Γράφει: Πέτρος Βασιλείου
Διχοτόμηση και στο Χαλλούμι προωθούν οι Τουρκοκύπριοι
Έρευνα
Η αίτηση του Συνδέσμου Τυροκόμων για την κατοχύρωση της ονομασίας Χαλλούμι ως ΠΟΠ έδωσε την αφορμή για πολιτική εκμετάλλευση του ζητήματος από μερίδα Τ/Κ. Οι τελευταίοι δεν έχασαν την ευκαιρία να αναδείξουν και πάλι τις διχοτομικές τους τάσεις ή τουλάχιστον να παρεμποδίσουν την κοινή προσπάθεια της Κυπριακής Δημοκρατίας και της κυπριακής κοινωνίας για κατοχύρωση της ονομασίας Χαλλούμι και, κατ’ επέκταση, προστασίας του παραδοσιακού αυτού προϊόντος από τυχόν προσπάθεια καπήλευσης της ονομασίας.
Η αίτηση του Συνδέσμου Τυροκόμων αμέσως μετά την έγκρισή της από την αρμόδια Συμβουλευτική Επιτροπή δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας, ορίζοντας περίοδο ενστάσεων ενός μηνός. Ταυτόχρονα, δημοσιεύτηκε σχετική ανακοίνωση στον εγχώριο τύπο, συμπερι-λαμβανομένων και εφημερίδων των κατεχομένων. Η εταιρεία Turkish Co-operative Dairy Factory, Ortakoy καταχώρησε ένσταση η οποία απορρίφθηκε στις 19/2/2008. Στις 22/02/2008 η θετική απόφαση του Υπουργού Γεωργίας για την υποβληθείσα αίτηση δημοσιεύτηκε στην επίσημη εφημερίδα της Δημοκρατίας.
Στις 9/4/2008 η εταιρεία Turkish Co-operative Dairy Factory, Ortakoy προσέφυγε στο Ανώτατο Δικαστήριο ζητώντας προσωρινό διάταγμα που να αναστέλλει την διαβίβαση του φακέλου στην ΕΕ για κατοχύρωση του ονόματος «Halloumi» ως προϊόν ΠΟΠ, μέχρι να συζητηθεί και δοθεί η σχετική τελεσιδικία στην υπόθεση από το Δικαστήριο. Σύμφωνα με τον δικηγόρο των αιτητών, η επίδικη απόφαση του Υπουργού είναι έκδηλα παράνομη εφόσον, σύμφωνα με το Πρωτόκολλο αρ. 10 της Συνθήκης Προσχώρησης της Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το κοινοτικό κεκτημένο έχει ανασταλεί και δεν εφαρμόζεται στις περιοχές όπου η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Επομένως, δεν μπορεί να εφαρμοστεί ο Κανονισμός (ΕΚ) αρ. 510/2006 με το να δημοσιευτεί ανακοίνωση σε Τουρκική εφημερίδα, δίνοντας το δικαίωμα ένστασης σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα που βρίσκονται στις περιοχές που τελούν εκτός του αποτελεσματικού ελέγχου της Κυβερνήσεως της Δημοκρατίας εφόσον, κάτι τέτοιο, συνιστά διεύρυνση των περιοχών εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου, κάτι που αντίκειται προς το Πρωτόκολλο αρ. 10.
Η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου
Το Ανώτατο Δικαστήριο με απόφαση ημερομηνίας 11 Σεπτεμβρίου 2008 απέρριψε την αίτηση και συμφώνησε με τα επιχειρήματα της Δικηγόρου της Δημοκρατίας:
Η δημοσίευση στον τουρκοκυπριακό τύπο της αίτησης για καταχώριση της ονομασίας «Χαλλούμι» δεν αποσκοπούσε, ούτε είχε ως αποτέλεσμα την εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου στις περιοχές όπου η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Αντίθετα, η δημοσίευση αυτή αποσκοπούσε στην συμμόρφωση της ίδιας της Δημοκρατίας με το άρθρο 5(5) του Κανονισμού (ΕΚ) 510/2006, το οποίο επιβάλλει σε κάθε κράτος μέλος να «κινεί εθνική διαδικασία ένστασης», εξασφα-λίζοντας την αναγκαία δημοσιότητα της εν λόγω αίτησης ώστε κάθε φυσικό και νομικό πρόσωπο που έχει έννομο συμφέρον και είναι εγκατεστημένο ή διαμένει στην επικράτειά του, να μπορεί να υποβάλει ένσταση κατά της αίτησης.
Η υποχρέωση της Δημοκρατίας να συμμορφωθεί με το εν λόγω άρθρο δεν είναι δυνατόν να αμφισβητηθεί, εφόσον ο Κανονισμός (ΕΚ) αρ. 510/2006 ισχύει στις ελεγχόμενες από την Κυβέρνηση περιοχές και η Δημοκρατία έχει την υποχρέωση συμμόρφωσης με τον σχετικό Κανονισμό.
Είναι επίσης δεδομένο ότι οι περιοχές όπου η Κυβέρνηση δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο αποτελούν μέρος της επικράτειας της Δημοκρατίας, άρα η Δημοκρατία για να συμμορφωθεί με την υποχρέωση «κίνησης εθνικής διαδικασίας ένστασης» έχει όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση να εξασφαλίσει δημοσιότητα σε όλες τις περιοχές που αποτελούν μέρος της επικράτειάς της. Έτσι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπο που είναι εγκατεστημένα ή διαμένουν στην επικράτειά της θα έχουν την πληροφόρηση που θα τους επέτρεπε να υποβάλουν Ένσταση.
Με κανένα τρόπο οι καθ΄ ων η αίτηση δεν ενήργησαν αντίθετα προς το Πρωτόκολλο αρ. 10 της Πράξης Προσχώρησης. Οι περιοχές όπου η Κυβέρνηση δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο είναι μέρος της επικράτειας της Δημοκρατίας και όλα τα πρόσωπα που διαμένουν σε ολόκληρη την επικράτεια της Δημοκρατίας έχουν δικαίωμα υποβολής αίτησης ή/και ένστασης, ακόμα και αν στην περιοχή που διαμένουν το κεκτημένο έχει ανασταλεί. Πράγματι αυτό το δικαίωμα αντλείται όχι από την εφαρμογή του κεκτημένου στον χώρο διαμονής τους, αλλά από την υποχρέωση που έχει το κράτος να «κινεί εθνική διαδικασία ένστασης». Η ενημέρωση και δημοσιοποίηση της εν λόγω αίτησης σε τουρκοκυπριακή εφημερίδα δεν αποσκοπεί στην εφαρμογή του κεκτημένου στις περιοχές όπου η Κυβέρνηση δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο αλλά, αντίθετα, στην ενημέρωση όλων όσων διαμένουν στην επικράτεια της Δημοκρατίας για την «εθνική διαδικασία ένστασης». Εξάλλου, όλες οι διαδικασίες για εφαρμογή του εν λόγω Κανονισμού, καθώς και η υποβολή αιτήσεων/ενστάσεων, γίνονται στις περιοχές όπου η Κυβέρνηση ασκεί αποτελε-σματικό έλεγχο.
Ο Δικαστής προσέθεσε επίσης ότι εκείνο που έχει ανασταλεί με το Πρωτόκολλο αρ. 10 της Συνθήκης Προσχώρησης της Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η υποχρέωση της Δημοκρατίας να εφαρμόζει το κοινοτικό κεκτημένο στις περιοχές όπου η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει επιβληθεί στη Δημοκρατία και η υποχρέωση όπως η Κυβέρνησή της μη εφαρμόζει το κοινοτικό κεκτημένο στις περιοχές όπου δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο, έστω και αν, σε συγκεκριμένη περίπτωση, έχει αυτή τη δυνατότητα.
Πέραν όμως της απόρριψης της αίτησης για προσωρινό διάταγμα εκκρεμεί η ουσία της προσφυγής, δηλαδή η σύγκριση της λέξης «Halloumi» με τη λέξη «Hellim» και το ζήτημα κατά πόσο παραβιάζεται ή όχι το άρθρο 7(3) του Κανονισμού (ΕΚ) αρ. 510/2006.
Το Πρωτόκολλο 10 της Συνθήκης Προσχώρησης
Έγκυροι νομικοί κύκλοι που σχολίασαν την απόφαση σημείωσαν πως αυτή είναι ορθή ως προς το αποτέλεσμα. Παρατήρησαν όμως πως το Δικαστήριο δεν έχει δίκαιο, όταν ισχυρίζεται πως η Δημοκρατία έχει δυνατότητα (σε αντιδιαστολή προς την υποχρέωση) να εφαρμόζει το κοινοτικό κεκτημένο στις περιοχές στις οποίες δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Το Πρωτόκολλο 10 είναι σαφές: Η Δημοκρατία δεν έχει όχι μόνο υποχρέωση, αλλά ούτε καν δυνατότητα, εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου στα κατεχόμενα εδάφη. Αυτή άλλωστε είναι και η ουσία της αναστολής της εφαρμογής του κοινοτικού κεκτημένου που προβλέπεται στο άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου 10. Η αναστολή δεν είναι δυνητική, έτσι ώστε να μπορεί η Δημοκρατία να αποφασίζει πότε μπορεί και πότε δεν μπορεί να εφαρμόζει το κεκτημένο. Αντίθετα είναι υποχρεωτική, κατά τρόπο ώστε η Δημοκρατία αποκλείεται από του να εφαρμόζει το κεκτημένο στα κατεχόμενα εδάφη, εκτός αν ληφθεί αντίθετη ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, μετά από πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Με δεδομένο επομένως ότι η Δημοκρατία δεν δύναται μονομερώς να αποφασίσει ότι σε μια συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να εφαρμόσει το κεκτημένο στα κατεχόμενα, ο λόγος για τον οποίο θα έπρεπε να απορριφθεί η αίτηση των Τουρκο-κυπρίων είναι διαφορετική. Οι Τουρκοκύπριοι δεν έχουν δίκαιο, όχι γιατί η Δημοκρατία μπορούσε δυνητικά να εφαρμόσει το κεκτημένο στα κατεχόμενα, αλλά διότι απλούστατα η εφαρμογή εν προκειμένω του κεκτημένου δεν ήταν εδαφική, αλλά προσωπική (in personam). Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν προέβη δηλαδή σε επέκταση του πεδίου εφαρμογής του κοινοτικού Κανονισμού στα κατεχόμενα εδάφη, αλλά σε ενημέρωση των Τουρκοκυπρίων πολιτών της, οι οποίοι τυγχάνει να διαμένουν στα κατεχόμενα. Εν προκειμένω οι Τουρκοκύπριοι είναι πολίτες της Δημοκρατίας και, κατά συνέπεια, η Δημοκρατία είχε ευθύνη να τους ενημερώσει ως πολίτες της, ανεξαρτήτως του χώρου στον οποίο διαμένουν. Παρόμοια άσκηση δικαιοδοσίας in personam δεν απαγορεύεται από την αναστολή της εφαρμογής του κεκτημένου στα κατεχόμενα, αλλά αντίθετα επιτρέπεται.
Στην βάση των πιο πάνω η δημοσίευση στον τουρκοκυπριακό τύπο δεν συνιστούσε εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου, αλλά εφαρμογή διαδικασιών του εθνικού δικαίου, δηλαδή των διαδικασιών ένστασης, με σκοπό την ενημέρωση in personam των Τουρκοκυπρίων πολιτών της Δημοκρατίας. Κατά τα άλλα δεν υπάρχει βέβαια αμφιβολία και έχει επανειλημμένα νομολογηθεί, ότι η Δημοκρατία έχει πλήρες δικαίωμα εκπροσώπησης των Τουρκοκυπρίων πολιτών της και συνιστά την μόνη νόμιμη κυβέρνηση της νήσου.
Χαλλούμι vs Hellim
Στον φάκελο που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Δημοκρατίας καταγράφονται ιστορικές αναφορές για το χαλλούμι, οι οποίες συνοδεύονται από τις αντίστοιχες βιβλιογραφικές αναφορές. Οι παλαιότερες αναφορές χρονο-λογούνται από το 16ο αιώνα, πριν ακόμη την τουρκική εισβολή του 1571 μ.Χ. και την έναρξη της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Ο Δόγης Leonardo Dona, ο οποίος έζησε στην Κύπρο και, λόγω θέσης, είχε πρόσβαση στα αρχεία της εποχής κάνει αναφορά στο Χαλλούμι (calumi) σε χειρόγραφο έγγραφο του 1556 μ.Χ. Σε επιστολή του Elias of Pesaro, που επισκέφτηκε την Αμμόχωστο το 1563 μ.Χ., αναφέρεται ότι τοπικό τυρί παράγεται από μίγμα πρόβειου, αιγινού και αγελαδινού γάλακτος, το οποίο όμως δεν διατηρείται για πολύ. Ο Richard Pococke επισκέφτηκε την Κύπρο το 1738 μ.Χ. και αναφέρει ότι οι Κύπριοι παρασκευάζουν τυρί από γάλα αιγών. Το τυρί αυτό ήταν πολύ γνωστό και θεωρείτο το μοναδικό καλό τυρί στην περιοχή.
Ο φάκελος αναφέρεται επίσης στην σημαντι-κότητα της παρουσίας του Χαλλουμιού στην ζωή των κατοίκων της Κύπρου, η οποία είναι εμφανής και από αναφορές που γίνονται μέσα από την τέχνη. Το 1836 μ.Χ., ο Δ.Κ. Βυζάντιος γράφει το θεατρικό έργο «Βαβυλωνία», το οποίο διαδραματίζεται στο Ναύπλιο το 1827 μ.Χ., και αναφέρει ότι ένας από τους πρωταγωνιστές (που είχε τον ρόλο ενός Κύπριου) ζήτησε να φάει Χαλλούμι. Επίσης, ο ποιητής Γιώργος Βιζυηνός, ο οποίος βρισκόταν στην Κύπρο το 1867 μ.Χ., στο ποίημά του με τίτλο «Το πτωχόν της Κύπρου», αναφέρεται στο Χαλλούμι με την εξής στροφή: «Θυμούμαι πρώτα στο χωριό, επείνασα λιγάκι, χαλλούμι και ψωμάκι, και ευθύς έγινα θεριό».
Οι ιστορικές αναφορές για το Χαλλούμι είναι πάρα πολλές. Στον φάκελο για το Χαλλούμι δεν υπάρχουν οποιεσδήποτε αναφορές σχετικά με την ονομασία Hellim. Στην έρευνά μας στα πλαίσια του ρεπορτάζ δεν εντοπίστηκαν ιστορικές αναφορές για το παραδοσιακό αυτό τυρί της Κύπρου που να παραπέμπουν στην ονομασία Hellim. Αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να αποδειχθεί και να υποστηριχτεί με σοβαρή επιχειρηματολογία από τους τουρκοκύπριους στα πλαίσια της ακρόασης της ουσίας της προσφυγής.