στην Ιωάννα Χατζηκωστή

Είναι ωραίο να μίλας με τον Γιάννη Σπανό, τον άνθρωπο, τον ιστορικό, τον αγωνιστή της ΕΟΚΑ, τον πολιτικό κρατούμενο των Άγγλων, τον δημο-σιογράφο με τον ισχυρό λόγο. Ανακαλύπτω σιγά-σιγά, γνωρίζοντας όλο και περισσότερους ανθρώπους που αγωνίστηκαν τα κρίσιμα χρόνια 1955-1959 ότι τα κρατητήρια των Άγγλων έπλασαν ήθος. Ή μάλλον έφεραν στην επιφάνεια και φώτισαν το ήθος των ανθρώπων που «φιλοξένησαν». Φώτισαν το ήθος του Ανθρώπου και την αγάπη, σε σημείο αυτοθυσίας, για κάτι μεγαλύτερο από την μίζερη πεπερασμένης διάρκειας ύπαρξη μας. Αν είσαι άνθρωπος με αναζητήσεις, με αντίληψη, με ενσυναίσθηση πώς θα μπορούσες ποτέ να ξεχάσεις εκείνα τα κρατητήρια και το ότι βρέθηκες κάποια στιγμή δεμένος με την ίδια χειροπέδα με ένα νέο δεκαεννιά χρονών που τον οδηγούσαν στον θάνατο δια κρεμάλας για την Ελευθερία που τόσο του άρεσε να τραγουδά; Υποθέτω ότι αυτό σε αλλάζει για πάντα. Με την κυκλοφορία του καινούργιου του βιβλίου «Κύπριοι εθελοντές στους εθνικούς αγώνες» μιλήσαμε ακόμη μια φορά μαζί του.

Αποκομίζει κανείς την αντίληψη, διαβάζοντας το βιβλίο σας και ανατρέχοντας στα ιστορικά γεγονότα μιας μακράς ιστορικής περιόδου 800 χρόνων που καλύπτει, ότι το να γεννηθείς Έλληνας στην Κύπρο από το 1191 και έπειτα είναι εκ προοιμίου πράξη αντίστασης. Τι θα λέγατε εσείς;

Πλήρης η συμφωνία. Οι οκτώ αιώνες κατοχής από ξένους κατακτητές προβάλλουν το υπέρτατο χρέος της αντίστασης για την ελευθερία. Όποιος γεννήθηκε στα 800 χρόνια των κατακτήσεων από τους Άγγλους, τους Ναΐτες, τους Λουζινιανούς, τους Ενετούς, τους Τούρκους, τους Άγγλους, ερχόταν στην ζωή με την μεγάλη υποχρέωση να αντισταθεί στον εισβολέα. Να λευτερώσει την πατρίδα. Για την τιμή του ανθρώπου. Την αξιοπρέπεια. Για όσους προηγήθηκαν πατέρες. Για όσους θα έρχονται να ζήσουν σε αυτήν την εσχατιά του Γένους, με την θέληση να διέλθουν τον στίβο της βιολογικής ύπαρξης με τιμή.

Η Κυπριακή ιστορία και όλοι αυτοί οι αγώνες που αντιλαμβάνομαι ότι σας συγκινούν στο σύνολο τους, από ποια μια στιγμή θα μπορούσαν κάλλιστα να συνοψισθούν; Ποια θα μπορούσε να είναι, κατ’εσάς, η επιτομή όλων αυτών;

Δεν είναι μια η στιγμή, γιατί οι αγώνες ήταν κατά καιρούς πολλοί. Από τις πρώτες ώρες της αγγλικής τυραννίας του 1191 οι Έλληνες της Κύπρου ξεσηκώθηκαν εναντίον του εγκάθετου του Ριχάρδου, του Τόρναμ. Ακολούθως ξεσηκώθηκαν κατά των Ναϊτών του Ροβέρτου ντε Σαμπλέ. Ύστερα εναντίον των Λατίνων του Πάπα με ηθικές αντιστάσεις το 1231, το 1313, το 1359, το 1427, το 1546. Ενδεικτικές οι εξεγέρσεις του Ρε Αλέξη και του Ιάκωβου Διασσωρινού, 1427 και 1563. Λαμπρή η αντίσταση της Αμμοχώστου επί 11 μήνες το 1570-1571. Η Μαρία η Συγκλητική έμεινε στην ιστορία ίνδαλμα για την ανατίναξη του τουρκικού πλοίου με τις 1000 αιχμάλωτες στις 6 Οκτωβρίου το 1570. Εξ άλλου διαρκούσης της πρώτης Τουρκοκρατίας (1570-1878) τα αλυτρωτικά κινήματα εμφανίζονται κατά συρροήν: 1578, 1600, 1606, 1608, 1764, 1798, 1821, 1833. Στα κατοχικά εκείνα χρόνια έγιναν παράλληλα μυστικές επαφές με το Δουκάτο της Σαβοίας και τον Φίλιππο της Ισπανίας για απελευθερωτικούς πολέμους. Οι πρεσβείες που αναζητούσαν βοήθεια στα ξένα είχαν επι κεφαλής ιεράρχες. Συνεχείς ήταν και οι επιστολές των Αρχιεπισκόπων και Επισκόπων.

Μελετήσατε τους εθνικούς μας αγώνες επισταμένα και θα ήθελα να μου απαντήσετε το εξής: Mέσα από διαφορετικές κάθε φορά συνθήκες, ενάντια κάθε φορά σε διαφορετικούς κατακτητές, σε άλλους κάθε φορά αγώνες, ο άνθρωπος ο αγωνιστής είναι ο ίδιος; Ποια χαρακτηριστικά έχει; Υπάρχει η στόφα του ήρωα;

Ο Έλληνας αγωνιστής παραλάμβανε την φλεγόμενη σκυτάλη και διαδραμάτιζε τους ρόλους του με το ίδιο λυτρωτικό πάθος. Είχε συνείδηση της προέκτασης και της διάρκειάς του ο άνθρωπος. Ο ηρωισμός ήταν αρετή της αναλλοίωτης ελληνικής ψυχής, της ίδιας θέλησης. Η συμπεριφορά «μίμισις πράξεως τελείας» στην διαιωνιζόμενη τραγωδία της σκλαβιάς. Το ηθικό μεγαλείο του ανθρώπου στεφάνωνε πάντα την νικητήρια ψυχική δύναμη των ηρώων. Δείγματα τα δημοψηφίσματα για την Ένωση με την Ελλάδα το 1914, το 1921, το 1930, το 1955. Τεκμήρια η εξέγερση των Οκτωβριανών του 1931 και ο καταξιωτικός απελευθερωτικός αγώνας της ΕΟΚΑ που ήταν επαναλαμβανόμενη ηρωική παρουσία από το 1821, το 1866, το 1897, το 1912, το 1914, το 1940. Οι εμπνεύσεις των αγωνιστών ξεκινούσαν από τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, από την Παλιγγενεσία του 1821, από τους Βαλκανικούς πολέμους, από τους παγκόσμιους πολέμους. Συγκρίνετε τον Αυξεντίου με τον Διάκο, τον Μάτση με τον Σαμουήλ, τον Παλληκαρίδη με τον Κυπριανό, τον Διγενή με τους Ακρίτες, τους αντάρτες με την κλεφτουριά, τους πολιτικούς κρατούμενους με τους αιχμάλωτους στο Νταχάου, τον Δράκο με τον Κολοκοτρώνη…

Πιστεύετε ότι οι λαοί προετοιμάζονται από τις συνθήκες για αγώνες; Είναι κάτι που καλλιεργείται στο περιβάλλον κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Σήμερα καλλιεργούμε την μαχητικότητά μας; Είμαστε έτοιμοι ή ικανοί για κάθε λογής αγώνες;

Κατά κανόνα οι συνθήκες προκαλούν τους Έλληνες για αγώνες. Στους κινδύνους ενώνονται. Στην ειρήνη αντιπαλεύουν. Στην αγωνιστική εκδήλωση ο Λαός μας επηρεάζεται από τους ηγέτες. Οι αρχηγοί προβάλλονται από τις ανάγκες και επιβάλλονται με τις αξίες τους. Παράδειγμα ο Αρχηγός της ΕΟΚΑ, συνήρπασε τον Λαό και τον οδήγησε σε ανυ-πέρβλητα μαγαλεία και ιστορική δόξα.

Τώρα ο Λαός βρίσκεται σε στάση συγκαταβατικής αναμονής. Είναι γνώρισμα μεταπολεμικών συνθηκών. Η αδράνεια παρατηρείται σε περιόδους κρίσεως ηγεσίας. Αν δεν υπάρχουν εμπνευσμένοι και αποδεκτοί ηγέτες ο Λαός αδρανεί. Η μαχητικότητα, η ετοιμότητα υποβόσκουν, υπάρχουν στο υποσυνείδητο. Αυτό αιτιολογεί και την ελληνική διάρκεια των τρισήμιση χιλιετιών! Οι αγώνες είναι υπαρξιακοί όροι.

Με ποια κίνητρα ξεκινήσατε να κάνετε την έρευνα που οδήγησε σε αυτό το βιβλίο; Ποίο στόχο είχατε και τελικά τι κερδίσατε από αυτή την διαδικασία;

Ίσχυσαν τα κίνητρα για τα 22 βιβλία μου, τα 10 δράματα, τις 20 ταινίες και τις χιλιάδες άρθρα. Αναζητούσα πάντα την σύνδεσή μου με το παρελθόν μέσα από την έρευνα και την φανέρωνα με την συγγραφή. Το ιστορικό βιβλίο, το τελευταίο ως τώρα, το άρχισα από το πρώτο έτος της Φιλοσοφικής Σχολής το 1959, με έρευνα στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Κέρδος ήταν η γνώση που αποκτά ο επιστήμονας ερευνητής και η χαρά της ανακάλυψης και τεκμηρίωσης της αλήθειας.

Μόλις κυκλοφόρησε και ένα λογοτεχνικό βιβλίο σας για την Μικρασιατική καταστροφή. Μιλήστε μας λίγο για αυτό το βιβλίο και το θέμα του.

Η Μικρασιατική καταστροφή πάντα με συγκλόνιζε. Από παιδί αισθανόμουν ακατανικήτη ορμή να διαβάζω και να μαθαίνω για τον Μικρασιατικό Ελληνισμό, ίσως από τις Ιωνικές καταβολές. Η γενέτειρα μου, η Γιαλούσα, είναι απέναντι από την Μικρασία. Βλέπαμε τα Μικρασιατικά βουνά, ακούγαμε τις διηγήσεις των Μικρασιατών προσφύγων. Μια μυστική παμπάλαιη έλξη προκαλούσε αγάπη για την Σμύρνη, την Πάνορμο, την Νέα Ιουστινιανή…

Το μυθιστόρημα «Μάρκος Βρανάς, ο εκδικητής» της Σμύρνης είναι απόηχος της ατιμώρητης Μικρασιατικής καταστροφής με πλήθος ιστορικών στοιχείων. Σε αντίθεση με τα έργα, με το ίδιο επίκεντρο, που τρέχουν δάκρυα από τις σελίδες τους, ιοκεντρικός ήρωας είναι το ανθρώπινο ηφαίστειο του πόνου και της διεκδίκησης. Ο Μάρκος Βρανάς δεν μοιρολατρεί. Δρα, διεκδικεί, εκδικείται. Προσπάθησα να εικονογραφήσω με τον λόγο την Σμύρνη και να εκφράσω με την δύναμη των εικόνων και των περιπετειών τον ασίγαστο πόθο… Το έργο εξελίσσεται στην Νέα Υόρκη, το βομβαρδισμένο Λονδίνο από τους Γερμανούς, την Γερμανο-κρατούμενη Γαλλία, την Λεμεσό, τον υπόκοσμο της Αθήνας και του Πειραιά, τους προσφυγικούς συνοικισμούς και αποκορυφώνεται στην Σμύρνη.