Συνέντευξη του Λεωνίδα Εμπειρίκου στην Ιωάννα Χατζηκωστή

Στέαρ

Στον Nίκο Eγγονόπουλο

H πλάστιγξ κλίνει εκεί που προτιμάμε

Kατά την ερμηνεία που της δίνουμε

Kάθε φορά που επιτυγχάνουμε στα ζάρια.

Kαι ιδού που επιτυγχάνουμε και πάλι

Aφού τα ζάρια πέσαν στην κοιλιά μιας γυναικός

Mιας γυναικός γυμνής και κοιμωμένης

Kατόπιν κολυμβήσεως στην άμμο.

Aυτή η γυναίκα καθώς λεν οι θρύλοι

Eίχε το θάρρος να περάση μοναχή της

Γυμνή με στέαρ των κολυμβητών στο σώμα

Mια θάλασσα πλατειά και φουσκωμένη

Aπό τους στεναγμούς του γλυκασμού πολλών αγγέλων.

Ανδρέας Εμπειρίκος

Ο ποιητής, ο θεωρητικός του υπερρεαλισμού, ο ψυχαναλυτής και ο φωτογράφος Ανδρέας Εμπειρίκος δεν είναι μια εύκολη περίπτωση ανθρώπου για να τον καταλάβεις. Ούτε και τότε, που δεν βρήκε πολλή κατανόηση, ούτε και τώρα. Βρίσκεται ακόμη και σήμερα σε μια ιλλιγιώδη πορεία, εν μέρει μοναχική, και σίγουρα τρομακτική για τα απλά μυαλά, για τα επιφανειακά συναισθήματα, για την πεπατημένη μη φιλοσοφημένη καθημερινότητά μας.

Του χρωστάμε την «Οκτάνα», την ιδανική πολιτεία που κατασκεύασε για μας, το καταφύγιό μας. Την κατασκεύασε, μαθαίνω, σε μια φάση μεγάλης κατάθλιψης, όταν προσπαθούσε απεγνωσμένα να επαναπροσδιορίσει τον στόχο του, ως ποιητή και ως ανθρώπου. Η «Οκτάνα» του γίνεται, λοιπόν, κάτι περισσότερο από την ιδεατή πολιτεία που αναζητούμε όσοι αναζητούμε. Γίνεται ο καλύτερος εαυτός μας που επιδιώκουμε.

Μιλήσαμε με τον γιο του, Λεωνίδα, σε μια επίσκεψή του στην Κύπρο, στο ομώνυμο καφέ στην καρδιά της παλιάς Λευκωσίας, για να ανακαλύψουμε ότι τελικά η «Οκτάνα» δεν βρίσκεται ούτε εκεί στα στενά μιας πόλης, καμιάς πόλης, αλλά μέσα μας. Μιλήσαμε με τον Λεωνίδα για την υπέροχη πορεία ενός ανθρώπου με πολλά συναισθήματα, λαμπρό μυαλό και ατελείωτες περιπλανήσεις, μια πορεία που δεν έχασε ποτέ τον προσανατολισμό της. Και που ίσως τελικά να έφτασε στον προορισμό της που δεν ήταν άλλος από «τ’ άστρα».

Τρία πράγματα χρωστάμε στον Εμπειρίκο: Την «Οκτάνα» ως καταφύγιο, «τ’ άστρα» ως προορισμό και την τόλμη του ως το καύσιμο. Με αυτά, ας πορευτούμε και εμείς – την μεγάλη ή την μικρή πορεία μας.

Να ξεκινήσουμε με την ανακάλυψη ενός ενδιαφέροντος αρχείου που εντοπίσατε τα τελευταία χρόνια και που είναι και η αφορμή για την επίσκεψή σας αυτή στην Κύπρο. Μαθαίνουμε για γράμματα, χειρόγραφα και άλλες σημαντικές μαρτυρίες για την ζωή και το έργο του Εμπειρίκου που θα έρθουν σύντομα στο φως. Ποια είναι τα σημαντικότερα στοιχεία που προστίθενται σε αυτό που ήδη έχουμε σχηματίσει στο μυαλό μας για τον ποιητή και εν μέρει για τον άνθρωπο Ανδρέα Εμπειρίκο;

Σημαντικότατο καινούριο στοιχείο που ήρθε στο φως όταν ανακαλύψαμε το χαμένο αυτό αρχείο του ήταν το χειρόγραφο κείμενο της διάλεξης που έδωσε το 1935 ο Ανδρέας Εμπειρίκος στην Λέσχη Καλλιτεχνών. Ξέραμε για την διάλεξη αλλά δεν είχε διασωθεί το κείμενο. Με την ανεύρεση του χειρογράφου αποκτήσαμε το ζητούμενο θεωρητικό υπόβαθρο για την εισαγωγή του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. Ανακαλύψαμε ότι ο υπερρεαλισμός του Ανδρέα Εμπειρίκου δεν ήταν ένας υπερρελισμός απολίτικος. Αντιθέτως. Μάθαμε περισσότερα, δηλαδή, για να κατανοήσουμε το είδος του υπερρεαλισμού που εισήγαγε ο Εμπειρίκος στην Ελλάδα, εντοπίζοντας την «ποιητική» του και την ιδεολογική διάσταση που της έδωσε. Ανακαλύψαμε επίσης ότι ήταν το 1932-33 που γνώρισε τελικά τον Μπρεττόν και τον υπερρεαλισμό στο Παρίσι, και όχι νωρίτερα όπως πιστεύαμε μέχρι τώρα.

Ο υπερρεαλισμός και η θεωρία του ήταν κάτι που επηρέασε γενικότερα την ζωή του Εμπειρίκου, όχι μόνο την τέχνη του. Ο υπερρεαλισμός ως κοσμοθεωρία και αυτή η ανανέωση στην ζωή, στην τέχνη, στην σκέψη, στην ηθική που πρέσβευε τον άγγιξε πολύ και σε πολλούς τομείς. Τι θα λέγατε για αυτό;

Ναι, ο υπερρεαλισμός τον επηρέασε σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του. Άλλαξε άρδην την ζωή του. Αφού γνώρισε τον υπερρεαλισμό αποφάσισε να μην δημοσιεύσει τίποτα από τα παλιά του έργα. Και είχε μια συλλογή ήδη έτοιμη στο τυπογραφείο τότε, της οποίας την έκδοση διέκοψε. Την διακόπτει για να βγει συνειδητά και προγραμματικά ως υπερ-ρεαλιστής.

Είμαστε τώρα 34 χρόνια μετά τον θάνατο του Εμπειρίκου. Τι θα λέγατε ότι προσκόμισε ο πατέρας σας στην ποίηση και την τέχνη γενικότερα (ασχολήθηκε και με την φωτογραφία);

Δεν μπορώ να απαντήσω εύκολα. Στην ποίηση εκόμισε την απελευθέρωση του στίχου, μαζί με τον Σεφέρη. Με διαφορετικό τρόπο ο καθένας αλλά και οι δύο πολύ συνειδητά. Με την Υψικάμινο λοιπόν ανοίγει με τολμηρό τρόπο αυτόν τον δρόμο. Η γλώσσα της Υψικαμίνου που διαφέρει από την γλώσσα των άλλων συλλογών είναι επίσης κάτι πολύ σημαντικό. Ο Εμπειρίκος ήταν δημοτικιστής. Όσο προχωράει μακριά από τον μεγαλοϊδεατισμό τόσο η γλώσσα του φέρνει στην δημοτική. Με τον υπερρεαλισμό όμως και την Υψικάμινο έρχεται και συνδυάζει διάφορα πρόσωπα της γλώσσας. Δημιουργεί μια μεικτή γλώσσα με πολλά καθαρευουσιάνικα στοιχεία που σοκάρει. Λειτουργεί έξω από την νόρμα της εποχής που είναι αυτή την περίοδο η δημοτική.

Πάντα έξω από την νόρμα… Κατά την γνώμη μου, το άλμα του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, γιατί περί άλματος επρόκειτο, ήταν το μεγαλύτερο που έγινε ποτέ στην ελληνική ποίηση. Υπήρξαν και άλλες «στροφές», αλλά αυτό ήταν «άλμα».

Ένα μεγάλο άλμα ήταν ο Καβάφης, ένα άλλο ήταν ο Σεφέρης και ένα άλλο ο Εμπειρίκος και όσοι το συνέχισαν.

Η τόλμη με την οποία αντιμετώπισε και εισήγαγε τον υπερρεαλισμό αλλά και την ψυχανάλυση νομίζετε ότι δικαιώθηκε;

Ζώντος του ιδίου, καθόλου. Σε στενό κύκλο φίλων, ναι δικαιώθηκε. Πολλοί τον αναγνώρισαν, ο Εγγονόπουλος, ο Ελύτης, ο Σαχτούρης και άλλοι. Ένας στενός κύκλος, που έγινε στενότερος τα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Τότε διοργάνωνε συναντήσεις στο σπίτι του κάθε Πέμπτη, τότε που οι άνθρωποι είχαν ανάγκη να συνευρίσκονται περισσότερο. Το σπίτι του ήταν πολύ ζωντανό εκείνα τα χρόνια.

Πώς προσλαμβάνετε την εικόνα του ποιητή, κυρίως, εσείς σήμερα; Αυτή η άρνηση που συνάντησε σε δύο μεγάλες αγάπες του, την ποίηση και την ψυχανάλυση και εναντίον της οποίας έδωσε μάχες τον βρίσκει σήμερα δικαιωμένο;

Η αλήθεια είναι ότι ο υπερρεαλισμός στην Ελλάδα έχει ταυτιστεί με το δίδυμο Εμπειρίκος-Εγγονόπουλος. Σε όλες τις ανθολογίες έτσι παρουσιάζεται ο υπερρεαλισμός και αυτό καθόρισε τα πράγματα. Ήταν πολύ καλοί φίλοι οι δύο τους, είχαν και αυτή την λογοτεχνική συνάφεια αλλά ήταν και δύο πολύ διαφορετικές προσωπικότητες.

Η ψυχανάλυση και η ποίηση λειτούργησαν σαν συγκοινωνούντα δοχεία για τον Ανδρέα Εμπειρίκο; Συνδέει την αυτόματη γραφή με το φροϋδικό όνειρο, για παράδειγμα.

Τα τρία βασικά στοιχεία της ιδεολογικής του πορείας αρχίζουν να συνυφαίνονται κάποια στιγμή. Η αγάπη του για την ψυχανάλυση αρχίζει κάπου το 1925 στο Λονδίνο, εκεί σπούδασε φιλοσοφία. Μετά συναντήθηκε με τους Γάλλους υπερρεαλιστές και τέλος γνώρισε τον μαρξισμό και απέρριψε την μεγαλοϊδεάτικη βενιζελική ιδεολογία του πατέρα του. Παραιτήθηκε από τις οικογενειακές επι-χειρήσεις και καταλήγει μέσα από τα τρία αυτά στη δική του προσωπική ιδεολογία, την οποία και αποκρυστάλλωσε μετά την ομηρία του το 1944 από την ΟΠΛΑ. Πρόκειται για την απελευθέρωση της λίμπιντο και του έρωτα μέσα σε ένα ελευθεριακό πλαίσιο, το οποίο δεν θα διακατέχεται από τα συμπλέγματα τα οποία η ηθική είχε δημιουργήσει μέσω του «υπερεγώ» στον άνθρωπο. Όχι χωρίς την ηθική αλλά χωρίς τα συμπλέγματα. Η ψυχανάλυση, η ποίηση, η φωτογραφία, όλα τα ενδιαφέροντά του, είχαν την ίδια κατεύθυνση: Μια υπερρεαλιστική στάση ζωής.

Έχει παρέλθει η ανάγκη για «υπερρεαλισμό» όπως τον ορίζει πολλές φορές σε συνεντεύξεις και κουβέντες του ο Εμπειρίκος; Μήπως και πάλι διανύουμε μια φάση ντανταϊστικής αναρχίας και περιμένουμε το λυρικό μήνυμα κάποιου άλλου Μπρεττόν, όπως πολύ ωραία είχε ορίσει τα πράγματα ο Ανδρέας Εμπειρίκος;

Ναι, υπάρχει μια πολυδιάσπαση όλων των μέσων έκφρασης. Δεν είναι βασισμένη όμως αυτή η σημερινή αναρχία στην εξέγερση. Ο ντανταϊσμός γεννήθηκε από τις στάχτες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου με σκοπό συγκεκριμένο: Την άρνηση των αξιών που προκάλεσαν την ανθρωποσφαγή. Σήμερα είναι η πρόσδεση της τέχνης σε μια καπιταλιστική λογική που δεν ξέρουμε σε ποια άγνωστη κατεύθυνση θα μας πάει. Άλλωστε η ίδια η έννοια της πρωτοπορίας σήμερα δεν μπορεί να είναι η ίδια με εκείνες τις δεκαετίες.

Βιογραφικό Ανδρέα Εμπειρίκου

1921-25 Εργάζεται στην οικογενειακή ναυτιλιακή εταιρία Byron Steamship Co Ltd του Λονδίνου όπου και σπουδάζει φιλοσοφία και φιλολογία.

1926-31 Ύστερα από διάσταση με τον πατέρα του πηγαίνει στο Παρίσι. Εκεί αποφασίζει να ασχοληθεί με την ψυχανάλυση. Κοντά στον Renι Laforgue, ιδρυτικό μέλος και πρώτο πρόεδρο της Ψυχαναλυτικής Εταιρίας Παρισίων, θα κάνει προσωπική και διδακτική ανάλυση. Γύρω στο 1929 γνωρίζει τον κύκλο των υπερρεαλιστών και μυείται στην τεχνική της αυτόματης γραφής τους.

1935 Δίνει διάλεξη «Περί σουρρεαλισμού» στην Λέσχη Καλλιτεχνών (Μάρτιος). Τυπώνεται η Υψικάμινος στις εκδόσεις «Κασταλία» σε 200 αριθμημένα αντίτυπα. Γνωριμία με τον Οδυσσέα Ελύτη, μαζί επισκέπτονται το σπίτι του ζωγράφου Θεόφιλου στην Mυτιλήνη. Αρχίζει να ασκεί ως επάγγελμα την ψυχανάλυση.

1944 Ο ζωγράφος και ποιητής Νίκος Εγγονό-πουλος κρύβεται στο σπίτι του. Τελειώνει την ιστορία Αργώ ή Πλους αεροστάτου. (31 Δεκεμβρίου).

Συλλαμβάνεται από την ΟΠΛΑ, περνά από ανάκριση και οδηγείται μαζί με άλλους ομήρους, που σχηματίζουν φάλαγγα, στο χωριό Κρώρα. Κοντά στη Θήβα ο Eμπειρίκος διαφεύγει και επιστρέφει στην Αθήνα εξαντλημένος.

1945 Αρχίζει να γράφει το μυθιστόρημα O Μέγας Aνατολικός. Τυπώνεται η Ενδοχώρα από τις εκδόσεις του περ. Τετράδιο

1948 Συμμετέχει στην πρώτη ελληνική ψυ-χαναλυτική ομάδα με τους Γ. Ζαβιτζιάνο και Δ. Κουρέτα. Πεθαίνει ο πατέρας του Λεωνίδας στην Γενεύη.

1949 Παρακολουθεί στην Ζυρίχη το Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συνέδριο.

1950 Εκλέγεται μέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρίας Παρισίων.

1951 Διακόπτει την ψυχαναλυτική πρακτική. Τελειώνει στην Άνδρο το μυθιστόρημα Ο Μέγας Ανατολικός.Tο έργο αποτελείται από 1700 χειρόγραφες σελίδες στην πρώτη μορφή του. Θα συνεχίσει να το συμπληρώνει και να του προσθέτει νέα κεφάλαια ως το τέλος της ζωής του. Παρακολουθεί στο Άμστερνταμ το νέο Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συνέδριο και λίγο αργότερα εγκαθίσταται στο Παρίσι.

1953 Επιστρέφει στην Ελλάδα.

1957 (Οκτώβριος) Γέννηση του γιού του Λεωνίδα.

1959-65 Γράφει τα περισσότερα ποιήματα των συλλογών Οκτάνα και Aι Γενεαί πάσαι ή Η σήμερον ως αύριον και ως χθες.

1960 Τυπώνονται τα Γραπτά ή προσωπική μυθολογία (1936-1946) από τις εκδόσεις

«Δίφρος».

1975 (3 Αυγούστου) Ο Ανδρέας Εμπειρίκος πεθαίνει στην Κηφισιά, σε ηλικία 74 ετών.

1976 Kυκλοφορεί το αφιέρωμα στον Aνδρέα Eμπειρίκο και τον ελληνικό υπερρεαλισμό του περιοδικού Hριδανός (αρ. 4, 1976).

1978 Tυπώνεται το σπουδαίο δοκίμιο του Oδυσσέα Eλύτη, Aναφορά στον Aνδρέα Eμπειρίκο («Eγνατία/Tραμ»).

1980 Δημοσιεύεται η Oκτάνα («Ίκαρος»).

Παράλληλα κυκλοφορεί και δεύτερος δίσκος με απαγγελίες του Eμπειρίκου από την συλλογή αυτή. «Kύκλος Eμπειρίκου»: σειρά ομιλιών στην Eταιρία Σπουδών Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Mωραΐτη, που δημοσιεύονται και στο Δελτίο της (αρ. 4, 1981). Eκδίδεται η Aργώ ή Πλους αεροστάτου με επιμέλεια του Δ. Kαλοκύρη από τις εκδόσεις «Ύψιλον/βιβλία».

1983 Kυκλοφορεί το βιβλίο του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, Aνδρέας Eμπειρίκος. O ποιητής του έρωτα και του νόστου («Kέδρος»), που θέτει σε νέες βά-σεις την μελέτη του έργου του Eμπειρίκου. O ίδιος επιμελείται και την έκδοση της ποιητικής συλλογής: Aι γενεαί πάσαι ή H σήμερον ως αύριον και ως χθες («Άγρα»).

1984 Στον συλλογικό τόμο Ψυχανάλυση και Eλλάδα, επιμέλεια Θανάση Tζαβάρα, (Eταιρία Σπουδών Nεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Mωραΐτη, 1984) εξετάζεται ο ψυχαναλυτής Eμπειρίκος (και η ψυχαναλυτική πρακτική στην Eλλάδα κατά την περίοδο 1935-1950).

1990 Δημοσιεύονται οι δύο πρώτοι τόμοι του μυθιστορήματος O Μέγας Ανατολικός (επιμέλεια Γ. Γιατρομανωλάκης, εκδόσεις «Άγρα»). Το έργο ολοκληρώνεται σταδιακά σε οκτώ τόμους ως το 1992.

1991 Στο Kέντρο Georges Pombidou (Παρίσι) γίνεται αφιέρωμα στους Έλληνες Yπερρεαλιστές με ομιλίες και έκθεση ντοκουμέντων για τον Eμπειρίκο μιλούν οι J. Bouchard, A. Σκαρπαλέζου, N. Bαλαωρίτης και ποιήματά του διαβάζουν οι Gisele Prassinos και Blaise Gautier.

1995-59 Tην πενταετία αυτή τυπώνονται, πάντα από τις εκδόσεις «Άγρα», σε επιμέλεια Γ. Γιατρομανωλάκη το ποίημα EΣ-EΣ-EΣ-EΡ Pωσσία (1995), το πεζό Zεμφύρα ή Tο μυστικόν της Πασιφάησ (1998) και μαζί οι δύο ομιλίες Nικόλαος Εγγονόπουλος ή Tο θαύμα του Ελμπασσάν και του Βόσπορου και Διάλεξη για τον Νίκο Εγγονόπουλο (1999). Aκόμη, δημοσιεύονται ανέκδοτα ποιήματα στο περ. O πολίτης (αρ. 57-59, 1998) με σχόλια του Γ. Γιατρομανωλάκη.

Πηγή: http://www.embiricos2001.gr