Γράφει: Νίκος Γ. Σύκας

Επεκτείνοντας τα όρια της Δημιουργικότητας: Η κωμόπολη της Ακανθούς

Το 2009 κηρύχτηκε Ευρωπαϊκό Έτος Δημιουργικότητας και Καινοτομίας με σύνθημα «Φαντασία Δημιουργικότητα Καινοτομία». Στο πλαίσιο της προσπάθειας προαγωγής της δημιουργικότητας και της καινοτομίας, θα ήταν ενδιαφέρον να εστιάσουμε τον επιστημονικό φακό στην κωμόπολη της Ακανθούς, η οποία άγγιξε τα όρια της δημιουργικότητας σε μια άλλη εποχή. Η πολυκύμαντη διαδρομή στον Ακανθιώτικο χωροχρόνο έφτασε στο απόγειο της δημιουργίας τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1974. Αυτή η περίοδος δίκαια θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «ο χρυσός αιώνας της Ακανθούς». Οι στατιστικές, προ της εισβολής του ’74, έφεραν την Ακανθού, τηρουμένων των πληθυσμιακών αναλογιών, πρώτη σε πεπαιδευμένο και επιστημονικό ανθρώπινο δυναμικό από όλη την Κύπρο. Αναπτύχθηκε ακόμα εκεί και η λαϊκή τέχνη, ιδιαίτερα με τα ακανθιώτικα ξυλόγλυπτα, κυρίως σουβάντζες, μπαούλα και γωνιακά τοιχάρμαρα που κοσμούσαν πολλά σπίτια του χωριού αλλά και των πόλεων. Άλλη έκφραση πολιτιστικής δραστηριότητας ήταν και τα ιδιαίτερα μουσικά ακούσματα της Ακανθούς, με την «Ακανθιώτισσα» τρείς νότες ψηλότερη από τις άλλες φωνές όπως καταγράφει ο πρωτοψάλτης Καλλίνικος. Οι συχνές εντόπιες θεατρικές παραστάσεις, οι πολλές και υψηλές αθλητικές επιδόσεις σε παγκύπριο και πανελλήνιο επίπεδο και οι συνεχείς διακρίσεις στον εκπαιδευτικό τομέα, έκαναν την Ακανθού ένα δυναμικό κέντρο παραγωγής πολιτισμού.

Η περίπτωση της Ακανθούς και οι Πολλαπλές Νοημοσύνες

Ας εξετάσουμε το δημιουργικό αυτό φαινόμενο -το χρυσό αιώνα της Ακανθούς- μέσα από το πρίσμα της θεωρίας του Howard Gardner για τις Πολλαπλές Νοημοσύνες. Η θεωρία αυτή παρουσιάστηκε στο βιβλίο του H. Gardner «Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences» το 1983. Σύμφωνα με αυτήν, η νοημοσύνη είναι ένα κράμα από νοητικές ικανότητες που είναι διακριτές και ανεξάρτητες, αλλά δρούν αλληλοσυμπληρωματικά. Ο Η. Gardner υπέθεσε ότι το άτομο κατέχει ένα ενοποιημένο μίγμα από οκτώ τουλάχιστο είδη νοημοσύνης: (1) Λεκτική / γλωσσική, 2) λογική / μαθηματική, 3) μουσική, 4) παραστατική / χώρου, 5) σωματική / ψυχοκινητική, 6) διαπρο-σωπική και 7) ενδοπροσωπική νοημοσύνη. Το 1997 ο Gardner πρόσθεσε την φυσιοκρατική νοημοσύνη (άτομα με ανεπτυγμένη φυσιοκρατική νοημοσύνη βρίσκονται κοντά στην φύση, καλλιεργούν την γη, γνωρίζουν / μελετούν την χλωρίδα και πανίδα). Πιο πρόσφατα έχουν προταθεί από τον H. Gardner ακόμη τρία είδη νοημοσύνης: Η υπαρξιακή νοημοσύνη (existential intelligence), η πνευματική νοημοσύνη (spiritual intelligence) και η ηθική νοημοσύνη (moral intelligence).

Στην μελέτη μου με θέμα «ΑΚΑΝΘΟΥ στα όρια της δημιουργικότητας» (παρουσιάστηκε στο 5ο Επιστημονικό Λαογραφικό Συνέδριο Ακανθούς που πραγματοποιήθηκε στις 25 Απριλίου ΄09 στο Πανεπιστήμιο Κύπρου), μεταξύ άλλων παρα-τηρούνται τα ακόλουθα: 1) Η ακανθιώτικη φύση ήταν η ζωή των κατοίκων, γεγονός που οδήγησε στην ενδυνάμωση της φυσιοκρατικής νοημοσύνης. 2) Η απεραντοσύνη που χαρακτηρίζει τον ακανθιώτικο χώρο σε συνάρτηση με την αίσθηση του αρμονικού συνόλου είναι κεντρικής σημασίας για το είδος νοημοσύνης που ο H. Gardner ονομάζει παραστατική χώρου. Καθοριστικός παράγοντας ο μεγάλος αριθμός τοπωνυμίων και η ικανότητα του ακανθιώτη να γνωρίζει κάθε σπιθαμή γης, σε μια έκταση 140 τετραγωνικών χιλιομέτρων με χίλιες-δυο ποικιλομορφίες. 3) Η σημαντικότητα του περι-βάλλοντος σε συνάρτηση με την φύση των εργασιών, συνέτειναν στην ανάπτυξη των τριών ειδών νοημοσύνης που σχετίζονται με αντικείμενα (object related): Λογικής / μαθηματικής, παραστα-τικής / χώρου και σωματικής / ψυχοκινητικής νοημoσύνης. 4) Η σωματική / ψυχοκινητική νοημoσύνη εκφράζεται μέσα από το θέατρο, τον χορό, τις τέχνες και τον αθλητισμό τομείς στους οποίους η Ακανθού έφτασε σε υψηλά επίπεδα. Η μορφολογία του εδάφους, σε συνδυασμό με τον τρόπο ζωής, συνέτειναν στις υψηλές αθλητικές επιδόσεις. 5) Μοχλός ανάπτυξης της διαπρο-σωπικής νοημοσύνης η άρρηκτη κοινωνική συνοχή, οι συνεκτικοί δεσμοί, ο εθελοντισμός, το «Ακάνθιο ήθος». 6) Η λιτότητα / απλοϊκότητα του παρα-δοσιακού τρόπου ζωής και οι προκλήσεις της φύσης ενθαρρύνουν την αυτοεπίγνωση και ενισχύουν την συναισθηματική / ενδοπροσωπική νοημοσύνη. Στο απαιτητικό περιβάλλον της Ακανθούς ο άνθρωπος ανακάλυπτε συνεχώς νέους ορίζοντες αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό. 7) Οι κάτοικοι της Ακανθούς αντιμετώπισαν τη συγκοινωνιακή απομόνωση διευρύνοντας τους εκπαιδευτικούς τους ορίζοντες, γεγονός που συνέτεινε στην ανάπτυξη της πολλαπλής νοημοσύνης ιδιαίτερα της λεκτικής / γλωσσικής και της λογικής / μαθηματικής νοη-μοσύνης. Οι παιδαγωγικές καινοτομίες που εφαρμόζονταν καλλιεργούσαν την κριτική και δημιουργική σκέψη. Η απαράμιλλη ομορφιά και η αρμονία της ακαθιώτικης φύσης εμπνέει και προκαλεί τον εσωτερικό μας κόσμο. Το μοναδικό αυτό περιβάλλον συνέτεινε στην ανάπτυξη των τεχνών, μεταξύ άλλων και της μουσικής νοημοσύνης. Όπως αναφέρει ο Π. Ζαρμάς το δημοτικό τραγούδι γεννήθηκε στα αλώνια του Κουκουλιού και της Λαξιάς. Οι χιλιάδες επισκέπτες στην ετήσια πανήγυρη του Χρυσοσώτηρα έφερναν μαζί τους τον δικό τους παραδοσιακό πλούτο. Με τον τρόπο αυτό αναπτύχθηκε στην κοινότητα ένα ρεπερτόριο μουσικής, που κάλυπτε σχεδόν όλες τις πτυχές της κυπριακής τέχνης. 9) Η θρησκευτικότητα των κατοίκων (η εκκλησία του Χρυσοσώτηρα και τα 24 ξωκλήσια), η κοινωνική συνοχή / αλληλεγγύη, το «Ακάνθιο ήθος», τα κοινωφελή έργα, η φιλοπατρία, ο ηρωισμός, η αυτοθυσία και ο εθελοντισμός είχαν μια πολυσήμαντη και καθολική επίδραση σε όλες τις εκφάνσεις της ακαθιώτικης ζωής. Οι παράγοντες αυτοί έχουν άμεση σχέση με τους τρεις νέους τύπους νοημοσύνης που έχουν προταθεί από τον H. Gardner την υπαρξιακή, την πνευματική και την ηθική νοημοσύνη. Η νοημοσύνη είναι όπως μια δέσμη φωτός. Μέσα από τον διαχωρισμό χρωμάτων -τη θεωρία για τις πολλαπλές νοημοσύνες του H. Gardner- ξεχώρισαν οκτώ είδη νοημοσύνης ενώ έχουν προταθεί ακόμη τρεις τύποι. Το πρίσμα που ονομάζεται «ακανθιώτικος χωροχρόνος» αποτελείται από περισσότερες πλευρές και οπτικές γωνίες. Μέσα από το πρίσμα αυτό, η δέσμη φωτός διασπάται με τέτοιο τρόπο που αναδύονται ξεκάθαρα όλα τα χρώματα, όλοι οι τύποι νοημοσύνης που προαναφέραμε. Τα χρώματα στο ουράνιο τόξο της Ακανθούς είναι πιο έντονα και διακριτά τα τρία νέα είδη νοημοσύνης, όπως και όλοι οι τύποι νοημοσύνης, φαίνονται πιο καθαρά.

«Οι μάστορες της μεταφοράς»

Το ταξίδι στα όρια της δημιουγικότητας μας μεταφέρει στα ρητορικά σχήματα -πιο συγκεκριμένα στην μεταφορά. Ο H. Gardner κατατάσσει την μεταφορική δεξιότητα ανάμεσα στις ανώτερες γνωστικές ικανότητες. Ο Αριστοτέλης διαπίστωσε ότι «το σημαντικότερο πράγμα κατά πολύ είναι να είσαι μάστορας της μεταφοράς». Η J. Littlemore, στη μελέτη της για την μεταφορική νοημοσύνη προσδιορίζει την ευχέρεια συσχετισμών και την αναλογική σκέψη ως τις δύο βασικές ικανότητες για τη δημιουργία μεταφορών και ότι οι ικανότητες αυτές υποβοηθούνται από τη νοητική αναπαράσταση. Η μεταφορά έχει έντονο το συμβολικό στοιχείο ενώ συσχετίζεται με έναν ολιστικό, συνθετικό τρόπο επεξεργασίας. Οι Lakoff και Johnson υποστηρίζουν ότι η μεταφορά είναι μια βασική νοητική λειτουργία διαμέσου της οποίας κατανοούμε τον κόσμο, συλλαμβάνουμε αφη-ρημένες έννοιες, προσφέρουμε στην σκέψη μας την δυνατότητα να λειτουργήσει σε αφηρημένο επί-πεδο. Οι μεταφορές είναι οι αντιστοιχίες μεταξύ εννοιακών πεδίων ο συσχετισμός και η εφαρμογή ενός πεδίου γνώσης σε κάποιο άλλο πεδίο προσφέρει νέες οπτικές αντίληψης και κατανόησης. Στο βιβλίο τους Metaphors we live by (ο ρόλος της μεταφοράς στην καθημερινή μας ζωή), οι Lakoff και Johnson σημειώνουν ότι «Η ουσία της μεταφοράς είναι η διαδικασία εξαγωγής συμπερασμάτων. Η εννοιολογική μεταφορά επιτρέπει την χρήση συμπερασμάτων από σωματικο-κινητικούς τομείς (π.χ. τομείς χώρου και αντικειμένων), για να εξάγουμε συμπεράσματα σχετικά με άλλους τομείς (τομείς υποκειμενικής κρίσης, με έννοιες όπως η οικειότητα, τα συναισθήματα, η δικαιοσύνη κ.ο.κ.)». Δηλαδή, επιστρατεύονται αισθητικο-κινητικά συμπεράσματα για χρήση σε αφηρημένη σκέψη. Η έννοια της νοητικής αναπαράστασης της σημερινής ψυχολογίας και φιλοσοφίας της νόησης ανάγεται στην γόνιμη σκέψη του K. J. W Craik (1943), ο οποίος υπέδειξε ότι οι εσωτερικές αναπαραστάσεις οφείλουν να αντιστοιχούν σε εξωτερικές δομές του κόσμου. Η έννοια της εσωτερικής (νοητικής) αναπαράστασης της γνώσης αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα όλων των σύγχρονων θεωριών όπως είναι η ψυχολογία, η επιστήμη των υπολογιστών, οι νευρωεπιστήμες και η γλωσσολογία. Η σύγχρονη γνωστική ψυχολογία έχει αποδείξει ότι ο εγκέφαλος αποθηκεύει μια εσωτερική αναπαράσταση του κόσμου που βιώνει, ενώ οι νευρωεπιστήμες έχουν καταδείξει ότι η αναπαράσταση αυτή μπορεί να γίνει κατανοητή με βάση τα επιμέρους νευρικά κύτταρα και τις συνδέσεις τους. Με την χρήση υπολογιστικών τεχνικών για νευρωνική μοντελοποίηση, ο S. Narayanan ανέπτυξε μια θεωρία στην οποία οι εννοιολογικές μεταφορές γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας νευρωνικά μέσω νευρωνικών αντιστοιχίσεων νευρωνικά κυκλώματα που συνδέουν το αισθητικο-κινητικό σύστημα με ανώτερες περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού.

Οι μεταφορές βασίζονται στην διαδραστικότητά μας με το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον, στις εμπειρίες μας. Η ποικιλία δομών, οι διαφορετικές οπτικές και οι αρμονικές αντιθέσεις που χαρακτηρίζουν το ακανθιώτικο τοπίο ενισχύουν την μεταφορική ικανότητα. Το ακαθιώτικο περιβάλλον αποτελεί μια εξαιρετικά πλούσια εμπειρική βάση για την ανάπτυξη μεταφορών όπως είναι οι προσανατολιστικές / χωρικές μεταφορές. Το βάθος, η έκταση, η πυκνότητα και η αλληλεπίδραση των στοιχείων (φυσικών, ιστορικών, πολιτιστικών) στον ακανθιώτικο χωροχρόνο αυξάνουν και ενδυ-ναμώνουν τις συνδέσεις και τους συσχετισμούς σε γνωσιακό επίπεδο (αναπαράσταση και επεξεργασία της γνώσης). Η πολλαπλή δεξιότητα της με-ταφοράς, όπως καλλιεργήθηκε στον ακανθιώτικο χωροχρόνο α) διευρύνει το πλαίσιο αναφοράς και επεκτείνει τα όρια της συνείδησης, β) παράγει παράλληλες συνδέσεις / συσχετισμούς και πολ-λαπλές αναπαραστάσεις της γνώσης, γ) ενθαρρύνει την αλληλεπίδραση ανάμεσα στα διάφορα είδη νοημοσύνης και δ) ενισχύει την δημιουργικότητα και την καινοτομία. Μέσα από τα μάτια της μεταφοράς, το ακανθιώτικο τοπίο φαντάζει ένας εννοιολογικός-τοπογραφικός χάρτης με αμέτρητα νευρωνικά δίκτυα-μονοπάτια, που συνδέουν νευρωνικούς τομείς που ονομάζονται κόμβοι-τοπωνύμια… Από την Καλήγκρινη μέχρι τα Λιαστρικά και τις Χελώνες και από την Κουτσουμπού μέχρι τον Άη Γιάννη και το Καμπίν ανεξίτηλα ίχνη στον νου και την καρδιά. Εκεί που μας μεταφέρουν οι στίχοι του ποιητή Κυριάκου Ακαθιώτη:

Γυρόμ μου ναν οι τερατσιές, οι σιίννοι, τα λουλούδκια

Τζι οι καταρράχτες το νερόν που το κατρατζιυλούν

Τες νύκτες του καλοτζιαιρκού νάρκουνται να λαλούν

Τ΄ αδόνια τα γλυτζιύττερα τζι΄ ερωτικά τραούδκια.

Που το χωρκόν ν΄ ακούεται πασαλοής φωνή

Αδκιάλυστη τζιαί δκιαλυστή του ζωντανού του κόσμου

Για να χαρκούμαι φίλοι μου, στο μνήμαν μανιχός μου

Πους ότι ζιώ, πους έγειρα να πνάσω μιας στιμήν.

Ο Νίκος Γ. Σύκας είναι επικοινωνιολόγος