Γράφει: Κατερίνα Γκότση

Τα Θρησκευτικά Δράματα του Μεσαίωνα και γιατί δεν επιβίωσαν

Ο Χριστιανισμός ως νέα θρησκεία επεδίωξε, ήδη από τα πρώτα χρόνια της εγκαθίδρυσής του, να δώσει τέλος σε οποιαδήποτε θεατρική μορφή. Τα έργα της κλασικής αρχαιότητας απαγορεύτηκαν ή και καταστράφηκαν, ενώ οι ομάδες πλανοδίων «διασκεδαστών» μίμοι, παντόμιμοι, χορευτές, πα-ραμυθάδες κ.α. έγιναν αντικείμενο συστηματικών επιθέσεων από την επίσημη Εκκλησία. Κατά τον Μεσαίωνα, όμως, γεννήθηκε και άνθισε ένα νέο θεατρικό είδος, που απαντάται σε διάφορες χώρες της Ευρώπης: Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία. Πρόκειται για λατρευτικές πράξεις οι οποίες αρχικά παρασταίνονταν με αρκετά χαλαρή δομή μέσα στην εκκλησία, κυρίως κατά την διάρκεια των εορτών του Πάσχα. Η γέννηση, αλλά και η επιβίωση τους βέβαια, σε μια εποχή μένους ενάντια στο θέατρο, δεν είναι τυχαία: Τα θεατρικά αυτά δρώμενα είχαν περιεχόμενο καθαρά θρησκευτικό, με έντονο ηθικοδιδακτικό χαρακτήρα, τον οποίο δεν απώλεσαν ούτε κατά την εξέλιξή τους σε δράματα. Αυτή η εξέλιξη επιτεύχθηκε όταν αργότερα η σκηνική δράση μεταφέρθηκε εκτός του χώρου της εκκλησίας και η λατινική γλώσσα αντικαταστάθηκε από την ομιλούμενη γλώσσα, μια και απευθύνονταν σε ένα κοινό λαϊκό. Η θεματολογία σταδιακά διευρύνθηκε, η βάση όμως παρέμεινε πάντα θρησκευτική: Στις σκηνές που εμπνέονταν από την Εβδομάδα των Παθών, οι οποίες είχαν σχεδόν αποκλειστικά τροφοδοτήσει θεματικά το λει-τουργικό δράμα, προστέθηκαν τώρα και σκηνές από βίους αγιών, καθώς και από άλλες περικοπές της Καινής αλλά και της Παλαιάς Διαθήκης. Οι διασκευές αυτές δεν ήταν πάντα επιτυχημένες. Συχνά παρουσιάζονταν ανακρίβειες στην διήγηση μιας ιστορίας, ή ετεροχρονισμοί αναφορές για παράδειγμα σε πρόσωπα και έννοιες της Καινής Διαθήκης μέσα σε ιστορίες που είχαν αντληθεί από την Παλαιά. Ο στόχος όμως αυτών των μικρών δραμάτων δεν ήταν η ιστορική ακρίβεια, αλλά η ηθική βελτίωση των πιστών. Αυτό που ενδιέφερε, επομένως, ήταν πόσο εύκολα αντιληπτό αλλά και πειστικό θα ήταν το μήνυμα για τους θεατές συμμετέχοντες. Για αυτό τον λόγο το βάρος δεν δινόταν στην εξιστόρηση των γεγονότων, αλλά στον συναισθηματικό φόρτο των ηρώων, κάτι που κάποτε ενισχυόταν από την εμφάνιση ακόμα και του ίδιου του Θεού επί σκηνής.

Τα Μεσαιωνικά δράματα

Τα Μεσαιωνικά αυτά δράματα παρουσιάζουν ομοιότητες με το αρχαίο δράμα, ως προς την γέννηση και την εξέλιξή τους. Και στις δύο περιπτώσεις ξεκίνησαν από δρώμενα και εξελίχθηκαν σε δράματα. Και στις δύο περιπτώσεις γεννήθηκαν μέσα στα πλαίσια θρησκευτικών εορτών και εκδηλώσεων. Και στις δύο περιπτώσεις οι υποθέσεις των έργων αντλούνταν από ιστορίες πολύ προγενέστερες. Ενώ όμως το αρχαίο δράμα παρουσιάζει ολοένα και μεγαλύτερη άνθηση, τα μεσαιωνικά δράματα δεν αναπαρίστανται πια ούτε ως έθιμα ούτε ως επαγγελματικές ή ερασιτεχνικές παραστάσεις. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερες δραματουργικές, σκηνικές ή άλλες δυσκολίες: Συνήθως όλη η υπόθεση εκτυλίσσεται μποροστά σε ένα σκηνικό, τα πρόσωπα είναι λίγα, τα κουστούμια δεν έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις, οι σκηνικές οδηγίες είναι ελάχιστες. Εύκολα θα μπορούσε να γίνει μια επιτυχημένη αναπαράσταση, όχι όμως και για πετυχημένη αναβίωση.

Μια κατ’ουσίαν αναβίωση οποιουδήποτε γεγονότος δεν είναι δυνατό να επιτευχθεί αιώνες μετά, όταν τα κοινωνικά δεδομένα έχουν αλλάξει τόσο πολύ και όταν οι λόγοι που γέννησαν ένα κοινωνικό φαινόμενο δεν συντρέχουν πλέον. Από εκεί και πέρα μπορεί είτε να χαθεί είτε να αλλάξει μορφή, ανάλογα με τις δυνατότητές του, αλλά και τα νέα δεδομένα που θέτει η ιστορική εξέλιξη. Τα έθιμα του Καρναβαλιού για παράδειγμα δεν έχουν εκλείψει, έχουν αλλάξει όμως οι συνθήκες: Το Καρναβάλι έχει απωλέσει την γονιμολατρική και τελετουργική σημασία που είχε μέσα στις μικρές αγροτικές κοινωνίες όταν η γονιμότητα της φύσης και των ανθρώπων ήταν υψίστης σημασίας για την επιβίωσή τους. Το ίδιο και τα κάλαντα, που επίσης έχουν επιβιώσει ως τις μέρες μας, έχουν καταλήξει όμως να τραγουδιούνται στα τρένα από κατ’ επάγγελμα επαίτες, οι οποίοι απλώς αλλάζουν το ρεπερτόριό τους χάριν των ημερών. Το μεσαιωνικό δράμα όμως δεν επιβίωσε -με εξαίρεση ίσως θρησκευτικά δρώμενα που μπορεί να αναβιώνουν τοπικά σε συγκεκριμένες εορτές.

Η σύγχρονη εποχή

Το κοινό σήμερα είναι πολύ διαφορετικό από αυτό του Μεσαίωνα. Τα ερεθίσματα που δέχεται είναι τόσα πολλά και από τόσες πολλές πηγές, που ένα τέτοιο δράμα δεν θα εντυπωσίαζε κανέναν και σίγουρα δεν θα προξενούσε εντύπωση ανάλογη με αυτή μιας εποχής, όπου άλλη μορφή θεάτρου ήταν ανύπαρκτη. Ίσως ένα τέτοιο εγχείρημα σήμερα να ενδιέφερε θεατρολόγους, θεολόγους, ή άλλους επιστήμονες, (ή εν πάσει περιπτώσει ένα αρκετά περιορισμένο κοινό) μόνο που στην αρχική του μορφή ο στόχος του ήταν ο λαός στο σύνολό του και όχι οι ειδήμονες. Και επειδή ακριβώς ο στόχος ήταν ο λαός και η ηθική βελτίωσή του, τα έργα αυτά ήταν ιδιαίτερα απλοϊκά, χωρίς άλλες προεκτάσεις, και ως τέτοια δεν άντεξαν στο πέρασμα του χρόνου. Επιπλέον, το θρησκευτικό συναίσθημα δεν είναι κατ’αυτονόητο τρόπο τόσο ανεπτυγμένο σε όλους, όπως στον Μεσαίωνα, ενώ τα ηθικά διδάγματα δεν αγγίζουν πια μεγάλη μερίδα του κοινού, το οποίο δεν παρακολουθεί ως επί το πλείστον μια θεατρική παράσταση για να διδαχθεί το σωστό, πολλώ δε μάλλον εφ’όσον η Εκκλησία δεν θεωρείται πια ο βασικός -ή και ο μοναδικός- φορέας ηθικής. Η άνθιση των επιστημών έχει κάνει τον άνθρωπο να λειτουργεί περισσότερο με την σκέψη και λιγότερο με το συναίσθημα και την διαίσθηση, να απορρίπτει ό,τι με την λογική δεν μπορεί να προσεγγίσει. Ίσως με την πάροδο των αιώνων να έχουμε περάσει από την παντοδυναμία της θρησκείας -όπου όλα ερμηνεύονταν και οριοθετούνταν ηθικά με όρους θρησκευτικούς- στην παντοδυναμία της επιστήμης -όπου ό,τι δεν μπορεί να εξηγηθεί επιστημονικά δεν υπάρχει. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η αρχαία τραγωδία όχι απλά επιβίωσε (σαφέστατα υπό πολύ διαφορετικές συνθήκες από την εποχή της γέννησής της) αλλά και γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση στις μέρες μας επειδή, ως θεατρικό είδος, νωρίς αποκολλήθηκε από την καθαρά θρησκευτική της θεματολογία, δεν στόχευε στην διδαχή αλλά στην τέρψη, αλλά κυρίως επειδή τα έργα που γράφτηκαν δεν ήταν απλοϊκές, ηθικοδιδακτικές ιστορίες, αλλά στοιβαρά κείμενα που αγγίζουν τα αιώνια ερωτήματα του ανθρώπου και επιδέχονται πολλαπλών επιστημονικών ερμηνειών και αναλύσεων.