Μια Εσωτερική Ιστορία του Ρεμπέτικου

Eκδόσεις Αρμός 2007

του Φώτη Π. Βασιλείου

Γιατί ακούμε ρεμπέτικα τραγούδια; Καλλίτερα: Γιατί επιμένουμε να ακούμε τραγούδια που γεννήθηκαν στις αρχές του περασμένου αιώνα μέσα τους κόλπους μιας κλειστής και εν πολλοίς περιθωριακής ομάδας; Τι μυστικό κρύβουν, τέλος πάντων, τα απλοϊκά στιχάκια και οι, κατά Χατζιδάκι, “αφελείς μουσικές”; Ποιο νεύρο της συλλογικής μας ευαισθησίας χτυπούν οι πενιές του προπολεμικού και μεταπολεμικού μπουζουκιού; Εν τέλει: Ποιοι είμαστε; Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στον πυρήνα του βιβλίου του Νίκου Καλαποθάκου.

Συνήθως τα βιβλία για το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι εξαντλούνται σε γραφικές λεπτομέρειες, περιστατικά κι ιστοριούλες, ανέκδοτα της ρεμπέτικης ζωής. Ο συγγραφέας μας δεν ασχολείται με αυτά, άλλωστε όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά. Ούτε αναλίσκεται στην παράθεση των δομικών στοιχείων των ρεμπέτικων τραγουδιών (στιχουργική, μουσικοποιία, δρόμοι και μακάμια, ενορχηστρώσεις, δάνεια, χορός κτλ). Αντιθέτως, τα χρησιμοποιεί όλα αυτά σαν διόδους για να τρυπώσει στην καρδιά του θέματός του. Στην ουσία του ρεμπέτικου τραγουδιού. Δεν στοχεύει συνεπώς στην κατασκευή μιας ακόμα περιγραφικής και παρατακτικής έκθεσης, από την οποία θα απουσιάζει η ουσία. Αντιθέτως ο συγγραφέας επιχειρεί να παρακολουθήσει την μετατροπή του παλαιού ανθρώπου της παραδοσιακής κοινότητας σε νεωτερικό αστό και όχι. Γιατί το ρεμπέτικο για τον Καλαποθάκο είναι ακριβώς αυτό: η προσπάθεια της Παράδοσης να παρακολουθήσει τη σύγχρονη πραγματικότητα, να εισέλθει στον παρόντα χρόνο. Και βέβαια να μην επιβιώσει συμβατικά, σαν μουσειακό είδος ή φολκλόρ, αλλά σαν ζωντανή πραγματικότητα. Αυτό το πετυχαίνει παρακολου-θώντας μέσα στον χρόνο τις μετακινήσεις των αισθημάτων και ψυχισμών που προκαλούν π.χ. ο εγκλεισμός, ο αποκλεισμός, ο έρωτας, ο θάνατος και αναλύοντας πρόσωπα-κλειδιά του ρεμπέτικου τραγουδιού, όπως του μάγκα, του κουτσαβάκη, του εξαρτημένου ατόμου, του πατέρα ή της μητέρας.

Πρόκειται για σπουδαία εργασία που δεν απαιτεί μόνο συγγραφική δεξιότητα, κριτική και συνθετική ικανότητα, αλλά και ευρύτατο απόθεμα γνώσεων. Αν συνυπολογίσουμε το γεγονός ότι δεν έχει γραφεί κάτι ανάλογο στον τομέα αυτό, γίνεται φανερό ότι η σημασία του Από το κομπολόι στο ρολόι, αποτελεί τομή σε ό,τι ονομάζεται «ρεμπετολογία». Ένα έργο καταδικασμένο από την σύλληψή του να γίνει κλασικό και βιβλίο αναφοράς κι ας μην διεκδικεί δάφνες πληρότητας. Ή, για να χρησιμοποιήσουμε την διατύπωση του Κωστή Παπαγιώργη: «Αυτό το βιβλίο δεν ανανεώνει απλώς το ζήτημα (της ρεμπετολογίας), αλλά ανοίγει μια έξοχη θέα, με ένα είδος πνευματικής αντοχής και επινοητικότητας που είναι εκτός σειράς».

Πριν κλείσουμε την σύντομη παρουσίαση του βιβλίου, πρέπει να αναφερθούμε στη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας: παιχνίδισμα σε σχέση με το θέμα του και ευθεία αναφορά στον Στέλιο Ράμφο, ανταμείβει όσους παραδοθούν άνευ όρων στην δύσκολη ποιητικότητά της.