Γράφει: Έλενα Χριστοδουλίδου
Παρουσίαση: Το έργο της Λίας Λαπίθη
Η παθητική αντίσταση μέσα από την τέχνη
της Έλενας Χριστοδουλίδου
Τα γεγονότα που σημαδεύουν την ιδιωτική ζωή των ανθρώπων, όσο τραγικά ή ευχάριστα και να είναι για τους ίδιους και το στενό τους περιβάλλον, είναι άνευ σημασίας για την πορεία της ανθρωπότητας μέσα στο χρόνο. Το μεμονωμένο ιστορικό γεγονός παραμένει και αυτό συχνά ασήμαντο, ώσπου να φωταγωγηθεί από τον ίδιο τον άνθρωπο, είτε όταν προσπαθεί να το ερμηνεύσει μέσω της ιστορικής ανάλυσης, είτε όταν αποτελέσει αφετηρία για δημιουργία. Κατά τη μελέτη της ιστορίας και στην ανάπτυξη της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στο ιστορικό γεγονός και τον μελετητή της, η θέση που παίρνει ο μελετητής απέναντι στο γεγονός γίνεται εξίσου σημαντική με το ίδιο το γεγονός. Ομοίως και στην αντιστοιχία της σχέσης του έργου τέχνης (αντικειμένου) με το δημιουργό (υποκείμενο), όπου η διαλεκτική που αναπτύσσεται ανάμεσά τους έχει να κάνει αφενός με το σημείο θέασης, τη θέση, δηλαδή, του δημιουργού απέναντι στο αντικείμενο, και αφετέρου με την εικαστικο-βιωματική διάσταση.
Ο ιστορικός μελετητής, όπως και ο καλλιτέχνης, θεώνται την ιστορία από τη δική τους οπτική γωνία, η οποία, κυρίως στην περίπτωση του δευτέρου, συχνά εκπορεύεται από τη βιωματική του σχέση με το ιστορικό γεγονός. Το ζήτημα δεν είναι τόσο να κρίνουμε την ορθότητα της θέσης του, όσο το να επισημάνουμε την ουσία του έργου, τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ο δημιουργός συρράπτει τις πολύπλευρες και αντιφατικές όψεις του αφηγούμενου γεγονότος και, ει δυνατόν, να τη μεταστρέψουμε προς τις δικές μας νοητικές δομές.
Στα πολιτικού προβληματισμού φιλμάκια της, με τον φαινομενικά χαλαρό τρόπο, τη χαρισματική απλότητα των σκηνοθετημάτων της, και έχοντας ως εγχειρίδιο το τεκμηριωμένο γεγονός, η Λία Λαπίθη πραγματεύεται τον εγκλωβισμό του σύγχρονου Κύπριου μέσα στη δίνη των αλλαγών του ιστορικού γίγνεσθαι. Ο επιτηδευμένα οικιακού χαρακτήρα οπτικο-κινητικός της λόγος, με τη συχνά φλουταρισμένη κάμερα, εστιάζει σε προσωπικές-βιωματικές εικόνες, σε μια σειρά αυτοσχέδιων, ντοκουμενταρίστικου είδους βίντεο, γυρισμένων με ψηφιακή κάμερα χειρός και καθόλου σενάριο. Η αισθητική της ερασιτεχνικής ταινίας υπηρετείται σε όλα τα επίπεδα. Παρόλη την ευρεία χρήση του μονοπλάνου, η συρραφή των εικόνων, όπου επιχειρείται, γίνεται με παιγνιώδη τρόπο και χωρίς ιδιαίτερη μέριμνα για τη χωροχρονική συνέπεια. Τα υποτυπώδη εφέ επιτυγχάνονται με αμιγώς χειροποίητο τρόπο, ενώ φωτισμοί και ήχοι προβάλλουν από τους φυσικούς χώρους.
Πρόσφυγας η ίδια, έχοντας ζήσει τον πόλεμο και τις καταστροφικές του επιπτώσεις πάνω στο id της κυπριακής ιδιοσυστασίας, η Λία Λαπίθη βιώνει σήμερα, ως πολίτης της Κυπριακής Δημοκρατίας, τις επιπτώσεις της σχέσης του ατόμου με την ιστορία. Ως ευαίσθητος κριτής της, επιθυμεί να αδράξει τις μεταβολές στην ταυτότητα των Κυπρίων, καθώς αυτές έρχονται αντιμέτωπες με την αλλαγή των ιστορικο-πολιτικών καταστάσεων.
Η καλλιτέχνις διαχέει το σχολιασμό της για τον κοινωνικο-πολιτικό και υπαρξιακό εγκλεισμό του σύγχρονου Κυπρίου αναπόφευκτο απότοκο της σύγχυσης που προκύπτει από τις εθνικο-ιστορικές μετατοπίσεις που βιώνει η κυπριακή κοινωνία μέσα από λεπτοφυείς χειρισμούς της ανοικτής αφήγησης και μιαν υποδόρια ειρωνεία, υπαινισσόμενη την αποτελμάτωση της όποιας πνευματικής αντί-στασης, αποφεύγοντας, όμως, πεισματικά τις έντονες σκηνές πολιτικής αντιδικίας. Έτσι, η πραγμάτευση πτυχών της κυπριακής πρα-γματικότητας κραυγάζει χαμηλόφωνα την πνευματική και ιδιοσυγκρασιακή σύγχυση, στην οποία έχει υποπέσει η κυπριακή κοινωνία. Μια διαπίστωση την οποία η Λαπίθη επισφραγίζει μέσω της α-ποιητικής πραγματικότητας των ρεαλιστικών και αφτιασίδωτων εικόνων της καθημερινότητας.
« …Ο λαγός έχει κοντή μνήμη. Τρέχει να κρυφτεί από τον κυνηγό, μα μόλις του μυρίσει το φρέσκο χορταράκι, ξεχνά την καραμπίνα του και σαλτάρει έξω από την κρυψώνα του… Στην αυλή της δικής μου «φωλιάς» πληρώνω για να εισβάλλει κάθε βράδυ κατάφωτη η τουρκική σημαία …Πρέπει να αγαπώ τους γείτονές μου, πρέπει να αγαπώ τους γείτονές μου, πρέπει…, γράφει το παιδί σ’ ένα τετράδιο που έχει για εξώφυλλο το ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ… Η Αμερικάνικη Δύση κατοικήθηκε από ά(ε)ποίκους. Στην Κύπρο η επιστροφή των νόμιμων κατοίκων της στη γη τους, πώς θα ιδωθεί από αυτούς που την κατοικούν εδώ και τριάντα τόσα χρόνια;… Ο δρόμος προς τη λύση είναι μακρύς, μιλούσα μια τρίτη γλώσσα περνώντας το οδόφραγμα… Ποιαν από τις δύο πατρίδες μου να αγαπώ;… Μετά τον πόλεμο, το αστικό μου σπίτι κατοικούσαν προσφυγόπουλα… Στη νέα μας ζωή: το γυμναστήριο, η μόδα, το παιχνίδι και….η αμφιταλάντευση για επιστροφή… Οι πικρές ελιές ζαχάρωσαν μέσα στο σιρόπι των αισιόδοξων υποσχέσεων…».
Αυτά και άλλα αφηγείται η Λία Λαπίθη με την υπαινικτική δύναμη των βιντεο-έργων της, στα οπτικοακουστικά ημερολόγια των σκέψεών της. Συναρθρώνοντας συνθήκες του αφηγηματικού λόγου, η χρήση του ντοκιμενταρίστικου ύφους και η εμφάνιση γραφημάτων μέσα στην εικόνα που παραπέμπει στο ύφος του σλόγκαν αρτ, ενισχύει την αμεσότητα της περιγραφόμενης κατάστασης, υπογραμμίζοντας συνάμα την εφημερότητά της, αρνούμενη οποιοδήποτε τελεολογικό αποτέλεσμα. Το σπίτι που υπήρξε χθες ξενώνας προσφύγων, είναι σήμερα η κατοικία της δημιουργού, στην αυλή της οποίας προβάλλεται απειλητικά η τούρκικη σημαία, υπονοώντας μια εκδοχή της συνέχειας.
Η εσώτερη διδαχή των έργων της συν-κινεί υπόγεια και εισηγείται την προοπτική της λύσης μέσω της μη-βίας. Ο Μοχάντας Κάραμτσαντ Γκάντι, γνωστός και ως Μαχάτμα (μεγάλη ψυχή), πέτυχε την ανεξαρτησία της Ινδίας με την εφαρμογή της μη-βίας, αν και στην πραγματικότητα στοίχισε τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες Ινδούς. Η εφαρμογή της παθητικής αντίστασης, στον αγώνα για ανεξαρτησία των Ινδών από τους Βρετανούς αποικιοκράτες, είναι σύμφυτη με την ινδουιστική ιδιοσυστασία. Από παρόμοια στόφα είναι αρθρωμένος και ο καλλιτεχνικός λόγος της Λαπίθη. Τι άλλο, για παράδειγμα, να υπονοεί το παιχνίδι της μητέρας και του παιδιού κοντά στα ήρεμα νερά της θάλασσας, όπου ο ανταγωνισμός παραμερίζεται από τη σχεδόν απόλυτη ακινησία των σωμάτων και την υπνωτική, αργή κίνηση των χεριών; Η τέχνη από μόνη της είναι αντίσταση, άλλοτε επιθετική και δηκτική, και άλλοτε ανατρεπτική, αλλά, ως επί το πλείστον, παθητική και, ίσως, αναπόδραστα, αστική, αφού οι πραγματικές επαναστάσεις γίνονται με τα όπλα και όχι με τα καλλιτεχνικά μέσα. Η Λαπίθη, το γνωρίζει, αυτό, και το αποδέχεται.
Η Κύπρος της Λαπίθη έχει να αντιμετωπίσει τα κυρίαρχα αστικά δυτικά πρότυπα, την ιδιοκτητική μανία, την ενδοστρέφεια μιας αποκλεισμένης μικρής κοινωνίας, τα μετα-αποικιοκρατικά συμπλέγματα, την απώλεια της πατρίδας, το φόβο για το μέλλον. Ως ένας απολίτικος πολιτικός δημιουργός που έχει συνηθίσει στη διαδικασία της αφαίρεσης, και στις αναγωγές από το επιμέρους στο καθολικό, γνωρίζει ότι άλλο είναι το έργο (στην προκειμένη το φιλμ) «για» την πολιτική και άλλο το έργο/φιλμ «πάνω» στην πολιτική. Τα φιλμ «για» την πολιτική είναι όλα όσα έχουν σαφώς πολιτικό θέμα, ενώ φιλμ «πάνω» στην πολιτική είναι όλα όσα πραγματεύονται με πολιτικό τρόπο ένα οποιοδήποτε θέμα, όπως πολύ ορθά το τεκμηρίωσε ο Πιερ Πάολο Παζολίνι. Και το οποιοδήποτε θέμα μπορεί να είναι πολιτικό, όπως, για παράδειγμα, ο περίπατος ενός παιδιού με ένα περιστέρι στον ώμο…
Η Λαπίθη είναι από τις πιο σημαντικές μορφές της σύγχρονης εικαστικής τέχνης της Κύπρου. Το έργο της είναι εξαιρετικά εύφορο, με ένα πλούσιο παρελθόν στην αφαιρετική-αναπαραστατική ζωγραφική, με χαρακτηριστικά έναν αναγνωρίσιμο προσωπικό εξπρεσιονισμό, που οδηγεί στη διάλυση της αντικειμενικής όρασης μέσα από την έκφραση του ατομικού ψυχισμού, αλλά και ένα δυναμικό παρόν, με εγκαταστάσεις και βίντεο. Η μεγάλη τομή στην εξέλιξη της δουλειάς της γίνεται το 1998 με τη δημιουργία ενός living painting: την προβολή σε μια ζωγραφική επιφάνεια μιας άλλης σε κίνηση ζωγραφικής εικόνας. Έκτοτε συνδυάζει οριακά το ζωγραφικό στοιχείο με την εγκατάσταση και την κινηματογραφημένη εικόνα. Mε το βίντεο και τη συνεπικουρία της γεωμετρικής αυστηρότητας του τηλεοπτικού κλωβού, η Λαπίθη γίνεται εννοιακότερη, οξυδερκέστερη, αδέκαστη, με φλέγμα και ύφος ηθελημένα ακατέργαστο που δεν υποκρύπτει τίποτα. Τολμά και εκθέτει το απαύγασμα των πολιτικο-ιδεολογικών της επαγωγών μακριά από μια τέχνη περίπλοκη, εξεζητημένη, περισπούδαστη και γεμάτη ανερμήνευτα νοήματα. Και είναι ακριβώς η ειλικρίνεια των εικαστικών της «ρεπορτάζ» από μόνη της μια συνθήκη αποσόβησης του κακού.
H Έλενα Χριστοδουλίδου είναι Ιστορικός Τέχνης