Γράφει: Λυδία Φαρίνα
Βιβλίο: Bernard Schlink «Ο αναγνώστης»
Μια ερώτηση που δεν έχει απαντηθεί ακόμα τόσο στη φιλοσοφία όσο και στη ψυχολογία, αφορά στο γιατί οι Γερμανοί διέπραξαν τις θηριωδίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πώς δικαιολογείται αυτή τους η συμπεριφορά; Πώς ήταν στην καθη-μερινότητά τους αυτοί οι άνθρωποι; Η ερώτηση αυτή αποτελεί ένα απο τα κεντρικά θέματα του βιβλίου του Γερμανού Bernard Schlink «Ο αναγνώστης».
Ο συγγραφέας δημιουργεί μια ιστορία η οποία αρχικά δεν συνδέεται καθόλου με τα παραπάνω ερωτήματα. Το πρώτο μέρος του βιβλίου αφιερώνεται εξ’ολοκλήρου στην εξιστόρηση της ερωτικής σχέσης ενός νεαρού αγοριού, του Michael, με μια μεγαλύτερή του σε ηλικία γυναίκα, την Hanna. Είναι γραμμένο απλά και τα γεγονότα παρουσιάζονται με την χρονολογική σειρά στην οποία συνέβησαν. Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου μεταφερόμαστε στο μέλλον, όταν πλέον ο Michael έχει περάσει τα 40 και διηγείται το παρόν του με τέτοιο τρόπο, εναλλάσοντας το παρελθόν με το παρόν, ώστε να γίνονται αντιληπτές οι καθολικές επιδράσεις της σχέσης αυτής στην μετέπειτα ζωή του.
Ο νεαρός Michael είναι ο κεντρικός αφηγητής της ιστορίας και τουλάχιστον στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο πρωταγωνιστής. Ο συγγραφέας περιγράφει την ενηλικίωσή του μέσα απο αυτή την σχέση ενώ, η αθωότητά του που χάνεται μπορεί να παρομοιαστεί με την αθωότητα που υπήρχε σε όλη την ανθρωπότητα πριν τις θηριωδίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μια αθωότητα που χάθηκε αμετάκλητα.
Η ερωτική ιστορία αποτελεί μόνο ένα απο τα πολλά επίπεδα με τα οποία ο Bernard Schlink έχει εμπλουτίσει το βιβλίο του. Καθώς η σχέση του αγοριού με την νεαρή Hanna φτάνει στο τέλος της, ο Schlink μεγαλώνει το ευρύτερο σκηνικό που περιβάλλει την ιστορία του για να παρουσιάσει λιτά και πολύ εύστοχα την μοναδική ιστορική στιγμή στην οποία διαδραματίζεται αυτή η ιστορία. Η Γερμανία, μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχει ανοικοδομηθεί. Η νέα γενιά των Γερμανών θέλουν να απομακρυνθούν όσο το δυνατό περισσότερο απο τη γενιά των μαζικών δολοφόνων. Θέλουν ο υπόλοιπος κόσμος να πιστεύει ότι αυτοί είναι διαφορετικοί και ότι δεν θα συμμετείχαν ποτέ σε τέτοιες θηριωδίες. Μέσα σε αυτό το κλίμα έρχεται ένα ανεπανάληπτο πλήγμα τόσο για τον αφηγητή, όσο και για τον αναγνώστη, όταν πληροφορείται ότι η Hanna είχε υπάρξει μέλος αυτών των δολοφόνων.
Ο χαρακτήρας της Hanna είναι αριστοτεχνικά δωσμένος. Ο συγγραφέας πετυχαίνει να τη φέρει στο προσκήνιο της ιστορίας, να την χρίσει πρωταγωνίστρια όχι μόνο σε αυτά που έχει διαπράξει στο παρελθόν, αλλά και στην στάση που επιλέγει να κρατήσει στο παρόν. Ο χαρακτήρας της είναι αινιγματικός. Κανείς δεν μπορεί στην αρχή της ιστορίας να φανταστεί οτι θα μπορούσε να έχει κάνει τα πράγματα που της καταλογίζονται στο τέλος. Με το να μας παρουσιάσει την Hanna ως μια κοινή γυναίκα στο πρώτο μέρος της ιστορίας ο συγγραφέας έχει καταφέρει κάτι δύσκολο. `Εχοντας πλέον γνωρίσει την Χάννα και έχοντας συμπαθήσει τον αινιγματικό χαρακτήρα της, όταν μαθαίνουμε μαζί με τον εμβρόντητο Michael τί έχει κάνει στο παρελθόν δε μπορούμε αυτόματα και απλά να την διαγράψουμε, να της δώσουμε την ιδιότητα του τέρατος, της απανθρώπου και να επιθυμούμε να «καεί στην πυρά» της δικαιοσύνης.
Ενδιαφερόμαστε να μάθουμε το γιατί, να κατανοήσουμε πώς μπορεί ένας τέτοιος άνθρωπος να έχει διαπράξει κάτι τόσο απεχθές. Μπαίνουμε στην διαδικασία να αναρωτηθούμε τι θα κάναμε εμείς και τι δεν θα κάναμε στην θέση της. Και αυτές είναι πολύ δύσκολες ερωτήσεις με τις οποίες, συνήθως, αποφεύγουμε να ασχο-ληθούμε. `Ετσι και αλλιώς είμαστε σίγουροι οτι εμείς δεν θα διαπράτταμε ποτέ τέτοια εγκλήματα. Πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε όμως για την απάντησή μας αυτή αν δεν εχουμε δοκιμαστεί ποτέ σε παρόμοιες ιστορικές συνθήκες;
Το βιβλίο πρόσφατα γυρίστηκε σε ταινία με πρωταγωνιστές τον Ralph Pheynes και την Kate Winslet, που πήρε και το βραβείο για την καλύτερη γυναικεία ερμηνεία. Η ταινία απέσπασε τόσο θετικές, όσο και αρνητικές κριτικές. Κάποιοι κριτικοί προτίμησαν να σχολιάσουν κάποια μόνο απο τα θέματα που απασχολούν την ταινία, όπως για παράδειγμα το γεγονός οτι η σχέση της Hanna με τον 15χρονο Michael είναι παράνομη και ειδεχθής. Η σχέση όμως αυτή αποτελεί ένα απο τα θέματα που απασχολούν το βιβλίο και σε κανένα σημείο δεν επικροτεί ή προωθεί ο συγγραφέας μια τέτοια συμπεριφορά, όπως δεν επικροτεί και το ολοκαύτωμα, το οποίο επίσης δεν αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα του βιβλίου.
Συνολικά το βιβλίο, όπως και η ταινία, είναι συγκλονιστικό. Τα ερωτήματα τα οποία γενιούνται στον αναγνώστη δεν μπορούν να απαντηθούν ούτε και ξεχνιούνται εύκολα. Τα επίπεδα εναλλάσσονται μεταξύ του παναθρώπινου και του ατομικού, μεστά από έντονα συναισθήματα που δύσκολα αφήνουν κάποιον αδιάφορο ή ασυγκίνητο. Σε μια συνέντευξη τύπου που έδωσε ο συγγραφέας σε διεθνή ομάδα δημοσιογράφων, του έθεσε κάποιος την ερώτηση αν το βιβλίο προέρχεται απο προσωπικές εμπειρίες. Θα κλείσω αυτό το άρθρο με την πολύσημη απάντηση του συγγραφέα: «Πάντα η συγγραφή είναι προσωπική» (fiction is always personal).