Όταν η τηλεόραση συναντά την δικαιοσύνη

της Θάλειας Νεοφύτου

Πριν αρχίσω να δέχομαι μπανάνες και σφυρίγματα να διευκρινίσω ότι δεν είμαι από αυτούς που υποστηρίζουν ότι το βίντεο που παρουσιάστηκε ήταν πλαστό. Αντίθετα, μου φάνηκε άκρως ρεαλιστικό. Ωστόσο μεταξύ του πολίτη και μιας κατά γενική ομολογία πραγματικότητας μεσολάβησε η μικρή οθόνη. Η τηλεόραση είναι στην περίπτωσή μας ο δίαυλος επικοινωνίας, το «μέσο» που είναι από μόνο του ένα μήνυμα σύμφωνα με τους θεωρητικούς της επικοινωνίας. Δηλαδή το μήνυμα που περνά (στην περίπτωσή μας ο ξυλοδαρμός) τείνει να παίρνει τα χαρακτηριστικά του μέσου από το οποίο προβάλλεται (στην περίπτωσή μας η τηλεόραση).

Ας δούμε όμως ποια είναι τα χαρακτηριστικά της τηλεόρασης. Η τηλεόραση είναι ένα κατ’ εξοχήν ψυχαγωγικό μέσο, όπου ακόμα και η διαδικασία της ενημέρωσης παίρνει χαρακτήρα ψυχαγωγίας. O όρος infotainment (από το information και το entertainment) δημιουργήθηκε για να περιγράψει ακριβώς αυτή την διαδικασία. Αρα η τηλεόραση είναι ένα μέσο που παρουσιάζει ακόμα και τις ειδήσεις με έναν τρόπο συναισθηματικό, θεαματικό και έντονα χρωματισμένο με σκοπό να κερδίσει τις εντυπώσεις. Η προβολή ενός θέματος είναι συνήθως αποσπασματική. Βλέπουμε το μέρος, παραβλέπουμε το όλον.

Τα θέματα που προκαλούν την μεγαλύτερη εντύπωση και συναισθηματική φόρτιση στους τηλεθεατές, τα λεγόμενα «παρεισφρητικά» θέματα, έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Το βίντεο του ξυλοδαρμού ήταν ένα χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα. Καταρχήν είχε τον χαρακτήρα του εμπιστευτικού αποκαλυπτικού το οποίο πάντα κεντρίζει περισσότερο, αφού όλοι θέλουν να γνωρίζουν πληροφορίες που δεν γνωρίζουν οι πολλοί, «αυτά που δεν λέγονται». Ασχέτως αν το βίντεο το είχε δει στο τέλος ολόκληρη η Κύπρος, μόνο η αναγραφή σε αυτό του λογότυπου της εφημερίδας που το πρωτοδημοσίευσε δημιουργεί μια απαράγραπτη αίσθηση της αποκάλυψης.

Δεύτερον, το βίντεο περιείχε σκηνές που δημιουργούν έντονο συναισθηματικό φόρτο, όπως οργή, ένταση, λύπη, αγανάκτηση. Τρίτον, πρόκειται για ένα συμβάν που γίνεται στη «γειτονιά μας», στη χώρα μας, που μπορεί να συμβεί στον οποιοδήποτε. Τέταρτον, οι εικόνες που βλέπουμε ενώνουν συμβολικά, εμάς τους διασκορπισμένους χρονικά και τοπικά πολίτες σε μια φαντασιακή κοινότητα ενάντια σε μια ομάδα «εχθρών» που φαίνονται στο βίντεο. Το «εμείς» γίνεται αμέσως «εμείς οι ανυπεράσπιστοι πολίτες», απέναντι στους «άλλους», δηλαδή τους «κακούς αστυ-νομικούς».

Η εκρηκτική σχέση δικαιοσύνης τηλεόρασης

Ας δούμε λοιπόν πώς το μέσο αυτό, η τηλεόραση, αλληλεπιδρά με την δικαιοσύνη. Η τηλεόραση είναι ένα μέσο γρήγορο, άμεσο και συναισθηματικό. Αντίθετα η σωστή απονομή της δικαιοσύνης απαιτεί νηφαλιότητα, ψυχραιμία και αποστασιοποίηση τόσο συναισθηματική όσο και χρονική από τα γεγονότα. Η προβολή των στοιχείων της δίκης από την τηλεόραση θα μπορούσαμε να πούμε ότι δημιουργεί μια πίεση στην απονομή της δικαιοσύνης. Μια πίεση η οποία υπό τις περιστάσεις ονομάστηκε «περί δικαίου αίσθημα».

Η συνεύρεση δικαιοσύνης και τηλεόρασης δημιούργησε ένα εκρηκτικό μείγμα που πυρ-οδότησε τις έντονες αντιδράσεις των οποίων όλοι γίναμε μάρτυρες, από την κοινή γνώμη, τους πολιτικούς και πολιτειακούς αξιωματούχους, αλλά και από τον ίδιο τον δικαστικό κόσμο. Δεν ήταν το γεγονός της αστυνομικής βίας που δημιούργησε τις αντιδράσεις, αφού αυτές δεν εκδηλώθηκαν κατά την προβολή του βίντεο, αλλά μόνο μετά την αθωωτική απόφαση. Αλλά ούτε η απόφαση από μόνη της θα προκαλούσε οργή αν δεν συνοδεύονταν από το γνωστό βίντεο. Είναι δεκάδες οι υποθέσεις στο παρελθόν όπου τεκμηριωμένες καταγγελίες για βασανιστήρια από την αστυνομία δεν προκάλεσαν το δημόσιο αίσθημα.

Το περί «δικαίου αίσθημα» του οποίου συχνά γίνεται επίκληση στην υπόθεση αυτή είναι μια κοινωνική κατασκευή, σε συγκεκριμένες συνθήκες και υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Στην προκειμένη περίπτωση το περί «δικαίου αίσθημα» ήταν ένας καρπός του ίδιου του μέσου. Οι ολιγομελείς αλλά θεαματικές διαδηλώσεις πολιτών μετά την απόφαση ήταν ένα θέαμα-αντίδραση σε ένα άλλο θέαμα. Οι πολιτικοί που λαΐκιζαν εις βάρος της απόφασης το έκαναν για χάρη της τηλεοπτικής προβολής τους. Ακόμα και η έκρηξη του Γενικού Εισαγγελέα μετά την απόφαση δεν ήταν τίποτα άλλο από ένα τηλεοπτικό γεγονός.

Δεν θα υποστήριζα σε καμιά περίπτωση πως πρέπει να καταργηθεί το δημοκρατικό δικαίωμα των πολιτών να πληροφορούνται από τα μέσα μέσω εικόνας, ήχου ή κειμένου. Επισημαίνω απλώς την δύναμη και τις αδυναμίες που μπορεί να έχει μια τέτοια προβολή στην έκβαση μιας δίκης και στην αποκάλυψη της αλήθειας.

Και εδώ είναι που και τα Μέσα θα έπρεπε ίσως να επανεξετάσουν τον ρόλο τους. Απέναντι στη φίμωσή τους να προβάλουν την δεοντολογία, όπου ο τρόπος και η συχνότητα προβολής ενός στοιχείου θα έχει σημασία. Και απέναντι στην αποκάλυψη, να προβάλουν την έρευνα, όπου η ενασχόληση με την αλήθεια δεν θα είναι πλέον αποσπασματική, δύο λεπτά στο δελτίο ειδήσεων, αλλά θα περιλαμβάνει μια πραγματική έρευνα με όλα τα στοιχεία, τις πτυχές και τις διαστάσεις της υπόθεσης. Τότε μόνο το αμφισβητούμενο βίντεο θα γίνει πραγματικό ντοκουμέντο.