Γράφει: Ιωάννης Α. Ηλιάδης

Οι προσπάθειες επαναπατρισμού των Βυζαντινών θησαυρών μας

Η υπόθεση της αρχαιοκαπηλίας των βυζαντινών μας θησαυρών στα κατεχόμενα, από τα τουρκικά στρατεύματα, εδάφη της Κύπρου καταγγέλθηκε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 1982 από τον τότε Διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων σε αναφορά του προς το Υπουργείο Εξωτερικών. Στον μακρύ κατάλογο που ετοιμάστηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων αναφερόταν η κλοπή των εικόνων από το ναό του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου στον Κουτσοβέντι (όπως της περίφημης εικόνας του Αρχαγγέλου του 13ου αιώνα και της εικόνας του 16ου αιώνα με την Παναγία Βρεφοκρατούσα και τον άγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα με τη δωρήτρια Ντι Μολίνο και τον υιό της), η κλοπή όλων των εικόνων από τη μονή Αποστόλου Βαρνάβα (17ος-19ος αιώνας), 120 περίπου εικόνων και άλλων εκκλησιαστικών θησαυρών από τη Μητρόπολη Κερύνειας, 150 εικόνων και χειρογράφων (ένα εκ των οποίων χρονολογείται στον 12ο αιώνα) από το Κέντρο Συντήρησης εικόνων και χειρογράφων στη Μονή Αγίου Σπυρίδωνος στην Τρεμετουσιά και τις εικόνες της μονής Θεοτόκου στην Κυθρέα (16ος και 18ος αιώνας). Ιδιαίτερη μνεία γινόταν για την καταστροφή και αφαίρεση τοιχογραφιών και ψηφιδωτών από τους ναούς Παναγίας Κανακαριάς, Παναγίας Αψινθιώτισσας και Αντιφωνητή.

Οι πληροφορίες για την καταστροφή των ψηφιδωτών της Παναγίας Κανακαριάς που κατείχε το Τμήμα Αρχαιοτήτων ήταν ατράνταχτες: Ξένοι διπλωμάτες που είχαν επισκεφθεί το 1979 τον λεηλατημένο ναό είχαν φέρει στον Διευθυντή του Τμήματος σπαράγματα κονιάματος με ψηφίδες από τον φυτικό διάκοσμο της αψίδας της Παναγίας Κανακαριάς που βρέθηκαν εγκατελειμένα στο χώρο του εγκλήματος.

Το Βυζαντινό Μουσείο

Το Βυζαντινό Μουσείο που εγκαινιάστηκε στις 18 Ιανουαρίου 1982 στα πλαίσια της δημιουργίας του Πολιτιστικού Κέντρου του Ιδρύματος Αρχιε-πισκόπου Μακαρίου Γ΄ (18 Ιανουαρίου 1978) ήταν η απάντηση της Εκκλησίας της Κύπρου στη λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού. Το Βυζαντινό Μουσείο, που πήρε τη σημερινή του μορφή το 1988, παρουσιάζει ανάγλυφα την βυζαντινή κληρονομιά της ολόκληρης Κύπρου με αντιπροσωπευτικά έργα βυζαντινής τέχνης (εικόνες, ξυλόγλυπτα, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και έργα μικροτεχνίας) που καλύπτουν χίλια πεντακόσια χρόνια ιστορίας και τέχνης της Κύπρου. Στο χώρο αυτό η Εκκλησία αποφάσισε να φυλάττει και να εκθέτει τους επαναπατριζόμενους βυζαντινούς θησαυρούς της. Στο Μουσείο εκτέθηκαν αρχικά εικόνες που μετέφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από τις κατεχόμενες περιοχές, όπως η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου με σκηνές από το βίο του, έργο του ζωγράφου Λεοντίου Ιερομονάχου του 1685 από το ναό της Παναγίας Ασπροφορούσας στο Μπέλλαπαϊς και η εικόνα της Παναγία Κανακαριάς του 19ου αιώνα από τον ομώνυμο ναό της Καρπασίας.

Στο Μουσείο μεταφέρθηκαν επίσης οι εικόνες που κατασχέθηκαν το 1979 από την οικία του πρίγκηπα Alfred zur Lippe, υπάτου αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών στην Κύπρο για τους πρόσφυγες. Ο Αυστριακός διπλωμάτης που απελάθηκε από την Κύπρο διεξήγε παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων και εικόνων από τα κατεχόμενα Στην κατοχή του είχαν βρεθεί 28 εικόνες, οι οποίες μεταφέρθηκαν στην Ιερά Αρχιεπισκοπή.

Οι ανακαλύψεις των εικόνων και οι επανα-πατρισμοί

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 άρχισαν να παρουσιάζονται στις διεθνείς αγορές εκτός από εικόνες και οι πρώτες αποτοιχισμένες τοιχογραφίες και ψηφιδωτά. Η πρώτη ανακάλυψη αφορούσε στις τοιχογραφίες του 13ου αιώνα από την αψίδα και τον τρούλλο του ναού του Αγίου Ευφημιανού στη Λύση που απεικονίζουν στην αψίδα την Πλατυτέρα ανάμεσα στους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ και στον τρούλλο τον Χριστό Παντοκράτορα, τη Δέηση, την Ετοιμασία του Θρόνου και το χορό των Αγγέλων. Οι τοιχογραφίες αυτές αφαιρέθηκαν αριστοτεχνικά και μεθοδικά από το ναό από έμπειρο συνεργείο που εργάστηκε για λογαριασμό του Aydin Dikmen με την προστασία του τουρκικού στρατού κατοχής και εξήχθησαν παράνομα στο εξωτερικό. Το Ίδρυμα Μenil στο Χιούστον του Τέξας αγόρασε τις τοιχογραφίες αυτές το 1985 από τον Τούρκο αρχαιοκάπηλο, για το ποσό των $850,000 σε συνεννόηση με την Κυβέρνηση και την Εκκλησία της Κύπρου. Τα 26 τεμάχια από τον Παντοκράτορα του τρούλλου και τα 12 τεμάχια από την Πλατυτέρα της αψίδας συντηρήθηκαν και επανασυγκολλήθηκαν για ένα εκατομμύριο δολάρια σε αγγλικό εργαστήριο. Με τη συγκατάθεση του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, το Ίδρυμα Μenil έκτισε εκεί μικρό ναό-μουσείο, στο οποίο τοποθετήθηκαν οι τοιχογραφίες αποκατεστημένες για να εκτεθούν στο αμερικανικό κοινό. Το Ίδρυμα Menil ανέλαβε την υποχρέωση, σε δεκαπέντε χρόνια, από την έκθεσή τους να τις επιστρέψει στην Κύπρο. Κατά τα εγκαίνια του ναϋδρίου αυτού ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος ανανέωσε την περίοδο έκθεσης των τοιχογραφιών στο εν λόγω Μουσείο για περίοδο 12 ετών. Οι τοιχογραφίες αναμένονται να επιστραφούν στην Κύπρο το 2012.

Ο διαμεσολαβητής του Ιδρύματος Menil για την αγορά των τοιχογραφιών, ο Έλληνας έμπορος έργων τέχνης, Γιάννης Πετσόπουλος, κατά τις διαπραγματεύσεις αγοράς των τοιχογραφιών του Αγίου Ευφημιανού, με τον Aydin Dikmen στο διαμέρισμά του στο Μόναχο της Γερμανίας αναγνώρισε ένα από τα αποτοιχισμένα τεμάχια ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς. Μετά τις πιέσεις του Πετσόπουλου ο Dikmen αναγκάστηκε να αποστείλει στην Κύπρο στις 30 Νοεμβρίου 1984 τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών εκ των οποίων μόνο εκείνα με τον Άγιο Βαρθολομαίο και τον Ευαγγελιστή Λουκά αποδείχθηκαν γνήσια. Τα ψηφιδωτά μετά τη συντήρησή τους μεταφέρθηκαν προς έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο.

Το 1988 η έμπορος έργων τέχνης Peg Goldberg αγόρασε τέσσερα τεμάχια ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς του 6ου αιώνα από τον Dikmen προς ένα εκατομμύριο δολάρια με τον σκοπό να τα μεταπωλήσει για είκοσι εκατομμύρια. Όταν έγινε προσφορά στο Paul Getty Museum η Επιμελήτρια των Συλλογών ενημέρωσε τις Κυπριακές Αρχές οι οποίες μαζί με την Εκκλησία της Κύπρου κατέφυγαν στην αμερικανική δικαιοσύνη για τον επαναπατρισμό των ψηφιδωτών. Το Δικαστήριο της Ινδιανάπολης καταδίκασε την Goldberg και τα ψηφιδωτά επέστρεψαν στην Κύπρο με λαμπρές δοξολογίες το 1991.

Το 1995 έγινε γνωστό ότι ζεύγος Ολλανδών επιχειρούσε να πωλήσει τέσσερις εικόνες από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή. Πρόκειται για τις εικόνες του Ευαγγελιστών Ιωάννη και Μάρκου και των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου από τη Μεγάλη Δέηση του εικονοστασίου του ναού που χρονολογούνται στα μέσα του 16ου αιώνα. Δυστυχώς το 1997 με τη λήξη της αγωγής το δικαστήριο αθώωσε τους δύο Ολλανδούς γιατί έκρινε ότι αγόρασαν τις εν λόγω εικόνες καλή τη πίστη.

Ο θόρυβος της ολλανδικής δίκης οδήγησε στην επιστροφή, από ανώνυμο Ολλανδό συλλέκτη, στις Κυπριακές Αρχές στις 8 Σεπτεμβρίου 1997, μιας εικόνας του 16ου αιώνα με τον Αρχάγγελο Μιχαήλ μεταξύ αγίων Ευδοκίας και Μαρίνας, που προέρχεται από το ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πλατανιστάσα και η οποία τον Ιούλιο του 1974 βρισκόταν στην Μητρόπολη Κερύνειας.

Την ίδια χρονιά εντοπίστηκε πετάμενη και αναποδογυρισμένη στο έδαφος στην αυλή του χανιού Κumarcilar, στην κατεχόμενη Λευκωσία, η εικόνα της Παναγίας Βλαχερνίτισσας, που χρονολογείται στις αρχές του 18ου αιώνα. Η εικόνα, που χρησιμοποιείτο πιθανότατα ως Ουρανία αγίας Τράπεζας, μεταφέρθηκε στις ελεύθερες περιοχές της νήσου χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία σε συντονισμό με τις μυστικές υπηρεσίες της Δημοκρατίας.

Το 1997 ο Ολλανδός έμπορος τέχνης Van Rijn σε διαδοχικές συναντήσεις του με την επίτιμο Υποπρόξενο της Κύπρου στην Ολλανδία, κ. Τασούλα Γεωργίου Χατζητοφή την ενημέρωσε για την ύπαρξη ενός ψηφιδωτού με τον Απόστολο Θαδδαίο σε μετάλλιο του 6ου αιώνα από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς και 32 τεμαχίων τοιχογραφιών από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή στην Καλογραία του 16ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Ολλανδό αντικέρ, τα έργα αυτά βρίσκονταν στην κατοχή Γερμανών και Αυστριακών συλλεκτών και θα κανόνιζε να τους συγκεντρώσει στο Μόναχο για να τα αγοράσει εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Εκκλησία της Κύπρου ενέκρινε την αγορά των έργων αυτών με την ελπίδα ότι θα οδηγούσε στην ανεύρεση ενός μεγαλυτέρου αριθμού κλαπέντων αντικειμένων. Η «εξαγορά» των τεμαχισμένων θησαυρών έγινε σε τράπεζα του Ρόττερνταμ για 124 χιλιάδες δολάρια (500,000 ολλανδικά φιορίνια), αφού προηγήθηκε η γνωμοδότηση του κ. Αθ. Παπαγεωργίου για τη γνησιότητα των έργων. Τα τεμάχια των τοιχογραφιών και του ψηφιδωτού με τον Απόστολο Ματθαίο μετά από έκθεση στην Ολλανδία επεστράφησαν στην Κύπρο το Δεκέμβριο του 1997.

Τον Δεκέμβριο του 1997 υπό την απειλή δικαστικής αγωγής ο Έλληνας έμπορος τέχνης Γιάννης Πετσόπουλος στο Λονδίνο που κατείχε παράνομα την εικόνα του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του 15ου αιώνα από το ναό της Αγίας Παρασκευής, στο χωριό Παλαιόσοφος της Κερύνειας αναγκάστηκε να την αποστείλει στην Κύπρο.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1998 με πρωτοβουλία του υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδος κ. Ευάγγελου Βενιζέλου επαναπατρίστηκε η εικόνα της Ένθρονης Βρεφοκρατούσας από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή στην Καλογραία που χρονολογείται περί τα τέλη του 15ου αιώνα. Η εικόνα αγοράστηκε από τον Περβανά, Έλληνα μόνιμο κάτοικο Ελβετίας από τον Έλληνα έμπορο τέχνης Γιάννη Πετσόπουλο στο Λονδίνο. Στην κατοχή του Περβανά πιθανολογείται ότι ευρίσκεται και η εικόνα του Παντοκράτορα από το ίδιο εικονοστάσιο.

Το θόρυβο που προκάλεσε ο επαναπατρισμός από την Αθήνα της Βρεφοκρατούσας από τον Αντιφωνητή ακολούθησε η παράδοση στον Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο την 1η Μαρτίου 1999 τεμαχίου τοιχογραφίας από τον Αντιφωνητή εκ μέρους της συλλέκτριας Μαριάννας Λάτση. Το τεμάχιο που τοποθετήθηκε από τη συλλέκτρια σε ειδικό πλαίσιο από πλέξιγκλας απεικονίζει κεφάλι Αγγέλου που αποτοιχίστηκε από τη σύνθεση της Δευτέρας Παρουσίας και χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα. Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα της προτίμησης των συλλεκτών στις μεμονωμένες μορφές και την έκθεση τους σε ειδικά πλαίσια ως προσωπογραφίες.

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1999 επαναπατρίστηκε η εικόνα του Αποστόλου Ματθαίου από την Ζυρίχη της Ελβετίας που είχε αγοράσει ανώνυμος συμπατριώτης μας και την παρέδωσε μέσω του δικηγόρου του στους εκπροσώπους της Εκκλησίας της Κύπρου στο αεροδρόμιο της Ζυρίχης. Πρόκειται για εικόνα από τη Μεγάλη Δέηση του εικονοστασίου του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή και χρονολογείται στα μέσα του 16ου αιώνα και φέρει μονογραφή Λ.Φ. στο πίσω της μέρος.

Την ίδια χρονιά επαναπατρίστηκε και η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου που χρονολογείται επακριβώς 1584. Πρόκειται για εικόνα που εκλάπη το 1973 από τη Μονή του Προδρόμου Μέσα Ποταμού και εντοπίστηκε το 1998 στο Diozesaner Muzeum του Freising. Η εικόνα επαναπατρίστηκε το 1999 με την προϋπόθεση να επιστραφεί στο ναό απ’ όπου εκλάπη.

Στη Γερμανία εκκρεμεί η υπόθεση των εικόνων, ψηφιδωτών και τοιχογραφιών από την κατεχόμενη Κύπρο που βρέθηκαν σε διαμερίσματα του Dikmen στο Μόναχο ανάμεσα σε άλλους παράνομους θησαυρούς τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1997. Πρόκειται για τεμάχια ψηφιδωτών του 6ου αιώνα από την Παναγία Κανακαριά, σπάραγμα τοιχογραφίας με το κεφάλι του αγίου Ιγνατίου από το ναό της Παναγίας Αψινθιώτισσας στο Συγχαρί του 14ου αιώνα και σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό Αγίας Σολομονής του 9ου αιώνα, από το ναό της Παναγίας Περγαμηνιώτισσας στην Ακανθού που χρονολογούνται στο 12ο αιώνα, και σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναό Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή (τέλη 15ου αι.).

Ανάμεσα στους ανευρεθέντες θησαυρούς υπάρχουν δεκάδες εικόνων από το 15ο μέχρι και τον 20ό αιώνα. Ξεχωρίζουν τα ενυπόγραφα βημόθυρα από το ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Αντιφωνητή, έργο του Παύλου Ιερογράφου του 1657 και το βημόθυρο από τη Μονή της Παναγίας στην Καντάρα, έργο του Λεοντίου Ιερομονάχου που χρονολογείται στο β΄ μισό του 17ου αιώνα.

Στην Γερμανία δέκα χρόνια μετά την εύρεση στα διαμερίσματα του Τούρκου αρχαιοκάπηλου Aydin Dikmen του μεγάλου αριθμού βυζαντινών θησαυρών από τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου, η υπόθεση εκκρεμεί. Οι γερμανικές δικαστικές αρχές δείχνουν μεγάλη κωλυσιεργία στην έκδοση οριστικής απόφασης για την επιστροφή των κυπριακών θησαυρών, οι οποίοι φυλάσσονται στο Μόναχο από το 1997. Παρά την απόφαση του Εισαγγελέα της Βαυαρίας για την επιστροφή 150 αντικειμένων, τα οποία είναι πλήρως τεκμηριωμένα από την κυπριακή εισαγγελία και τον δρ. Αθανάσιο Παπαγεωργίου, πρώην Διευθυντή του τμήματος Αρχαιοτήτων και Υπεύθυνο του Γραφείου Καταγραφής Βυζαντινών Εικόνων και Ιερών Σκευών της Ιεράς Αρχιεπισκοπής. Στα υπό κατάσχεση έργα υπάρχουν 50 περίπου εικόνες των οποίων είναι αδύνατη η τεκμηρίωση με φωτογραφίες ή αρχειακά στοιχεία. Για τις εικόνες αυτές το Γραφείο Καταγραφής σε συνεργασία και με το Βυζαντινό Μουσείο ετοίμασε στοιχειοθέτηση και τεκμηρίωση της κυπριακής προέλευσης των εικόνων με βάση τεχνοτροπικά στοιχεία.

Ένα άλλο ενυπόγραφο βημόθυρο, εκείνο που υπογράφει το 1778 ο Ιερομόναχος Φιλάρετος και προέρχεται από το ναό του Αγίου Αναστασίου στην Περιστερώνα Αμ/στου εντοπίστηκε στο Japanese College of Art στην Οσάκα της Ιαπωνίας. Δυστυχώς όλες οι μέχρι σήμερα προσπάθειες επαναπατρισμού του έχουν αποτύχει.

Τέλος πέντε σπαράγματα ψηφιδωτών από το ναό της Παναγίας Κανακαριάς ακόμα δεν έχουν εντοπισθεί. Πρόκειται για τα μετάλλια με τις μορφές των Αποστόλων Ανδρέα, Μάρκου, Φιλίππου και Παύλου καθώς και το κάτω μισό της παράστασης της Θεοτόκου με τον Χριστό που είναι κρυμμένα πιθανότατα στα υπόγεια αδίστακτων συλλεκτών.

Χρειάζεται η Πολιτεία και οι Υπεύθυνοι στην Αρχιεπισκοπή και το Βυζαντινό Μουσείο να έχουν αγαστή συνεργασία για να επαγρυπνούν και να εξετάζουν έγκαιρα τις διάφορες πληροφορίες που τους δίδονται και προωθούν χωρίς χρονοτριβή τις δικαστικές μάχες που έπονται. Ήδη καθημερινά λαμβάνονται πληροφορίες για εικόνες που εκτίθενται σε συλλογές, σε αίθουσες πλειστηριασμού ή εκθέσεις στο εξωτερικό, όπως οι έξι εικόνες που επαναπατρίζει αυτές τις μέρες η Ιερά Μητόπολις Μόρφου. Οι τρεις εικόνες προέρχονται από το ναό της Παναγίας της Ασίνου (Παναγία Οδηγήτρια, Απόστολος Πέτρος και Απόστολος Παύλος), ενώ η εικόνα των αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας προέρχεται από το ναό του Αγίου Ανδρονίκου στον Καλοπαναγιώτη που κλάπηκε την δεκαετία του 1930. Οι άλλες δύο εικόνες, της Παναγίας και του Αρχαγγέλου, άγνωστης προέλευσης, ανήκουν σε χαρακτηριστικό τοπικό εργαστήριο της Κύπρου. Οι εικόνες αυτές εντοπίστηκαν το περασμένο φθινόπωρο σε Οίκο Δημοπρασιών με τη συνεργασία του Υπουργείου Εξωτερικών. Αφου έγινε η τεκμηρίωση της προέλευσης των εικόνων από τον Δρ Αθανάσιο Παπαγεωργίου και το Βυζαντινό Μουσείο, ενημερώθηκε η Ιερά Μητρόπολις Μόρφου και το Τμήμα Αρχαιοτήτων και ανέλαβαν τις διαδικασίες επαναπατρισμού των εικόνων.

Ο αγώνας συνεχίζεται

Δυστυχώς δεν έχουν πάντα οι προσπάθειες εντοπισμού των βυζαντινών μας θησαυρών το ίδιο αίσιο τέλος. Ευελπιστούμε ότι η δυναμική του επαναπατρισμού των εικόνων της Μητροπόλεως Μόρφου θα ενισχύσει τον αγώνα μας για διεκδίκηση και άλλων έργων τέχνης όπως λ.χ. οι εικόνες που παρουσιάστηκαν στην έκθεση Holy Image, Holy Space στην Βαλτιμόρη και την Ουάσιγκτον από το 1988 μέχρι το1990. Πρόκειται για δύο εικόνες με τον Άγιο Σπυρίδωνα και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ του 12ου αιώνα που παρουσιάζουν εκπληκτικές ομοιότητες με την εικόνα του Προδρόμου από την Παναγία της Ασίνου. Ομοίως δύο άλλες εικόνες που απεικονίζουν τους Αγίους Ματθαίο και Μάρκο του 14ου αιώνα παρουσιάζουν τη χαρακτηριστική τεχνοτροπία της παλαιολόγειας τέχνης της Κύπρου, όπως λ.χ. εκείνη της εικόνας της Παναγίας Οδηγήτριας από το ναό του Αγίου Σάββα στη Λευκωσία και σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο.

Μια άλλη περίπτωση αφορά εικόνες από τις κατεχόμενες περιοχές της Κύπρου που εκτέθηκαν ανάμεσα σε άλλα εκθέματα το 1998 στην αρχιεπισκοπή της Βαμβέργης στη Γερμανία. Πρόκειται για μια ιταλοβυζαντινή Παναγία-Μαντόνα Γαλακτοτροφούσα του 16ου αιώνα, δύο εικόνες δωδεκαόρτου: Ευαγγελισμό και Υπαπαντή, που μπορούν να αποδοθούν στον ζωγράφο Θωμά Ιερογράφο του τέλους του 17ου αιώνα και μια εικόνα της Μεταμόρφωσης που χρονολογείται στο 19ο αιώνα στη χαρακτηριστική τεχνοτροπία της Σχολής Αγίου Ηρακλειδίου.

Το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ επιτελεί χρέη θεματοφύλακα της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας. Η δράση του κινείται κυρίως στους ακόλουθους τέσσερις άξονες:

Πρώτον: Τη συντήρηση και διατήρηση των υπαρχόντων θησαυρών σε συνεργασία με το Εργαστήριο Συντήρησης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής, το Τμήμα Αρχαιοτήτων αλλά και με εργαστήρια συντήρησης του εξωτερικού.

Δεύτερον: Την Προβολή τους και συμμετοχή στην εκπαιδευτική διαδικασία για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των νεώτερων γενεών με εκπαιδευτικά προγράμματα που τροχιοδρομούνται σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού καθώς επίσης και με διαλέξεις, ξεναγήσεις, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές για το ευρύτερο κυπριακό κοινό όσο και για τους ξένους επισκέπτες του Μουσείου.

Τρίτον: Προβολή του θέματος των λεηλατημένων θησαυρών στα αντίστοιχα μουσεία του εξωτερικού μέσω Ημερίδων και Εκθέσεων σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων αλλά και με την παροχή πληροφοριών σε ενδιαφερόμενους.

Τέταρτον: Να διαδραματίζει ρόλο ως άτυπο παρατηρητήριο με σκοπό τον εντοπισμό λεηλατημένων θησαυρών στο εξωτερικό με σκοπό την καταγγελία τους και ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης.

Για το σκοπό αυτό το Βυζαντινό Μουσείο από το 2006 έχει καθιερώσει σειρά διαλέξεων στο εξωτερικό επ’ευκαιρία της συμμετοχής του σε διεθνείς εκθέσεις. Σε συνεργασία με τον βυζαντινολόγο δρ Χαράλαμπο Χοτζάκογλου, καθηγητή στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και υπεύθυνο του ερευνητικού προγράμματος καταγραφής όλων των χριστιανικών ναών στα κατεχόμενα του Μουσείου της Ι. Μ. Κύκκου και με τη στήριξη των Υπουργείου Εξωτερικών και Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών οι διαλέξεις με εποπτικό υλικό σε διαφορετικές γλώσσες (ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά, ιταλικά) με σκοπό την προβολή του μεγέθους της καταστροφής στους χριστιανικούς ναούς στα κατεχόμενα, τις προσπάθειες του Βυζαντινού Μουσείου του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ για τον επαναπατρισμό βυζαντινών αρχαιοτήτων παράνομα εξαχθεισών και για την άσκηση πίεσης, ώστε να επιτραπεί η επισκευή και αναστήλωση των χριστιανικών ναών στα κατεχόμενα.

Ηδη έχουν πραγματοποιηθεί διαλέξεις στο Ελσίνκι, στο Βερολίνο, στο Ταλλίν (Εσθονία), στο Μπάρι (Ιταλία), στην Ουάσιγκτον και στη Ρώμη, ενώ τροχιοδρομούνται άλλες. Στο πλαίσιο της ενημέρωσης της κοινής γνώμης για τα θέματα αρχαιοκαπηλίας και της καταστροφής της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας, εγκαινιάζεται στο Πολιτιστικό Κέντρο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στις 19 Ιανουαρίου 2009, ημέρα μνήμης του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, η φωτογραφική έκθεση «Όμηροι στη Γερμανία- Λεηλατημένοι εκκλησιαστικοί θησαυροί από την τουρκοκρατούμενη Κύπρο». Η έκθεση έχει ως θέμα την υπόθεση αρχαιοκαπηλίας του γνωστότερου αρχαιοκάπηλου με τις μεγαλύτερες διασυνδέσεις που έδρασε στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου, του Τούρκου Aydin Dikmen, ξεπουλώντας την πολιτιστική κληρονομιά της Κύπρου. Η έκθεση είναι ελεύθερη για το κοινό από Δευτέρα έως Παρασκευή (07.30-16.00) και Σάββατο (09.00-12.45).

 

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι έφορος του Βυζαντινού Μουσείου