Γράφει: Μιχάλης Κοντός

Άποψη Μετα-αποικιοκρατικός νεο-ιμπεριαλισμός, μερικά χιλιόμετρα βορείως της Αφρικής

Με αφορμή την αναταραχή που επικράτησε για το ζήτημα της εισαγωγής φοιτητών με βρετανικά κριτήρια τύπου GCE στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, αναζωογονήθηκε ένας μεγάλος διάλογος που αφορά στην νέο-αποικιοκρατία και τον νέο-ιμπεριαλισμό. Πολλοί σπεύδουν πρώιμα να χλευάσουν τέτοιου είδους συνειρμούς, η πραγματικότητα όμως και αντίστοιχες περιπτώσεις άλλων χωρών αφοπλίζουν κάθε αμφισβήτηση εν τη γενέση της.

Μετα-αποικιακός νεο-ιμπεριαλισμός, εκπαίδευση και «εκπολιτισμένες» ελίτ

Ο Ουίστον Τσώρτσιλ πολύ σοφά είχε κάποτε υποστηρίξει ότι «οι αυτοκρατορίες του μέλλοντος είναι οι αυτοκρατορίες του μυαλού». Αμ’ έπος αμ’ έργον: Η πολιτική διαιώνισης της βρετανικής κυριαρχίας στην πάλαι ποτέ αυτοκρατορία, όπου η αποικιοκρατική αλαζονία υποστήριζε ότι «ο ήλιος δεν έδυε ποτέ», πέρασε από την εδαφική κυριαρχία στον πολιτισμικό έλεγχο. Η ίδρυση του Βρετανικού Συμβουλίου το 1934 και η προώθηση της αγγλικής γλώσσας ως της πρώτης χρηστικής γλώσσας στον κόσμο δεν ήταν άσχετη με την επίτευξη αυτού του διαρκούς στόχου, αλλά και άλλων παραμφερών στόχων εξωτερικής πολιτικής. Αλλά και πέραν της γλώσσας, οι Βρετανοί και οι λοιποί Ευρωπαίοι αποικιοκράτες φρόντιζαν να διαμορφώνουν τα κατάλληλα εκπαιδευτικά συστήματα στις αποικίες. Όπως αναφέρει ο Walter Rodney στο βιβλίο του «Πώς η Ευρώπη Υποανάπτυξε την Αφρική» (Walter Rodney, How Europe Underdeveloped Africa [London: Bogle-L' Ouverture Publications, 1972]) : «Ο βασικός σκοπός του αποικιακού σχολικού συστήματος ήταν να εκπαιδεύσει τους Αφρικανούς στο να συμμετέχουν στην κυριαρχία (επί) και εκμετάλλευση της ηπείρου στο σύνολό της. (…) Η αποικιακή εκπαίδευση αποσκοπούσε στην υποτέλεια, την εκμετάλλευση, την δημιουργία πνευματικής σύγχισης και στην ανάπτυξη της υπανάπτυξης» (σελ. 263).

Το σχέδιο της εκπαιδευτικής επικυριαρχίας έμελλε να τεθεί σε πλήρη εφαρμογή στην μετα-αποικιακή εποχή, όταν οι πρώην πλέον αποικίες καθίσταντο μία-μία ανεξάρτητα κράτη. Για την προώθηση του στόχου της διαρκούς κυριαρχίας των αποικιο-κρατών και στην μετα-αποικιακή εποχή ήταν απα-ραίτητη η επιρροή επί των ελίτ των κυριαρχού-μενων χωρών. Όπως αναφέρει και πάλιν ο Rodney: «Οι μορφωμένοι Αφρικανοί ήταν οι πιο απο-ξενωμένοι της ηπείρου. Σε κάθε περεταίρω στάδιο της εκπαίδευσης πιέζονταν και ενέδιδαν στο καπιταλιστικό σύστημα των λευκών και αφού λάμβαναν μισθούς, μπορούσαν να επωμιστούν την διατήρηση ενός εισαγόμενου τρόπου ζωής. (…) Αυτό, στην συνέχεια, μετασχημάτισε την νοοτροπία τους» (σελ. 275).

Κατά συνέπεια, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια για να αντιληφθούμε πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της γλώσσας σε αυτήν την διαδικασία. Η γλώσσα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του κάθε εκπαιδευτικού συστήματος και έναν από τους βασικούς φορείς του νεο-ιμπεριαλισμού. Οι Βρετανοί κατόρθωσαν να επιβάλουν την αγγλική γλώσσα παγκοσμίως, κρίσιμη όμως είναι η σημασία της ευρείας χρήσης της στις πρώην εδαφικές αποικίες. Σύμφωνα με τον Robert Phillips, «το συνεχιζόμενο πλεονέκτημα των αγγλικών περιλαμβάνει την καταστολή (εκτοπισμό ή αντικατάσταση) άλλων γλωσσών και την επικράτηση επί των ανταγωνιστικών ιμπεριαλιστικών γλωσσών» (Robert Phillips, Linguistic Imperialism [Oxford: Oxford University Press, 1992], p. 36-37). Ο ίδιος δε υποστηρίζει με έμφαση ότι οι Βρετανοί αντιλαμ-βάνονται την διάδοση και επικράτηση της γλώσσας τους ως πολιτικό πλεονέκτημα (σελ. 34).

Με αυτά τα δεδομένα, η ελίτ καθίσταται η «φυσική συνέχεια» της εδαφικής αποικιοκρατίας. Δεν είναι ανάγκη πλέον να είναι παρόντες οι αποικιοκράτες, από την στιγμή που άτομα με την κατάλληλη εκπαίδευση, μυημένα στον δικό τους τρόπο ζωής, ομιλούντες την δική τους γλώσσα και, έμμεσα ή άμεσα, εκπροσωπούντες τα δικά τους συμφέροντα, ήταν εκεί και κατείχαν τις θέσεις-κλειδιά στις τοπικές κοινωνίες. Εξαιρετικά εύστοχη επ’ αυτού η τοποθέτηση του Mongo Beti, ο οποίος υποστηρίζει ότι η αποικιακή εκπαίδευση δημιουργεί μια μαύρη ελίτ που θα διαδεχθεί την αποικιοκρατία και θα διαιωνίσει τα πολιτικά και οικονομικά της συμφέροντα στην μετά την ανεξαρτησία περίοδο (Mongo Beti, Mission to Kala [UK: Keinemann, 1966]).

Η περίπτωση της Κύπρου

Ο μετα-αποικιακός νεο-ιμπεριαλισμός, καθήμενος πλέον στο άρμα της εκπαίδευσης και της κυρίαρχης γλώσσας της πάλαι ποτέ αποικιοκρατικής δύναμης, επιδιώκει την εξυπηρέτηση των συμφε-ρόντων της νεο-αποικιοκρατικής δύναμης σε βάρος αρχικά των ιδιαιτεροτήτων και, εν συνεχεία, των ζωτικών συμφερόντων των τοπικών κοινωνιών. Στην Αφρική, ο προφανής λόγος της επιθυμίας τους για εκπαιδευτική-γλωσσική επικυριαρχία σχετίζεται με τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους της ηπείρου, τον έλεγχο των οποίων επιθυμούν να διατηρήσουν. Γι’ αυτό και εγκαταστάθηκαν δομές υποανάπτυξης στα σπαρασσόμενα από τους πολέμους και την πείνα αφρικανικά κράτη, οι οποίες δεσμεύουν μέχρι σήμερα την ευημερία των λαών της μαύρης ηπείρου.

Η Κύπρος όμως δεν είναι ιδιαίτερα πλούσια σε πλουτοπαραγωγικούς πόρους (αν εξαιρέσουμε τα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου που βρίσκονται, ανεκμετάλλευτα ακόμη, στα νότια παράλια της νήσου). Αντί αυτού, η βρετανική νεο-αποικιοκρατία προσβλέπει στην διαμόρφωση πολιτικών συνθηκών που να ευνοούν τα διαρκή γεωπολιτικά της συμφέροντα: Όπως και πριν την ανεξαρτησία, έτσι και μετέπειτα, η γεωγραφική θέση της Κύπρου είναι που καθιστά κομβικής σημασίας για τα βρετανικά συμφέροντα την διαιώνιση του πολιτικού ελέγχου της. Οι δομές υπάρχουν: Το εκπαιδευτικό σύστημα της Κύπρου «δουλεύει» για την παραγωγή αποφοίτων από βρετανικά πανεπιστήμια, μυημένων στην προσφιλή κουλτούρα του «συσταρισμένου» και οργανωμένου Λονδίνου. Με αυτό τον τρόπο, παράγονται και αναπαράγονται οι πρόθυμες ελίτ, εντολοδόχοι του λονδρέζικου νέο-ιμπεριαλισμού. Πέραν των ελίτ, μεγάλο μέρος του απλού λαού αφελώς καταβροχθίζει κάθε ιχνοστοιχείο της επιμελώς συγκεκαλυμμένης νεο-ιμπεριαλιστικής προπα-γάνδας και ανταποκρίνεται ενθουσιωδώς σε κάθε ευκαιρία που του δίνεται να επιστρατεύσει την άπταιστη αγγλική του, καταβάλλοντας πάντα φιλότιμες προσπάθειες να μιμηθεί και την προφορά των νεο-αποικιοκρατών. Όσο για τα νέα κριτήρια εισδοχής στα δημόσια πανεπιστήμια, αυτά δεν θα πρέπει να μας ανησυχούν ιδιαιτέρως: Μπροστά στους τόνους του νεο-αποικιοκρατικού νεο-ιμπεριαλισμού που υφιστάμεθα καθημερινά, από τις πιο απλές έως τις πιο σύνθετες ανάγκες της ζωής μας, αυτά αποτελούν απλώς σταγόνα στον ωκεανό.