Γράφει: Ιωάννα Χατζηκωστή
Εικόνες των κατεχομένων: Οι άλλοι Αγνοούμενοι
«… η της εικονος τιμη επι το πρωτοτυπον διαβαινει»
(Μέγας Βασίλειος)
«Ο τύπος, κυπριακός και ξένος, καθώς και οι μαρτυρίες που έχουν οι αρχές της Δημοκρατίας από διάφορες πηγές, αποδεικνύουν ότι ένας αριθμός 500 και πλέον Ελληνορθόδοξων εκκλησιών και παρεκκλησιών και 17 μοναστήρια που βρίσκονται σε πόλεις και χωριά του κατεχόμενου νησιού μας, έχουν λεηλατηθεί, έχουν σκόπιμα κατα-στραφεί και/ή έχουν κατεδαφιστεί. Σήμερα η εκκλησιαστική τους επίπλωση και τα εκκλησιαστικά τους αντικείμενα, από τα οποία οι φορητές εικόνες υπολογίζεται ότι απαριθμούν πέραν των 15.000, αγνοούνται. Οι σημαντικότερες και οι πιο ανεκτίμητες από αυτές τις εικόνες έχουν «βγεί στο σφυρί» από εμπόρους έργων τέχνης στο εξωτερικό.»
(Πηγή: Τμήμα Αρχαιοτήτων)
Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι. Πέραν των 15.000 χιλιάδων φορητών εικόνων αγνοούνται από το 1974 και εξής από την κατεχόμενη πλευρά της Κύπρου. Ανάμεσά τους πολλές, πάμπολλες κατ’ ακρίβεια, σημαντικές εικόνες βυζαντινής και μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας, ανεκτίμητος θησαυρός. Όχι μόνο δικός μας. Της ανθρωπότητας.
Δύο πράγματα είναι σημαντικά στην συζήτηση σχετικά με την επιβίωση της βυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης στην Κύπρο και, επομένως, με την σύληση της: Πρώτον, το γεγονός ότι στην Κύπρο προσφέρεται προς μελέτη ένας από τους πιο συμπληρωμένους κύκλους τοιχογραφιών που καλύπτει χρονικά την περίοδο από τον όγδοο μέχρι και τον δέκατο έννατο αιώνα. Δεύτερον, ο τεράστιος αριθμός εκκλησιών, εξωκκλησιών και μοναστηριών με σημαντικές εικόνες και άλλη διακόσμηση που δεν βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις του νησιού, δεν βρίσκονται σε μητροπολιτικούς ναούς, αλλά σε αγροτικές και ορεινές περιοχές και αποτελούσαν επί αιώνες την θρησκευτική εστία συχνά μόλις μιας χούφτας κατοίκων.
Μικρές εκκλησίες εδώ και εκεί, διάσπαρτες στην Κυπριακή ύπαιθρο, καθεμιά και ένα διαμάντι, σε μέρη που κανείς δεν τα υποψιάζεται, σε κοιλάδες, σε απόκρημνα βουνά, μέσα σε κάστρα. Λαμπρά δείγματα εικονογραφίας όχι για να τα θαυμάζουμε εμείς οι εκάστοτε αστοί, αλλά για να τιμούν τον εικονιζόμενο. Το Βυζάντιο πέρασε συγκινητικά, ουσιαστικά και κυριολεκτικά από παντού. Από την Λάμπουσα, την Καλογραία, το Συγχαρί, το Κάρμι, την Μόρφου, την Μύρτου, τον Λάρνακα της Λαπήθου. Γωνιά δεν έμεινε χωρίς Βυζάντιο.
Ως αποτέλεσμα, γωνιά δεν έμεινε χωρίς να συληθεί από τους Τούρκους κατακτητές του 1974. Ποτέ άλλωστε δεν καταλάβαν το Βυζάντιο οι Τούρκοι κατακτητές. Ούτε το κατάλαβαν, ούτε το κατέλαβαν. Το Βυζάντιο έκτισε γύρω του μια πνευματικότητα που δεν μπορούσε με τίποτα να ακυρωθεί, με τίποτα να μηδενιστεί. Επειδή ακριβώς υπερβαίνει και τα τείχη και τους πολέμους. Η Πόλη πέφτει, το Βυζάντιο όχι. Το Βυζάντιο εντός μας, δεν πέφτει ποτέ.
Από τις πολλές εκκλησίες που έχουν συληθεί, μια μικρή εκκλησία στην Λυθράγκωμη, της Παναγίας της Κανακαριάς, θα γίνει τελικά το σύμβολο. Η εκκλησία ενός χωριού με μόλις 195 Έλληνες κάτοικους το 1974 και 82 Τούρκους. Τα βυζαντινά σπαράγματα των ψηφιδωτών της θα εμπλακούν σε δικαστικές διαμάχες, θα εκτιμώνται για εκατομμύρια ευρώ και θα παραμένουν ακόμη και σήμερα μακριά από την εκκλησία στην οποία ανήκουν, μακριά από τους 195 κατοίκους του χωριού που επί γενιές και αιώνες τα πρόσεχαν και τους πρόσεχαν.
Για μας, αντίθετα από ότι για τους αρχαιοκάπηλους, η αξία δεν βρίσκεται στα νούμερα και τα ευρώ των μωσαϊκών ή των εικόνων. Βρίσκεται στην απλότητα και την εγγύτητα της Ορθόδοξης Παράδοσης με το ποίμνιό της, και στην Κύπρο όπως και αλλού. Στην Κύπρο αυτή η Παράδοση υπάρχει και είναι ακόμα ζωντανή. Παραμένει βαθύτατη και ευθύβολη, κατευθείαν στην ψυχή. Είναι η απλότητα και η εγγύτητα μιας πνευματικότητας που μπορεί να σε λυτρώσει, που μπορεί να σου εξασφαλίσει την πολυπόθητη ελευθερία. Οι εικόνες είναι τα προπύργια της ελευθερίας μας. Ακριβώς επειδή η Ελευθερία είναι πρωτίστως, και αποκλειστικώς τελικά, κατάστασις πνευματική.
Οι εικόνες μας εγκλωβίστηκαν λοιπόν το 1974 υπό Τουρκική ομηρία και με συνέπεια και ταχύτητα πέρασαν και περνούν ακόμη και σήμερα στην κατάσταση των Αγνοουμένων. Όπως και με τους Αγνοούμενους, επί χρόνια, κανείς δεν ξέρει, κανείς δεν είδε για να μας πληροφορήσει. Κανείς, το σημαντικότερο, δεν έφταιξε για να τιμωρηθεί. Από την άγνοια στην σιωπή και την λήθη. Οι εικόνες όμως έχουν και αυτές ζωή-και δη μακραίωνη-, έχουν μνήμη, έχουν ιδιότητες. Μας παρηγόρησαν καθόλη την διάρκεια της μετά Χριστόν ιστορίας μας και γνωρίζουν όλη την τραγική μετά Χριστόν ιστορία μας. Μας προστάτευσαν κατά καιρούς. Μας ενδυνάμωσαν. Υπήρξαν μάρτυρες, ως ακριβώς και οι εικονιζόμενοι. Και εξακολουθούν να είναι.
Η κλοπή άλλωστε συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Σε περιόδους έντονης, τάχα, εποικοδομητικής φιλίας μεταξύ κατακτημένων και κατακτητών. Σε περιόδους που προετοιμαζόμαστε για την περιβόητη συμβίωση. 15.000 εικόνες και, παρόλη την επικείμενη συμβίωση, ή εν όψει ακριβώς της επικείμενης συμβίωσης, συνεχίζουμε να μετράμε αγνοούμενες εικόνες… Στην φωτογραφία θα δείτε την Παναγία την Μελανδρύνα. Πρόκειται για εικόνα του δεκάτου ογδόου αιώνα από την κατεχόμενη ομώνυμη Μονή στην Καλογραία της επαρχίας Κερύνειας. Η εικόνα φωτογραφήθηκε το 2003 στον κατεχόμενο ναό του Αρχαγγέλου στην Κερύνεια από επισκέπτη Ελληνοκύπριο και έκτοτε χάθηκαν τα ίχνη της.
Έκτοτε, η τύχη της Παναγίας της Μελανδρύνας αγνοείται.