Γράφει: Μιχάλης Κοντός
Από το παρελθόν στο Μέλλον: Το δόγμα Τρούμαν και ο ελληνικός εμφύλιος
Την ώρα που ολόκληρη η Ευρώπη γευόταν το αγαθό της ειρήνης μετά τον καταστροφικότερο πόλεμο στην παγκόσμια ιστορία, η Ελλάδα σπαρασσόταν ακόμη από την εμφύλια σύρραξη. Οι αντάρτες του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ελεγχόμενου και ιδεολογικά κατευ-θυνόμενου από το ΚΚΕ αλλά με ευρύτερο κοινωνικό αντίκτυπο, αρνούνταν να παραδώσουν τα όπλα και να αποδεχτούν την πολιτική επικυριαρχία της φιλοβασιλικής δεξιάς και του φιλελεύθερου κέντρου. Επιθυμούσαν την υιοθέτηση μιας αριστερής διακυβέρνησης, προβάλλοντας το περίφημο πρόγραμμα «λαοκρατίας». Ταυτόχρονα, ήλπιζαν στην καταλυτική παρέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία θα έγερνε τα δεδομένα της εμφύλιας διαμάχης υπέρ τους. Η Βρετανία, η οποία στην διάσκεψη της Γιάλτας είχε επιφορτιστεί με το 90% του ελέγχου της Ελλάδας με την σύμφωνη γνώμη του Στάλιν, στήριζε οικονομικά και στρατιωτικά το ελληνικό κράτος, ενώ πρωτοστατούσε και στην πάταξη των κομμουνιστών ανταρτών. Όταν πλέον η βρετανική οικονομία γονατούσε από τα βάρη που άφησε πίσω του ο πόλεμος, αδυνατώντας να στηρίζει πλέον την ελληνική κυβέρνηση, ζήτησε από τις ΗΠΑ να αναλάβουν την ανοικοδόμηση του ελληνικού κράτους, αλλά και την διαχείριση του εμφυλίου. Η νέα υπερδύναμη, αντιλαμβανόμενη τον ρόλο της ως διαμορφωτικό στην νέα, διπολική δομή του διεθνούς συστήματος, δεν αρνήθηκε την πρόκληση.
Στις 27 Φεβρουαρίου 1947 η Βρετανία ενημερώνει τις ΗΠΑ για την λήξη της βοήθειάς της προς την Ελλάδα και την Τουρκία από την 31η Μαρτίου και ζητεί από τον υπερατλαντικό σύμμαχό της να αναλάβει το οικονομικό αυτό βάρος από την 1η Απριλίου. Μετά από πυρετώδεις διαβουλεύσεις στον Λευκό Οίκο, ο Πρόεδος Χάρυ Τρούμαν, με ομιλία του στο Κογκρέσσο, τονίζει το επείγον της κατάστασης και ζητεί από το Σώμα να εγκρίνει νομοσχέδιο ύψους 400 εκ. δολαρίων για χορήγηση βοήθειας προς την Ελλάδα και την Τουρκία. Η βοήθεια αυτή θα αποσκοπούσε στο να αποτραπούν οι «ένοπλες μειονότητες» από του να κερδίσουν τον έλεγχο της χώρας, αλλά και να ανακοπεί ο σοβιετικός επεκτατισμός. Στις 22 Μαΐου η Βουλή και η Γερουσία ψηφίζουν το νομοσχέδιο, το οποίο υπογράφεται από τον Πρόεδρο. Ακολούθως, σε διακοίνωση της ελληνικής Κυβέρνησης στις 15 Ιουνίου οριστικοποιούνται οι όροι χρησιμοποίησης της βοήθειας, στα πλαίσια λεπτομερών σχεδίων ανασυγκρότησης. Στην πραγματικότητα όμως οι όροι αυτοί αποφασίστηκαν από το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών. Στα πλαίσια των προ-γραμμάτων αυτών η Ελλάδα περιερχόταν στην ουσία κάτω από μια πρωτοφανή κηδεμονία, στα όρια της αποικιοποίησης. Τίποτα δεν γινόταν χωρίς την έγκριση της αμερικανικής αποστολής, θέσεις-κλειδιά στην ελληνική δημόσια διοίκηση περιέρχονταν σε Αμερικανούς, ενώ η διακοπή της βοήθειας παρέμενε στην διακριτική ευχέρεια του Αμερικανού Προέδρου. Ταυτόχρονα, κατεύθανε αμερικανικός εξοπλισμός για την καταπολέμηση των ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού, όπως είχε πλέον μετονομαστεί ο ΕΛΑΣ. Η κηδεμόνευση αυτή συνεχίστηκε και μετά την λήξη του εμφυλίου το 1949, μέχρι και τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’50.
Το Δόγμα Τρούμαν και η αμερικανική βοήθεια συνέβαλαν τα μέγιστα στην νίκη των κυβερνητικών δυνάμεων επί των κομμουνιστών. Βέβαια η επίκληση του σοβιετικού κινδύνου δεν αποδείχθηκε ποτέ βάσιμη. Η ΕΣΣΔ δεν παρενέβηκε στην διαμάχη και μάλλον δεν είχε τέτοια πρόθεση. Εν τούτοις, ο σκληρός διπολισμός της εποχής και η νωπή εμπειρία του ρεβιζιονιστικού ναζισμού, ο οποίος αφέθηκε στα αρχικά στάδια της εμφάνισης των αναθεωρητικών του προθέσεων να αλωνίζει ανενόχλητος στην Ευρώπη, έκαναν τους Βρετανούς και τους Αμερικανούς εξαιρετικά ευαίσθητους σε ό,τι αφορά στην διατήρηση της μεταπολεμικής τάξης. Τόσο που ήταν διατεθειμένοι να ανεχτούν ακόμα και την κρατική και παρακρατική τρομοκρατία που ασκήθηκε την περίοδο εκείνη εις βάρος υπόπτων για συμμετοχή στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ή το ΚΚΕ, χωρίς συχνά να έχουν οποιαδήποτε σχέση με το αντάρτικο.