Γράφει: Ιωάννης Α. Ηλιάδης

Το Βυζαντινό Μουσείο και η Πινακοθήκη του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’

του Ιωάννη Ηλιάδη

 

Το Βυζαντινό Μουσείο και η Πινακοθήκη του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ ευρίσκονται στην καρδιά της παλαιάς Λευκωσίας, στο προαύλιο του καθεδρικού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, δίπλα στο αρχιεπισκοπικό μέγαρο. Το Βυζαντινό Μουσείο και η Πινακοθήκη μαζί με τα άλλα Μουσεία που το πλαισιώνουν (Μουσείο Λαικής Τέχνης Κύπρου, Μουσεία Παγκυπρίου Γυμνασίου, Μουσείο Αγώνος, Αρχοντικό Χατζηγεωργάκη Κορνέσιου, Δημοτική Πινακοθήκη του Ιδρύματος Πιερίδη και αρχαιολογικός χώρος παλαιού Δημαρχείου), αποτελούν σημαντικό πολιτιστικό πόλο για χιλιάδες επισκέπτες και κατοίκους της πρωτεύουσας.

Το Βυζαντινό Μουσείο

Το Βυζαντινό Μουσείο που στεγάζεται στο ισόγειο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, εγκαινιάστηκε στις 18 Ιανουαρίου 1982 από τον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο Α΄ και τον τότε πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Σπύρο Κυπριανού και παρουσιάζει την πλουσιότερη και αντιπροσω-πευτικότερη συλλογή κυπριακών έργων βυζαντινής τέχνης. Ο επισκέπτης του Μουσείου έχει τη δυνατότητα να περιδιαβάσει τα τελευταία χίλια πεντακόσια χρόνια ιστορίας του τόπου, μέσα από την τέχνη της παλαιοχριστιανικής περιόδου (4ος αι.-649), της Πρωτοβυζαντινής περιόδου (649-965), της Μέσης Βυζαντινής περιόδου (965-1191), της Φραγκοκρατίας (1191-1489.), της Βενετοκρατίας (1489-1571) και της Τουρκοκρατίας (1571-878). Πυρήνας της Συλλογής είναι σαράντα οκτώ εικόνες, που μαζεύτηκαν κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα από ναούς απ’ όλη την Κύπρο και από το Συνοδικό του ναού της Παναγίας Φανερωμένης στη Λευκωσία, το οποίο προοριζόταν να φιλοξενήσει αρχικά το Παγκύπριο Βυζαντινό Μουσείο. Οι εικόνες αυτές παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Tresors de Chypre» , που έγινε στο Παρίσι το 1967 και μεταφέρθηκε έπειτα σε διάφορες ευρωπαικές πόλεις. Χάρις σ’ αυτή την έκθεση διασώθηκαν και εκτίθενται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο σημαντικές εικόνες από το κατεχόμενο μέρος της Κύπρου. Η Συλλογή παρουσιάζει πέραν των 250 εικόνων από τον 9ο μέχρι τον 19ο αιώνα, αποτοιχισμένες τοιχογραφίες από τον 10ο αιώνα, καθώς επίσης και αντιπροσωπευτικά δείγματα της βυζαντινής μικροτεχνίας της Κύπρου, όπως ιερά κειμήλια, σκεύη και άμφια, που εκτίθενται σε τρεις μεγάλες αίθουσες στο ισόγειο του Πνευματικού και Πολιτιστικού Κέντρου του Ιδρύματος Αρχιεπι-σκόπου Μακαρίου Γ΄. Ιδιαίτερη θέση στη συλλογή κατέχουν τα επτά σπαράγματα ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την αψίδα του ναού της Παναγίας Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη, τα τριάντα έξι σπαράγματα τοιχογραφιών του τέλους του 15ου αιώνα από το ναό του Χριστού Αντιφωνητή στην Καλογραία, καθώς και εικόνες από διάφορες κατεχόμενες εκκλησίες, που επανακτήθηκαν μετά από δικαστικούς αγώνες ή δωρεές από το εξωτερικό και μαρτυρούν τη βάναυση καταστροφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς από Τούρκους αρχαιοκάπηλους στο κατεχόμενο από τα τουρκικά στρατεύματα τμήμα της Κύπρου. Το Μουσείο συμμετέχει στην εκπαιδευτική διαδικασία με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Ταξίδι στη Βυζαντινή Τέχνη» που διεξάγεται με τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού. Περίπου χίλια παιδιά της Δημοτικής Εκπαίδευσης παρακολουθούν κάθε μήνα το πρόγραμμα και κομίζουν χρήσιμες γνώσεις για τον πολιτισμό του τόπου μας..

Στο νέο εκθεσιακό χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου, δίπλα από τη Βιβλιοθήκη του Κέντρου, θα εγκαινιαστεί στις 19 Ιανουαρίου 2009, ημέρα μνήμης του αείμνηστου εθνάρχη Μακαρίου Γ΄, η φωτογραφική έκθεση «Όμηροι στη Γερμανία Λεηλατημένοι εκκλησιαστικοί θησαυροί από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο». Η έκθεση έχει ως θέμα την υπόθεση αρχαιοκαπηλίας στο τουρκοκρα-τούμενο τμήμα της Κύπρο από τον Τούρκο Aydin Dikmen και τα έργα που βρέθηκαν στην κατοχή του στο Μόναχο της Γερμανίας το 1997 και ακόμη δεν έχουν επαναπατρισθεί.

Η Πινακοθήκη

Η Πινακοθήκη του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ φιλοξενεί σε τέσσερις μεγάλες αίθουσες μια μοναδική συλλογή αντιπροσωπευτικών έργων από τον ευρωπαικό χώρο, από την Αναγέννηση μέχρι τη νεότερη εποχή, από τη σύγχρονη Ελλάδα και από την Κύπρο. Η συλλογή χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες:

(α) Η δυτική Ευρωπαική ζωγραφική (15ος-19ος αιώνας) περιλαμβάνει θέματα κυρίων θρησκευτικά και μυθολογικά, καθώς επίσης προσωπογραφίες και τοπία. Η συλλογή δυτικοευρωπαικών έργων τέχνης, που αγοράστηκε το 1963 από τον αείμνηστο Εθνάρχη Μακάριο Γ΄, είναι ο κεντρικός πυρήνας της Πινακοθήκης του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄. Τα έργα αυτά, που ανήκαν στον Πρόξενο της Κύπρο στη Λυών της Γαλλίας και γνωστό συλλέκτη και αρχαιολάτρη Νίκο Δίκαιο, επικεντρώνονται κυρίως σε θέματα που αφορούν στη νεώτερη Ελλάδα και στον αγώνα της Ανεξαρτησίας. Ο επισκέπτης έχει την ευχέρεια να γνωρίσει μέσα από τα έργα της συλλογής ένα μεγάλο χρονικό φάσμα της ευρωπαικής καλλιτεχνικής δημιουργίας από την όψιμη Αναγέννηση μέχρι και το Ρομαντισμό. Υπάρχουν έργα που αποδίδονται στον Sebastiano del Piombo, Francesco Vanni, Claude Lorrain, Nicolaw Poussin, Jean-Auguste-Dominique Inges, Theodore Gericaud και Eugene Delacroix.

(β) Η Ελλάδα του 18ου και 19ου αιώνα μέσα από πίνακες, χαρακτικά και χάρτες Ευρωπαίων ζωγράφων, με ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Ο αγώνας του 1821 συνέπεσε χρονικά με τα μεγάλα ιστορικά ρεύματα του Ρομαντισμού και του Νεοκλασσικισμού. Ο Ρομαντισμός βρήκε στην επανάσταση του υπόδουλου Ελληνικού ΄Εθνους πηγή έμπνευσης για να εκφράσει με συγκίνηση το δράμα και τον αγώνα για την ελευθερία, ενώ ο Νεοκλασσικισμός εμπνεύστηκε από το μεγαλείο της αρχαιότητας και τα ιδεώδη του νεοσύστατου κράτους. Στο ίδιο κλίμα εντάσσονται οι χάρτες, τα σχέδια και τα χαρακτικά που έγιναν από Ευρωπαίους επισκέπτες. Ξεχωρίζουν οι πίνακες της Σχολής της Λυών με κύριο εκπρόσωπο τον Pierre Bonirote, και τα χαρακτικά του Jacques Grasset de Saint-Saveur και του Vicompte Du Moncel.

(γ) Η Ελληνική ζωγραφική (19ος-20ος αιώνας). Στις αίθουσες του β ΄ ορόφου της Πινακοθήκης παρουσιάζεται η εξέλιξη της Ελληνικής ζωγραφικής από την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους μέχρι τις μέρες μας. Ξεδιπλώνεται η εικαστική αναζήτηση των Ελλήνων ζωγράφων μέσα από τις διάφορες ιστορικές συγκυρίες, τη βασιλεία του Βαυαρού ΄Οθωνα με την κυριαρχία στην τέχνη της Σχολής του Μονάχου, τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 και τους καλλιτέχνες της γενιάς του ΄30, οι οποίοι εμπνέονται από την παράδοση και μαθαίνουν να κοιτάζουν μέσα από ένα σύγχρονο πρίσμα. Η δεκαετία του ΄50 εισάγει και καθιερώνει την Αφαίρεση, ένα ρεύμα που οδήγησε την Ελληνική ζωγραφική, μετά από περισσότερο από ένα αιώνα αναζητήσεων, στη συμπόρευση με τα διεθνή πρωτοποριακά ρεύματα. Παρουσιάζονται μεταξύ άλλων έργα του Θεόδωρου Ράλλη, Νικόλαου Ξυδιά, Σπύρου Παπαλουκά, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Γιώργου Βακαλό κ.ά.

(δ) Η Κυπριακή ζωγραφική (20ος αιώνας). Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική δημιουργία της Κύπρου εμφανίστηκε δειλά-δειλά κατά τις πρώτες δεκαετίες της Αγγλοκρατίας, όταν η σταδιακή οικονομική και ευρύτερη ανέλιξη, αποτέλεσμα της προόδου και της εξέλιξης του 20ου αιώνα, επέτρεψε στους Κυπρίους να έρθουν σε επαφή με τα διάφορα ευρωπαικά κέντρα. Η εικαστική δημιουργία του νησιού, ακολουθώντας τα ρεύματα της παγκόσμιας καλλιτεχνικής παραγωγής, παρά την μικρή αγορά της Κύπρου, παρουσιάζει μια πολυμορφία, που πηγάζει από την πολλαπλότητα των αναζητήσεων, την ποιότητα και τις αξιόλογες επιδόσεις των Κυπρίων καλλιτεχνών σε διεθνείς εκθέσεις. Ξεχωρίζουν οι πίνακες των Ιωάννη Κισσονέργη, Τηλέμαχου Κάνθου, Αδαμάντιου Διαμαντή, Μιχαήλ Κάσιαλου, Πολ Γεωργίου, Χριστόφορου Σάββα, Λευτέρη Οικονόμου, Στέλιου Βότση, Στας Παράσκου κ.ά.

 

Ο Ιωάννης Ηλιάδης είναι έφορος του Βυζαντινού Μουσείου