Γράφει: Κωνσταντίνος Αδαμίδης

Η «Ισλαμική Δημοκρατία» και η δύναμη του συμβολισμού στη διεθνή πολιτική

του Κωνσταντίνου Αδαμίδη

Μέχρι την πρόσφατη ομιλία του Πρόεδρου Ομπάμα, και το «άνοιγμα» των ΗΠΑ προς το Ιράν, όταν τα δυτικά μέσα μαζικής ενημέρωσης ασχολούνταν με την εν λόγω χώρα, ένα μόνο θέμα μονοπωλούσε το ενδιαφέρον: Η ανάπτυξη του πυρηνικού της προγράμματος. Καθόλου τυχαίο γεγονός, αφού ο πυρηνικός εξοπλισμός του Ιράν επηρεάζει πρωτίστως της Δυτικές χώρες και τους συμμάχους της στην περιοχή (π.χ. Ισραήλ). Εξάλλου, όσο περισσότερο εμπεδωνόταν στα μάτια του (δυτικού) κόσμου ότι το Ιράν είναι επικίνδυνο, τόσο πιο εύκολα μπορούσαν να δικαιολογήσουν οι ελίτ της «Δύσης» (και ιδιαίτερα η πρώην κυβέρνηση Μπους) την συμπεριφορά τους έναντι του Ιράν αλλά και υπέρ του Ισραήλ.

Ταυτότητες και αναμενόμενες συμπεριφορές

Το πρόβλημα με αυτή την μονόπλευρη (δυτική) αντίληψη για τον ρόλο του Ιράν στην περιοχή δηλαδή ως η μεγαλύτερη περιφερειακή αλλά και πιθανή παγκόσμια απειλή είναι, μεταξύ άλλων, η εδραίωση της αντιπαλότητας μεταξύ του Ιράν και του δυτικού κόσμου. Ως εκ τούτου, οι πιθανότητες ανάδειξης του Ιράν ως περιφερειακής δύναμης, με την θετική όμως έννοια, εκμηδενίζονται, αποκλείοντας ταυτόχρονα σε μεγάλο βαθμό και πιθανή συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών. Με λίγα λόγια, η δημιουργία συγκεκριμένων ταυτοτήτων (π.χ. εχθρού, επι-κίνδυνου, σύμμαχου, φίλου, κ.τλ.), δημιουργεί και συγκεκριμένες αναμενόμενες συμπεριφορές (π.χ. εχθρικές, φιλικές, κτλ). Με αυτή την λογική, η συμπεριφορά που αναμένεται από το Ιράν, είναι συμπεριφορά μιας χώρας που εκλαμβάνεται ως χώρα-απειλή (ως ένας εχθρός) και όχι συμπεριφορά μιας χώρας-σύμμαχου/συνεργάτη. Ενώ αυτό το σημείο μπορεί να εκληφθεί ως ταυτολογία, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι ταυτότητες-ρόλοι που κουβαλά το κάθε κράτος (πάντοτε σε σχέση με συγκεκριμένα άλλα κράτη) καθορίζουν ως ένα μεγάλο βαθμό την συμπεριφορά τους, η οποία με την σειρά της επιβεβαιώνει την ταυτότητα που κατέχει, δημιουργώντας έτσι μια «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» (self-fulfilling prophecy) και έναν φαύλο κύκλο. Για παράδειγμα, δίνοντας στο Ιράν την ταυτότητα της «επικίνδυνης» και «εχθρικής» χώρας, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν το Ιράν ως ένα επικίνδυνο εχθρό, ενώ ταυτόχρονα το Ιράν ανταποκρίνεται ανάλογα αφού και αυτό με την σειρά του έχει δώσει την ίδια ταυτότητα στις ΗΠΑ (και τους συμμάχους της). Ως επακόλουθο, χωρίς να υπάρχουν ουσιαστικά επιλογές, τα δύο αυτά κράτη ενεργούν με τρόπο που επιβεβαιώνει τις ήδη προκαθορισμένες ταυτότητες, αφού οι πράξεις τους (π.χ. οι στρατιωτικές απειλές κατά του Ιράν και του Ισραήλ αντίστοιχα, η ανάπτυξη καλύτερων οπλικών συστημάτων, κ.τλ.) δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου οι απειλές γίνονται πραγματικές, επιβεβαι-ώνοντας έτσι πανηγυρικά την ταυτότητα του «άλλου» ως εχθρός και επικίνδυνος.

Είναι με αυτή την λογική που η ομιλία του Ομπάμα χρίζει ιδιαίτερης σημασίας, αφού γίνεται αντιληπτό ότι ο Αμερικανός Πρόεδρος χρησιμοποίησε πολύ προσεκτικά εκφράσεις με σημαντικά υπονοούμενα, τα οποία εμμέσως στόχευαν στην εν μέρει «μετάλλαξη» της Ιρανικής «ταυτότητας» από κράτος-εχθρός σε κράτος-(πιθανός) συνεργάτης. Πιο συγκεκριμένα, απέφυγε να επικεντρωθεί στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (αφού αυτό θα συνυποδήλωνε ότι το Ιράν είναι μια μεγάλη απειλή και άρα εχθρός), και αναφέρθηκε στην ανάγκη να αναλάβει η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν την δικαιωματική θέση της στην κοινότητα των εθνών -«its rightful place in the community of nations». Μεταξύ άλλων, η χρησιμοποίηση του όρου «Ισλαμική Δημοκρατία» συνυποδηλώνει ότι αφενός οι ΗΠΑ αποδέχονται την Ιρανική κυβέρνηση και, αφετέρου, ότι δεν στοχεύουν στην αλλαγή της. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου το γεγονός ότι η ομιλία του είχε ως αποδέχτες τόσο την πολιτική ελίτ της χώρας, όσο και τον απλό λαό του Ιράν, ενώ εμμέσως πλην σαφώς πρόσφερε μια σχέση συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών, υπό την προϋπόθεση, φυσικά, ότι το Ιράν θα επιδείξει ειρηνικές προθέσεις. Αυτή η αμερικανική αποδοχή -από τον ανώτατο αξιωματούχο- μειώνει σε μεγάλο βαθμό μια από τις κύριες απειλές για το Ιράν (ανατροπής ηγεσίας), ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί και εσωτερική πολιτική ρήξη στην Ισλαμική χώρα, αφού η γραμμή Μπους έδινε την ευκαιρία σε όλες τις (αντικρουόμενες) Ιρανικές πολιτικές δυνάμεις να ενώνονται για να αντιμετωπίσουν τον «κοινό εχθρό». Η κίνηση όμως του Ομπάμα θα φέρει σε δύσκολη θέση κυρίως τους σκληροπυρηνικούς Ιρανούς πολιτικούς, αφού αν δεν αλλάξουν γραμμή θα έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης για την μη ομαλοποίηση των σχέσεων Ιράν-Δύσης.

Θα ήταν αφελές, φυσικά, να πιστεύει κανείς ότι η ταυτότητα ή η συμπεριφορά ενός κράτους μπορεί να αλλάξει τόσο απλά, με μια ομιλία. Από την άλλη, όμως, το γεγονός ότι αυτή η συγκεκριμένη ομιλία προέρχεται από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ και απευθυνόταν ευθέως στο Ιράν δεν είναι κάτι που μπορεί να περάσει απαρατήρητο. Αν και η κίνηση αυτή του Ομπάμα είναι όντως ένα πολύ σημαντικό βήμα για αλλαγή των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών, θα χρειαστούν και πιο «χειροπιαστές» πράξεις και από τις δύο πλευρές για να υπάρξουν ουσιαστικές αλλαγές. Όσο δύσκολο κι αν φαντάζει αυτό, η πραγματικότητα είναι ότι υπάρχουν πολλές και ποικιλόμορφες ευκαιρίες, λόγω κυρίως της γεωγραφικής θέσης του Ιράν, αλλά και των προβλημάτων που υπάρχουν στην ευρύτερη περιοχή.

Καλύτερα φίλοι παρά εχθροί

Η θέση του Ιράν έχει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, αφού βρίσκεται μεταξύ δύο πλούσιων σε ενέργεια περιοχών -αυτές του Περσικού Κόλπου και της Κασπίας Θάλασσας-, γειτνιάζει με 6 χώρες συμπεριλαμβανομένου του Ιράκ και του Αφγα-νιστάν, ενώ έχει σχέσεις και με ακόμη 9 χώρες της Μέσης Ανατολής, του Καύκασου και της Κεντρικής Ασίας. Δεδομένης της κατάστασης στην Μέση Ανατολή και στο Αφγανιστάν, αλλά και του τεράστιου προβλήματος ναρκωτικών που προκύπτει από αυτήν, το Ιράν είναι σε θέση να διαδραματίσει πολύ ουσιαστικό ρόλο ως μια περιφερειακή δύναμη και συνεργάτης της «Δύσης». Επιπλέον, πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι εμπορικοί/οικονομικοί παράγοντες, αφού το Ιράν είναι, αφενός, ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος του Ιράκ, ενώ έχει αφετέρου και στενές σχέσεις με το Αφγανιστάν και το Τατζικιστάν σε θέματα μεταφοράς ενέργειας και νερού. Υπάρχουν φυσικά και τα πλέον οπτιμιστικά σενάρια (σε περίπτωση εξομάλυνσης των σχέσεων) που μιλούν ακόμη και για διέλευση ΝΑΤΟ-ικών δυνάμεων μέσω του Ιράν στο Αφγανιστάν. Δεν πρέπει να ξεχνούμε επίσης ότι οι ΗΠΑ, αργά ή γρήγορα, θα πρέπει να «συρρικνώσουν» σε σημαντικό βαθμό τις αποστολές τους στο εξωτερικό (αφού έχουν ήδη υπερβολικά πολλά και μεγάλα ανοικτά μέτωπα), και κάτι τέτοιο μπορεί να λάβει χώρα πολύ πιο εύκολα με το Ιράν ως συνεργάτη παρά ως εχθρό. Με λίγα λόγια, η Αμερική, και η «Δύση» γενικότερα, έχουν πολλά να κερδίσουν και το πρώτο στάδιο για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός είναι με μια σημαντική αλλαγή στους συμβολισμούς (ταυτότητες), η οποία θα επιτρέψει την ανάπτυξη ουσιαστικής συνεργασίας.

Το ερώτημα είναι αν μια φαινομενικά απλή αλλαγή στους συμβολισμούς και την ορολογία, όπως έκανε δηλαδή ο Ομπάμα, μπορεί να επιφέρει πραγματικές αλλαγές και να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο. Αν και είναι πολύ νωρίς για συμπεράσματα, σύμφωνα με ένα Ιρακινό κυβερνητικό ανώτερο υπάλληλο, αλλά και διάφορους πολιτικούς αναλυτές, μετά την ομιλία του Αμερικανού Προέδρου το Ιράν μείωσε τις παρεμβολές του στο Ιράκ. Σίγουρα αυτό δεν επιβεβαιώνει τη θεωρία, αλλά είναι ένα θετικό σημάδι. Επίσης θετικό σημάδι ήταν η συνάντηση του Αμερικανού Richard Holbrooke με Ιρανούς ανώτατους αξιωματούχους σε συνέδριο που έγινε στην Χάγη (31/3/2009), με θέμα το Αφγανιστάν. Όπως ανέφερε και η Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Hilary Clinton, το γεγονός ότι το Ιράν παρευρέθηκε στο συνέδριο είναι ένα ελπιδοφόρο σημάδι ότι θα υπάρξει μελλοντική συνεργασία «promising sign that there will be future cooperation». Για καλύτερα και πιο ασφαλή συμπεράσματα όμως θα πρέπει να περιμένουμε τις εκλογές του Ιουνίου, όπου και θα διαφανεί αν ο Ιρανικός λαός θα επιλέξει έναν πιο μετριοπαθή Πρόεδρο.