Γράφει: Νίκη Χριστοδούλου

Γλωσσικά κοσκυλμάτια: Το ιδίωμα της Τσακωνιάς

Το ιδίωμα της Τσακωνιάς είναι ένα ιδίωμα της νέας Ελληνικής γλώσσας, το οποίο παρουσιάζεται να διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από άλλα νεοελληνικά ιδιώματα καθώς έχει πολλά ιδιαίτερα χαρα-κτηριστικά. Τα «περίεργα» φαινόμενά του και τα χαρακτηριστικά του, που φαίνονται να διατη-ρούνται κατευθείαν από την αρχαία δωρική διάλεκτο, ως απολίθωμα της αρχαίας μέσα στη νέα γλώσσα, είλκυσαν το ενδιαφέρον των γλωσσο-λόγων. Πολλοί θεώρησαν ως βέβαια την καταγωγή του ιδιώματος από την αρχαία Νεολακωνική διάλεκτο. Παρόλη την ενδελεχή μελέτη του ιδιώματος παραμένουν ακόμη πολλά άλυτα προβλήματα γύρω από αυτό.

Μερικά από τα ερωτήματα, που τίθενται για τους Τσάκωνες και τη Τσακωνιά είναι τα ακόλουθα:

Από πού προέρχεται το όνομα Τσάκωνες;

Ποιο είναι το ιστορικό υπόβαθρο των σημερινών Τσακώνων;

Ποια είναι τα πραγματικά δωρικά στοιχεία στο Τσακωνικό ιδίωμα;

Πώς επεβίωσε και πώς εξαλλοιώθηκε τόσο πολύ το Τσακωνικό ιδίωμα στην καρδιά των Πελο-ποννησιακών ιδιωμάτων που το περιέβαλλαν;

Όλοι οι Τσάκωνες του Βυζαντίου προέρχονταν από τη σημερινή Τσακωνιά;

Οι Τσάκωνες του Βυζαντίου είχαν χαρακτηριστικό γνώρισμα το Τσακωνικό ιδίωμα;

Το όνομα Τσάκωνες παραδίδεται από βυζαντινές πηγές ως δηλωτικό ειδικής τάξης στρατευομένων σε δευτερεύουσες υπηρεσίες, κυρίως σε φύλαξη κάστρων. Τσάκωνες σήμερα λέγονται όσοι μιλούν το ιδιάζον Τσακωνικό ιδίωμα και Τσακωνιά ο τόπος των Τσακώνων, μια μικρή περιοχή στα ανατολικά του όρους Πάρνωνα στην Πελοπόννησο. Τσακωνικά ονομάζονται επίσης και δύο χωριά στην Προπο-ντίδα όπου μιλιόταν μια παραλλαγή του Τσακωνικού ιδιώματος.

Το ιστορικό υπόβαθρο των σημερινών Τσακώνων αγνοείται ελλείψει πηγών. Ως πρόγονοί του προβλήθηκαν οι αρχαίοι Λάκωνες, ακόμη και ξένοι λαοί όπως Σλάβοι, Εβραίοι και Άβαροι. Η μόνη πραγματική μαρτυρία, που έχουμε, για το ιστορικό υπόβαθρο των Τσακώνων είναι το ιδίωμά τους με τα δωρικά και αρχαϊκά στοιχεία του.

Η δημιουργία ιδιαίτερου γλωσσικού τύπου προϋ-ποθέτει τη δημιουργία ιδιαίτερης κοινωνίας. Το σημερινό Τσακωνικό ιδίωμα προϋποθέτει την ύπαρξη μιας τέτοιας κοινωνίας διότι με πολλά φαινόμενά του διαφοροποιείται από το ιδιωματικό συνεχές των ιδιωμάτων της Πελοποννήσου, στα οποία ανήκει.

Η ιδιαίτερη κοινωνία την οποία μπορούμε να αναγνωρίσουμε ως βάση του ιδιώματος είναι η ομοσπονδία των Ελευθερολακώνων, που καθί-δρυσαν οι Ρωμαίοι. Φτάνουμε σε αυτό το συμπέρασμα λόγω των στοιχείων της Νεολακωνικής διαλέκτου των ρωμαϊκών χρόνων, τα οποία διασώζονται στο Τσακωνικό ιδίωμα. Οι αρχαίοι Λάκωνες φημίζονταν ως αήττητοι πολεμιστές. Θεωρούμε πιθανότατο ότι οι Ρωμαίοι και ακολούθως οι Βυζαντινοί στρατολογούσαν Πελοποννήσιους, ως απογόνους των Λακώνων, ως εξαίρετους μισθοφόρους. Η πιθανή στρατολογία των νέων Λακώνων συνέβαλλε και στην πιθανή διατήρηση ιδιαίτερης κοινωνίας. Η εγκατάσταση Σλάβων στην Πελοπόννησο κατά τον 6ο αιώνα μ.Χ. είναι λογικό να δημιούργησε διασπάσεις και απομονώσεις πληθυσμών. Αν κάποιοι πληθυσμοί στην Πελοπόννησο δεν είχαν προσηλυτισθεί ακόμη στον χριστιανισμό, είναι λογικό να υποτεθεί ότι αποτελούσαν ιδιαίτερη κοινωνία. Ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος στο έργο του Περί βασιλείου τάξεως αναφέρει ότι υπήρχαν ειδωλολάτρες στο κάστρο της Μάνης, οι οποίοι βαπτίστηκαν και έγιναν χριστιανοί επί της βασιλείας του Βασιλείου Α’ του Μακεδόνος.

Το όνομα Τσάκωνες προέρχεται από την Πελοπόννησο, όπου σώζεται και σήμερα. Όμως είναι βέβαιο ότι στο Βυζάντιο οι Τσάκωνες, ως ειδικό στρατιωτικό σώμα, είχαν ποικίλη προ-έλευση. Ότι αυτοί προέρχονταν και από άλλα μέρη διαφαίνεται από τις πηγές. Άρα δεν θα μιλούσαν όλοι οι Τσάκωνες του Βυζαντίου ένα πρόδρομο τύπο του σημερινού Τσακωνικού ιδιώματος.

Ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος παραδίδει το όνομα ως Τζέκωνες, είτε ως κόμψευση στην ομιλία, είτε κατά συνεκδρομή προς το όνομα του πολεμικού σλαβικού φύλου των Τσέχων.

Έχουν προταθεί πολλές ετυμολογίες του ονόματος Τσάκωνες. Προσθέτουμε ακόμη μια ετυμο-λογώντας το όνομα από το Λάκωνες με βίαιη προσαγωγή του φθόγγου τσ. Το φαινόμενο αυτό, που παρατηρείται σε όλη την Ελληνική, αλλά δεν έχει τυποποιηθεί, ονομάζουμε εδώ άτυπο τσιτακισμό. Σύμφωνα με το φωνολογικό αυτό φαινόμενο φθόγγος τσ επικάθηται σε λέξεις χωρίς κανόνα προς απόδοση στη λέξη ιδιαίτερης σημασίας. Άλλο είναι το μικρός και άλλο το μιτσός, άλλο το καημένο και άλλο το τσαμένο. Μεταβάλλοντας οι Βυζαντινοί το όνομα Λάκωνες σε Τσάκωνες επεδίωκαν να προσδώσουν σε αυτό μια ιδιαίτερη σημασία. Ίσως εξέφραζαν απο-στροφή προς τους Έλληνες Λάκωνες ή αξιο-λογούσαν τη συμβολή τους στη στρατιωτική υπηρεσία.

Το Τσακωνικό ιδίωμα διασώζει στοιχεία από τη Νεολακωνική διάλεκτο όπως το δωρικό α και λεξιλόγιο. Η εξαλλοίωσή του, ώστε να ακούεται ακατανόητο, η θέση του στην άλλοτε δωρική Πελοπόννησο και τα εμφανή δωρικά στοιχεία, που έχει, παρέσυραν τους ερευνητές να θεωρήσουν ότι αυτό αποτελεί αρχαία διάλεκτο, η οποία σώθηκε μέχρι σήμερα με παράλληλη εξέλιξη προς την κοινή Ελληνική. Σύμφωνα με τις αρχές για την κοινή καταγωγή των νεοελληνικών ιδιωμάτων, τις οποίες έχουμε ήδη παρουσιάσει, θεωρούμε αυτή τη θεωρία μη αποδεκτή. Θεωρούμε το Τσακωνικό ιδίωμα ως ένα ιδίωμα της Νέας Ελληνικής με νεοελληνικό σώμα και μερικά δωρικά στοιχεία. Οι μεγάλες διαφορές, που παρουσιάζει, οφείλονται σε μεταγενέστερες τροπές. Η μελέτη και ερμηνεία των τροπών αυτών ξεσκεπάζει την κοινή βάση όλης της Νέας Ελληνικής, ως παρούσα και στο σώμα του Τσακωνικού ιδιώματος.

Τα πραγματικά δωρικά στοιχεία, που διασώζει το Τσακωνικό ιδίωμα είναι λίγα. Πρόκειται για το δωρικό α στη θέση του κοινού η, όχι μόνο στην κατάληξη λέξεων αλλά και στο θέμα τους, η εκφορά, όχι όμως καθολικώς, του αρχαίου υ ως ου και ένα ποσοστό τύπων, που ανάγονται σε δωρικές λέξεις.

Μετά από εμπεριστατωμένη μελέτη του ιδιώματος, αλλά ακόμη και μετά από μια απλή φυλλομέτρηση ενός λεξικού του Τσακωνικού ιδιώματος, διαπι-στώνεται ότι ο κύριος όγκος του λεξιλογίου του είναι νεοελληνικός και κοινός με το λεξιλόγιο των άλλων ιδιωμάτων.

Έτσι όλα τα νεοελληνικά ιδιώματα (και όχι, «όλα πλην του Τσακωνικού») ξεκινούν από μια βάση τύπων, η οποία φωνολογικώς και μορφολογικώς είναι κοινή. Τα ίδια τα γλωσσικά φαινόμενα μας επιτρέπουν να μιλούμε για «το Τσακωνικό ιδίωμα της Νέας Ελληνικής γλώσσας».

 

Η Νίκη Χριστοδούλου είναι γλωσσολόγος