Γράφει: Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου

Βυζαντινά Ανάλεκτα: Ο τάφος του αποστόλου Βαρνάβα

Ο τάφος του αποστόλου Βαρνάβα βρίσκεται ανατολικά της κατεχόμενης από τους Τούρκους ομώνυμης μονής σε απόσταση 100 περίπου μέτρων, μέσα στη νεκρόπολη της Σαλαμίνας σε χώρο που αφθονούν οι χαρουπιές. Πρόκειται για λαξευτό τάφο της ρωμαϊκής περιόδου που αποτελείται από θάλαμο σχήματος ακανόνιστου ορθογώνιου, στις μακρές πλευρές του οποίου υπάρχουν δύο αρκοσόλια στα οποία διασώζονταν σπαράγματα τοιχογραφιών. Η προσπέλαση στον τάφο γίνεται με λαξευτή κλίμακα-δρόμο από τη νότια πλευρά.

Το απόκρυφο έργο Οδοιπορίαι του Βαρνάβα του 5ου αιώνα που αποδίδεται στον συγγενή του Βαρνάβα Ιωάννη-Μάρκο περιγράφει το μαρτύριο του αποστόλου και τον χώρο ταφής του.

Σύμφωνα με την παράδοση, την οποία αναφέρει και ο μοναχός Αλέξανδρος στον τόπο που ήταν θαμμένος ο απόστολος Βαρνάβας που λεγόταν της Υγείας, χωρίς να το γνωρίζουν οι άνθρωποι που πήγαιναν εκεί ενεργούσαν θεϊκές δυνάμεις. Συνεχίζοντας ο Αλέξανδρος αναφέρει ότι ο απόστολος Βαρνάβας παρουσιάστηκε τρεις φορές στον ύπνο του αρχιεπισκόπου Ανθεμίου που έζησε την εποχή του αυτοκράτορος Ζήνωνος (474-491).

Ο τάφος του αποστόλου διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες, τα υπολείμματα των οποίων δεν βοηθούν στη χρονολόγησή τους. Στο αρκοσόλιο που βρίσκεται στα δεξιά του θαλάμου ορύχθηκε πηγάδι από το οποίο οι προσκυνητές αντλούσαν αγίασμα. Το πηγάδι βρίσκεται σήμερα εξωτερικά στην βόρεια πλευρά του ταφικού παρεκκλησίου.

Το λείψανο του αποστόλου Βαρνάβα μεταφέρθηκε από τον αρχιεπίσκοπο Ανθέμιο και τοποθετήθηκε σε τάφο στην αψίδα του νότιου κλίτους της βασιλικής που έκτισε για τον σκοπό αυτό. Η πλάκα με την οπή που διασώθηκε ήταν επενδυμένη «αργυρίω ικανώ» και πιθανώς ήταν στολισμένη με κιβώριο.

Το ευαγγέλιο του Ματθαίου, το οποίο είχε αντιγράψει ο ίδιος ο απόστολος Βαρνάβας, που ο Ανθέμιος βρήκε στο στήθος του λειψάνου του αποστόλου το δώρισε στον αυτοκράτορα Ζήνωνα. Ο αυτοκράτορας το τοποθέτησε στον ναό του Αγίου Στεφάνου, παρεκκλήσι των ανακτόρων. Σύμφωνα με τον μοναχό Αλέξανδρο το ευαγγέλιο αυτό χρησιμο-ποιούταν κατά τη λειτουργία της Μ. Πέμπτης. Την πληροφορία αυτή επιβεβαιώνει και ο επίσκοπος Αντιοχείας Σεβήρος. Ο Σεβήρος σε επιστολή του αναφέρει ότι είδε το ευαγγέλιο αυτό στο εν λόγω παρεκκλήσιο όπου το είχε τοποθετήσει ο Ζήνων, όταν επισκέφθηκε την Κωνσταντινούπολη επί πατριάρχου Μακεδονίου (495-511), το 508, λίγα χρόνια μετά την ανεύρεσή του.

Αργότερα πάνω από τον τάφο του αποστόλου Βαρνάβα κτίστηκε μικρός ναΐσκος-μαυσωλείο. Όταν ο Ρώσος μοναχός Βασίλειος Μπάρσκυ επισκέφθηκε τη μονή το 1735 ζωγράφισε το ταπεινό, τότε, κτίσμα που φαίνεται στο σχέδιό του. Πρόκειται για λιθόκτιστο ναό με δίρρικτη στέγη που φέρει σταυρό στην μια άκρη. Προσαρτημένος στη μια πλευρά του ναού εικονίζεται πυργοειδής κατασκευή με θύρα.

Τον τάφο του αποστόλου αναφέρει και ο Pococke (1738) ως ένα λαξευμένο σπήλαιο, στην είσοδο του οποίου υπήρχε πηγάδι με υφάλμυρο νερό και ότι πάνω από τον τάφο είχε κτιστεί μικρό παρεκκλήσιο. Το κτίσμα που σχεδίασε ο Μπάρσκυ το 1735 ερειπώθηκε και αντικαταστάθηκε με μικρό παρεκκλήσιο το 1954, το οποίο κτίστηκε με δαπάνη της Ευγενίας Θεοδότου. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1964, το παρεκκλήσιο μετασκευάστηκε σε μονόκλιτο τρουλαίο ναό με δαπάνες των αυταδέλφων μοναχών όπως μαρτυρεί επιγραφή πάνω στην πλάκα της αγίας Τράπεζας «ΔΑΠΑΝΗ ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ, ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΧΑΡΙΤΩΝΟΣ, ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΒΑΡΝΑΒΑ».

Στη θέση που τάφηκε ο απόστολος Βαρνάβας είναι κτισμένο σήμερα (μεταγενέστερο) πεζούλι πάνω στο οποίο τοποθετήθηκε το 1965 κάλυμμα μαρμάρινης σαρκοφάγου που βρισκόταν στο δεύτερο ταφικό θάλαμο, βόρεια του τάφου του αποστόλου Βαρνάβα, σύμφωνα με μαρτυρία του νυν καθηγουμένου της μονής Αρχιμανδρίτη Γαβριήλ.

 

Ο Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου είναι αρχαιολόγος και Πρόεδρος της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών.