστρέψει πίσω, από φόβο μήπως μεταδοθεί και σ’ αυτόν η ασθένεια. Τότε λέει παρουσιάστηκε μπροστά του ένας άγνωστος και του είπε: «Πήγαινε να κηδεύσεις τους νεκρούς και από τώρα η αρρώστια σταματά». Πήγε και πράγματι το κακό σταμάτησε. Οι κάτοικοι του Παραλιμνίου είπαν ότι ο άγνωστος εκείνος ήταν ο «Χρυσοσώτηρος» και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης έκτισαν με χρήματά τους τον ηλιακό που φαίνεται ότι χρειαζόταν για να ευκολύνει τους κατοίκους. Επίσης οι κάτοικοι του Παραλιμνίου από τα χρόνια εκείνα μέχρι σήμερα, στις 6 Αυγούστου, εορτή της Μεταμορφώσεως, όλοι ανεξαιρέτως έρχονται και προσκυνούν στο ναό του Σωτήρος σε ένδειξη ευγνωμοσύνης. Οι χωρικοί συνηθίζουν ακόμα να φέρνουν στην εκκλησία του Σωτήρος τις τρεις πρώτες Δευτέρες μετά την γέννηση τα παιδιά και να τα αλείφουν με λάδι από το καντήλι, έτσι ώστε να προφυλάσσονται, με την πίστη ότι η καντήλα είναι λειτουργημένη από την προηγούμενη μέρα, την Κυριακή.
Ο Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου είναι αρχαιολόγος και Πρόεδρος της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών.