Ο τρόπος με τον οποίο διεξάγεται η δημόσια συζήτηση για τον Συνεταιρισμό για την Ειρήνη είναι μάλλον αντιπαραγωγικός, αν λάβει κανείς υπόψη ότι δεν έχει διατυπωθεί μέχρι σήμερα μια καθαρή άποψη για το είδος του προβλήματος και τις πιθανές λύσεις που προσφέρονται. Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να συζητήσει κάποιες βασικές παραμέτρους του όλου ζητήματος και να προτείνει πρακτικές λύσεις.

Η ανάδυση του Συνεταιρισμού

Ως γνωστό ο Συνεταιρισμός για την Ειρήνη (ΣτΕ) δημιουργήθηκε το 1994, λίγα μόλις χρόνια μετά την λήξη του ψυχρού πολέμου. Ο κύριος στόχος αυτού του θεσμού είναι να διευρύνει το πλαίσιο συνεργασίας σε ζητήματα ασφάλειας και άμυνας στην Ευρώπη και να δώσει την ευκαιρία σε κράτη του πρώην Ανατολικού μπλοκ ή ουδέτερα κράτη να συμμετάσχουν σε ένα φόρουμ συνεννόησης. Κατά την δεκαετία του 1990 επικράτησε η άποψη ότι τα ζητήματα ασφάλειας και άμυνας στην Ευρώπη πρέπει να αντιμετωπίζονται με συλλογικό τρόπο. Τυχόν επανεθνικοποίηση τέτοιων ζητημάτων ίσως να οδηγούσε σε ένα είδος ανταγωνισμού ανάμεσα στα ευρωπαϊκά κράτη. Το ΝΑΤΟ, ο συνασπισμός κρατών που επικράτησε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, ίδρυσε τον ΣτΕ με στόχο να δώσει ένα πρακτικό πλαίσιο διμερούς συνεργασίας. Με άλλα λόγια, ο ΣτΕ χρησιμοποιήθηκε ως ένα συλλογικό μέσο για την εμπέδωση μιας νέας κουλτούρας στην Ευρώπη. Άλλωστε, τα κράτη της Πρώην Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης επιζητούσαν την συμμετοχή τους σε συλλογικούς δυτικούς θεσμούς ασφάλειας και άμυνας. Το γεγονός αυτό καθιστούσε αναγκαία την ίδρυση του ΣτΕ, ως ενός ενδιάμεσου σταδίου για τα κράτη που επιθυμούσαν να προχωρήσουν σε ένα αναβαθμισμένο στάδιο συνεργασίας, δηλαδή τα κράτη που επιθυμούσαν να ενταχθούν μετέπειτα στο ΝΑΤΟ. Από την άλλη, πολλά κράτη εντάχθηκαν στον ΣτΕ, χωρίς να έχουν στόχο την ένταξή τους στο ΝΑΤΟ.

Πώς προέκυψε ζήτημα ΣτΕ για την Κύπρο;

Το ζήτημα του ΣτΕ προέκυψε το 2002, όταν η ΕΕ αποφάσισε να εξαιρέσει την Κύπρο από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ένωσης, στο πλαίσιο της συμφωνίας Berlin Plus. Αυτή είναι μια συμφωνία μεταξύ ΕΕ-ΝΑΤΟ που αφορά στην χρήση των μέσων της Ατλαντικής Συμμαχίας από την Ένωση για την ανάληψη αποστολών τύπου Petersberg στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας (ΕΠΑΑ). Η ολοκλήρωση αυτής της συμφωνίας βασίστηκε στο Κείμενο της Άγκυρας (2001), στο πλαίσιο μιας πρωτοβουλίας των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Η Τουρκία απειλούσε την ΕΕ και το ΝΑΤΟ πως δεν θα συναινέσει στη σύναψη συμφωνίας ανάμεσα στους δύο οργανισμούς εάν (1) δεν εξαιρείτο η Κύπρος από τις αποστολές της ΕΕ που θα γίνονταν με την χρήση των μέσων του ΝΑΤΟ, (2) δεν διασφαλιζόταν η συμμετοχή της σε αυτές τις αποστολές και (3) δεν είχε λόγο στην ανάληψη τέτοιων αποστολών σε χώρους οι οποίοι έχουν γεωγραφική εγγύτητα με την ίδια. Και οι τρεις όροι έγιναν αποδεχτοί στο πλαίσιο αποφάσεων της ΕΕ σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Οκτώβριο και τον Δεκέμβριο του 2002.

Όσον αφορά στην Κύπρο, ο τουρκικός όρος έγινε αποδεχτός στο Παράρτημα ΙΙ των Συμπερασμάτων της Προεδρίας στην Κοπεγχάγη τον Δεκέμβριο του 2002. Η ΕΕ θεώρησε ότι η Κύπρος δεν θα μπορούσε να συμμετάσχει σε αποστολές της ΕΠΑΑ που θα έκαναν χρήση των μέσων του ΝΑΤΟ επειδή δεν συμμετέχει στο ΝΑΤΟ ή στον ΣτΕ και άρα δεν έχει υπογράψει διμερή συμφωνία ασφάλειας με το ΝΑΤΟ. Εκ πρώτης όψεως το πρόβλημα φαίνεται να είναι καθαρά τεχνικό, αλλά στην ουσία είναι πολιτικό αφού, με αυτό τον τρόπο, δόθηκε το δικαίωμα στην Τουρκία να ελέγχει τη συμμετοχή ενός κράτους-μέλους (της Κύπρου) σε ειδικές αποστολές της ΕΠΑΑ.

Μετά την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ δημιουργήθηκε ένα άλλο πρόβλημα. Η Τουρκία θεωρεί ότι με βάση την συμφωνία Berlin Plus η Κύπρος δεν μπορεί να συμμετάσχει στον διάλογο ανάμεσα στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα σοβαρό πρόβλημα. Τόσο το ΝΑΤΟ όσο και η ΕΕ θέλουν να συνεχίσουν και να ενισχύσουν τη συνεργασία τους. Η Τουρκία όμως στέκεται εμπόδιο σε αυτή τη συνεργασία αφού δεν επιτρέπει σε ένα κράτος-μέλος της ΕΕ να συμμετάσχει σε αυτήν. Η ΕΕ δεν ανέχεται τη συμπεριφορά αυτή της Τουρκίας και την κάλεσε πολλές φορές να σταματήσει να ερμηνεύει με αυθαίρετο τρόπο τη συμφωνία Berlin Plus. Η Κύπρος έχει κάθε δικαίωμα να συμμετάσχει στη στρατηγική συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ. Η μη συμμετοχή της Κύπρου σε αποστολές της ΕΠΑΑ που πραγματοποιούνται με την χρήση των μέσων του ΝΑΤΟ δεν παρουσιάζει κανένα σοβαρό πρόβλημα, αν λάβουμε υπόψη ότι οι δυνατότητες της Κύπρου είναι περιορισμένες. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι η Λευκωσία δεν πρέπει να αποκαταστήσει τα δικαιώματα και την κυριαρχία της ως πλήρες κράτος-μέλος της ΕΕ. Η άρνηση όμως της Τουρκίας να επιτρέψει στην Κύπρο να συμμετάσχει στην στρατηγική συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ προκαλεί πολύ σοβαρά προβλήματα, αφού παραλύει στην ουσία τα προγράμματα των δύο οργανισμών.

Τέσσερις πιθανές λύσεις

Η Κύπρος οφείλει να αντιμετωπίσει το όλο ζήτημα με την δέουσα προσοχή και να κάνει προτάσεις για να ξεπεραστούν τα προβλήματα. Υπάρχουν του-λάχιστον τέσσερις πιθανές λύσεις, τις οποίες και παρουσιάζουμε συνοπτικά:

1.Η Κύπρος να δηλώσει το ενδιαφέρον της να υπογράψει με το ΝΑΤΟ διμερή συμφωνία ασφάλειας και ταυτόχρονα να ζητήσει από την ΕΕ να μεσολαβήσει για την υλοποίηση αυτού του στόχου.

2.Η Κύπρος να ζητήσει συναινετική απόφαση από τα κράτη μέλη της ΕΕ ή να δημιουργήσει ένα μπλοκ κρατών για να παγώσει τη διαπραγμάτευση του Κεφαλαίου 31 (Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας) με στόχο να ασκηθεί πίεση στην Τουρκία προκειμένου να άρει το βέτο που θέτει για την συμμετοχή της Δημοκρατίας στην στρατηγική συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ και στην Συμφωνία Wassenaar. Υπενθυμίζουμε ότι η Επιτροπή έχει ήδη ζητήσει από την Τουρκία να αλλάξει τη στάση της σε αυτά τα ζητήματα σε διαδοχικές εκθέσεις από το 2005 έως το 2008.

3.Να προταθεί στην Τουρκία να συμμετάσχει σε συγκεκριμένα προγράμματα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Άμυνας (όχι όμως να γίνει μέλος σε αυτόν) και ως αντάλλαγμα η τελευταία να συναινέσει στην εξεύρεση τρόπων για την συμμετοχή της Κύπρου σε αποστολές της ΕΕ που γίνονται με την χρήση των μέσων του ΝΑΤΟ και στην στρατηγική συνεργασία ΝΑΤΟ-ΕΕ. Ως γνωστό, η Τουρκία επιθυμεί να ενταχθεί διακαώς στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Άμυνας, αλλά η Κύπρος έχει μπλοκάρει αυτό το αίτημα από το 2005.

4.Τα πιο πάνω σενάρια παρουσιάζονται ως εναλλακτικά της ένταξης της Κύπρου στον ΣτΕ, λαμβανομένου υπόψη ότι η παρούσα κυβέρνηση δεν επιθυμεί να καταθέσει αίτηση ένταξης σε αυτόν τον θεσμό. Προβλέπεται πάντως ότι αργά ή γρήγορα η κυβέρνηση θα αναγκαστεί να εξετάσει αυτό το ενδεχόμενο και επομένως η καλύτερη λύση θα ήταν, αφού εξαντληθούν όλα τα άλλα διπλωματικά μέσα (βλ. σημεία 1-3), η Δημοκρατία να καταθέσει αίτηση για ένταξη στον ΣτΕ, κυρίως ως κίνηση τακτικής και ένδειξης ενδιαφέροντος για επίλυση των σχετικών προβλημάτων που αναφέρθηκαν πιο πάνω.