Σχεδίασμα Α

Στον διαγωνισμό του βρετανικού BBC για την ανάδειξη των 100 κορυφαίων Βρετανών όλων των εποχών, ο Δαρβίνος τερμάτισε μόλις τέταρτος, ακριβώς πίσω από την πριγκίπισσα Νταϊάνα. Οπωσδήποτε το γεγονός ότι ο άνθρωπος που μετέβαλε τον τρόπο που αντικρίζουμε τον κόσμο δεν θεωρήθηκε από τους τηλεψηφοφόρους Βρετανούς ως τόσο σημαντικός όσο η γυναίκα που έχασε τον Κάρολο από την Καμίλα, δεν είναι μοναδικό φαινόμενο. Στον πρόσφατο αντίστοιχο ελληνικό διαγωνισμό ο Σωκράτης, ο Αριστοτέλης, ο Πλάτωνας και ο Όμηρος έχασαν από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η τηλεοπτική δημοκρατία είναι ικανή να βλάψει σοβαρά την ψυχική υγεία των ανύποπτων τηλεθεατών.

Το βιβλίο «Για την Καταγωγή των Ειδών» θεωρείται από μια μεγάλη μερίδα του κοινού ως ένα σατανικό βιβλίο που ισχυρίζεται ότι καταγόμαστε από τον πίθηκο και αντιφάσκει προς τα θρησκευτικά πιστεύω, ενώ από μια άλλη μερίδα ως ένα αριστουργηματικό σύγγραμμα που καταρρίπτει τους θρησκευτικούς μύθους και επιβεβαιώνει την τυχαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην πραγματικότητα το βιβλίο αφορά σε πολύ περισσότερα από χιμπαντζήδες και γορίλες. Η σημαντικότητά του έγκειται στο ότι επιτίθεται στον καθιερωμένο μέχρι τότε τρόπο σκέψης της συλλογικής ανθρωπότητας, αφήνοντάς μας να κοιτάζουμε τον κόσμο σαν να ήταν καινούριος και κατά τρόπο που ποτέ στο παρελθόν δεν τον είχαμε αντικρίσει. Όπως θα έλεγε ο Kuhn «the paradigm has now shifted».

Μαζί με τον Μαρξ, τον Αϊνστάιν και τον Γκέντελ, ο Δαρβίνος ανήκει σε μια τετράδα που μέσα σε ένα αιώνα μετέβαλε τον τρόπο που η ανθρωπότητα αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Ο Μαρξ ανέτρεψε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την θέση του ανθρώπου στην κοινωνία, ο Αϊνστάιν την πεποίθησή μας ότι έχουμε κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύμπαν, ο Γκέντελ την έμφυτη ανθρώπινη πίστη ότι κάποτε θα μάθουμε τα πάντα και ο Δαρβίνος την πίστη μας ότι είμαστε μοναδικοί. Στην εποχή βέβαια της τηλεοπτικής ατάκας, των χρηματιστηριακών συναλλαγών και της πολιτικής διαφήμισης, ο τρόπος σκέψης ίσως δεν μετράει πολύ. Ο Μαρξ έγινε σύμβολο κομμάτων που αντιμάχονταν τα δικαιώματα που ο ίδιος μας κάλεσε να συλλογιστούμε ότι υπάρχουν, ο Αϊνστάιν έγινε το σύμβολο ενός γραφικού παππού με γυαλιά που πρωταγωνιστεί μετά θάνατον σε ταινίες του χόλιγουντ, ενώ ο Γκέντελ παραμένει σε γενικές γραμμές άγνωστος στο ευρύ κοινό με εξαίρεση τους φανατικούς αναγνώστες του Απόστολου Δοξιάδη.

Όσο για τον Δαρβίνο, αυτός έγινε, αντίθετα με τις εκφρασμένες επιθυμίες του, το σύμβολο της μάχης κατά της χριστιανικής θρησκείας που έχει εντείνει πρόσφατα, μεταξύ άλλων, η «ανίερη τριάδα» των Dawkins, Hitchens και Harris. Στον πρόλογο του βιβλίου του ο Δαρβίνος λέει τα ακόλουθα: «Καθώς πολύ περισσότερα υποκείμενα κάθε είδους γεννώνται από εκείνα που είναι δυνατόν να επιβιώσουν και καθώς υπάρχει μια συχνή και επαναλαμβανόμενη μάχη για επιβίωση, συνεπάγεται ότι κάθε ύπαρξη που διαφοροποιείται, έστω και ελάχιστα κατά τρόπο επωφελή για τον εαυτό της μέσα στις πολύπλοκες και μερικές φορές μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής, θα έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει και επομένως να επιλεγεί φυσικά».

Ανεξάρτητα αν καταγόμαστε ως άνθρωποι από τον πίθηκο, τα λιοντάρια ή τα αγριοκάτσικα ή αν έχουμε εξ’ αρχής δημιουργηθεί ως άνθρωποι, εκείνο που μένει για όσους δεν είναι βιολόγοι ή θεολόγοι από τον Δαρβίνο, είναι η ιδεολογία της επιβίωσης. Η εξέλιξη σε τελική ανάλυση δεν συνιστά τίποτα περισσότερο από το όχημα προς την επιβίωση, τον τρόπο με τον οποίο τα είδη, όπως και οι ιδέες επικρατούν. Ορθά ο Κουν στο κλασικό πια «The Structure of Scientific Revolutions» υιοθέτησε την ιδέα της επιβίωσης μέσα από μια διαδικασία φυσικής επιλογής για τις επιστημονικές ιδέες. Η ίδια περίπου αρχή ισχύει και για το δημοκρατικό πολιτικό μας σύστημα, τις κοινωνικές δομές, αλλά και τους οικονομικούς φορείς. Όσοι μπορούν να εξελίσσονται, επιβιώνουν φυσικά.

Ο αιώνας που παρήλθε ήταν ο αιώνας των μεγάλων ανατροπών, όχι μόνο στον τρόπο σκέψης, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία εξέλιξε τον τρόπο ζωής. Ο άνθρωπος σήμερα έχει κινητά τηλέφωνα, σωρεία φαρμάκων και παραϊατρικών σκευασμάτων, ταχύτατα μέσα μεταφοράς ιδιωτικής χρήσεως, αεροπλάνα, ηλεκτρονικούς υπολογιστές, facebook, youtube και πυρηνικά όπλα. Ο άνθρωπος που για χιλιετίες πατούσε την γη αμέριμνος, πλέον της έχει καταστεί βάρος και απειλεί να την καταστρέψει ολόκληρη. Και για πρώτη φορά μπορεί να το πράξει. Οι συντηρητικοί αντικρίζουν την τεχνολογία ως την καταστροφή των ιδεωδών μας, ενώ οι φιλελεύθεροι ως την εκπλήρωσή τους.

Στην πραγματικότητα όμως η τεχνολογία, η τηλεοπτική δημοκρατία και ο νέος τρόπος σκέψης δεν είναι τίποτα άλλο παρά η εξέλιξη σε μια συνεχή μάχη του ανθρώπινου είδους για επιβίωση μέσα από την εξέλιξη. Αν το ανθρώπινο είδος εξελιχθεί, τότε θα επιβιώσει. Και ίσως αυτή η εξέλιξη να μην περιλαμβάνει πλέον τον Δαρβίνο ούτε καν μέσα στους 100 κορυφαίους Βρετανούς, ηττημένο από την Britney Spears και την Madonna σε μια μελλοντική ψηφοφορία. Αυτό όμως είναι και το νόημα της φυσικής επιλογής, μιας επιλογής που γίνεται τις περισσότερες φορές ή και πάντα κατά τρόπο τυχαίο και φαινομενικά ανεξήγητο. Και είναι για τον λόγο αυτό που ο Δαρβίνος θα καθοδηγεί πάντα τις ζωές μας, ανεξάρτητα αν γεννηθήκαμε άνθρωποι ή αν καταγόμαστε από τις χελώνες καρέτα καρέτα.

Σχεδίασμα Β

Η ιστορία της διδασκαλίας της δαρβινικής θεωρίας στα σχολεία παρουσιάζει αναμφίβολα ομοιότητες με την πασίγνωστη κινηματογραφική τριλογία Star Wars. Αντί για τον πόλεμο των άστρων όμως η ιστορία ξεκινά με τον πόλεμο των πιθήκων, μια διαμάχη στις αρχές του 20ού αιώνα ως προς το κατά πόσον πρέπει να επιτραπεί η διδασκαλία της δαρβινικής θεωρίας στα αμερικανικά σχολεία. Από το 1910 ως το 1915 αμερικανοί θεολόγοι ξεκινούν να δημοσιεύουν την σειρά φυλλαδίων «The Fundamentals», η οποία υποστηρίζει την ιερότητα της βίβλου και την αυθεντικότητα των διηγήσεων που περιέχονται σε αυτή. Η δαρβινική θεωρία όμως κερδίζει διαρκώς έδαφος και αυτό υποχρεώνει τους βουλευτές του Κεντάκι να υποβάλουν για ψήφιση το πρώτο νομοσχέδιο που να απαγορεύει την διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης. Το νομοσχέδιο απορρίφθηκε με μικρή διαφορά. Όπως και στον κινηματογραφικό Πόλεμο των Άστρων, έτσι και κατά την πρώτη περίοδο μέχρι το 1925 οι δαρβινιστές Τζεντάι ετοιμάζουν την αντεπίθεσή τους απέναντι στην αυτοκρατορία.

Η Αυτοκρατορία όμως αντεπιτίθεται στο δεύτερο μέρος της τριλογίας που ξεκινά από το 1925 και διαρκεί ως το 1968. Με πρωταγωνιστή τον υποψήφιο Πρόεδρο του Δημοκρατικού Κόμματος των ΗΠΑ, William Jennings Bryan η Φλώριδα καταδικάζει την διδασκαλία της θεωρίας της εξέλιξης, ενώ στις 20/1/1925 το Τενεσί ψηφίζει για πρώτη φορά νόμο που να απαγορεύει την διδασκαλία της εξέλιξης στα δημόσια σχολεία της. Ο αποκαλούμενος και ως Νόμος του Μπάτλερ (διότι ψηφίστηκε μετά από πρόταση του βουλευτή Μπάτλερ) τέθηκε σε ισχύ στις 23/3/1925 και δυο μήνες μετά ο δάσκαλος John Thomas Scopes τίθεται υπό κράτηση για παραβίαση του νόμου και για διδασκαλία της δαρβινικής θεωρίας.

Η δίκη των πιθήκων (Scopes trial), μια από τις σημαντικότερες δίκες της παγκόσμιας ιστορίας, διεξήχθη τον Ιούλιο του 1925 στο Τενεσί με πρωταγωνιστές τον Jennings Bryan για την κατηγορούσα αρχή και τον διάσημο δικηγόρο Clarens Darrow, γνωστό αθεϊστή εκ μέρους της υπεράσπισης. Το 1960 το Χόλιγουντ, αντιδρώντας στην επίθεση του Μακαρθισμού παρουσίασε την κινηματογραφική εκδοχή της δίκης στην κλασική ταινία «Inherit the Wind», η οποία επιβεβαίωσε την θέση των πρωταγωνιστών της δίκης στην σύγχρονη παγκόσμια ιστορία. Ο Scopes καταδικάστηκε σε πρόστιμο 100 δολαρίων, σε μια πύρρεια νίκη για την αυτοκρατορία, που μόλις τέσσερις μέρες αργότερα έχασε με τον θάνατο του Jennings τον ηγέτη της και ίσως τον επόμενο αμερικανό Πρόεδρο, αλλάζοντας τον ρου της ιστορίας.

Ακολουθούν νόμοι που απαγορεύουν την διδασκαλία της εξέλιξης στο Αρκάνσας και στο Μισισιπή, αλλά και προτάσεις νόμων σε όλες σχεδόν τις πολιτείες των ΗΠΑ που όμως δεν καταφέρνουν να εξασφαλίσουν την πλειοψηφία. Η δεύτερη φάση της τριλογίας χαρακτηρίζεται από μια παθιασμένη προσπάθεια των αμερικανικών ευαγγελικών οργανώσεων να ποινικοποιήσουν την διδασκαλία της δαρβινικής θεωρίας στα σχολεία, προσπάθεια που κορυφώνεται κατά την περίοδο του Μακαρθισμού και τερματίζεται οριστικά με την απόφαση Epperson του αμερικανικού Ανωτάτου Δικαστηρίου το 1968, στην οποία αποφασίστηκε ότι οι νόμοι που απαγόρευαν την διδασκαλία της εξέλιξης ήταν αντισυνταγματικοί, εφόσον παραβίαζαν την αρχή της θρησκευτικής ελευθερίας.

Έκτοτε το τάγμα των δαρβινικών Τζεντάι επιστρέφει πιο δυναμικά από ποτέ. Και πλέον είναι η παλαιά αντιδαρβινική αυτοκρατορία που αναζητεί, όχι πια απαγόρευση του δαρβινικού εχθρού, αλλά ίση μεταχείριση με αυτόν. Στην Ευρώπη η μάχη στην βιολογία έληξε οριστικά υπέρ του Δαρβίνου, αλλά το γεγονός ότι επιτρέπεται η διδασκαλία του μαθήματος των θρησκευτικών στα σχολεία, καθιστά την αναμέτρηση περιορισμένης δυναμικής. Η κρατούσα θέση στους κόλπους της χριστιανικής εκκλησίας είναι πως η δαρβινική θεωρία δεν βρίσκεται απαραίτητα σε αντίθεση με τον χριστιανισμό, ώστε να δικαιολογείται η συνέχιση της σύγκρουσης.

Αντίθετα στις ΗΠΑ η διαμάχη εξακολουθεί να μαίνεται, λόγω του δόγματος του χωρισμού εκκλησίας και πολιτείας που ισχύει στις ΗΠΑ, σύμφωνα με το οποίο το Κογκρέσο δεν μπορεί να ψηφίσει οποιοδήποτε νόμο και η εκτελεστική εξουσία δεν μπορεί να προβεί σε οποιαδήποτε πράξη, που θα προωθεί την εγκαθίδρυση οποιασδήποτε θρησκείας. Σύμφωνα με το δόγμα του χωρισμού, το Αμερικανικό Ανώτατο Δικαστή-ριο έχει απαγορεύσει όχι μόνο την διδασκαλία των θρησκευτικών, αλλά και την προσευχή από τα σχολεία.

Η εφαρμογή του χωρισμού εκκλησίας και πολιτείας, σε συνδυασμό με την απόφαση του Αμερικανικού Ανώτατου Δικαστηρίου να επιτρέψει τη διδασκαλία του δαρβινισμού στα σχολεία, οδήγησε ουσιαστικά στην διατύπωση της θεωρίας της γενέσεως (creationism), μιας αυτοαποκαλούμενης ως επιστημονικής θεωρίας, η οποία προσπαθούσε ουσιαστικά να τεκμηριώσει με επιχειρήματα βιολογίας και φυσικής την θεωρία περί γενέσεως του κόσμου, όπως αυτή παρουσιάζεται στην Βίβλο. Το γεγονός ότι η θεωρία αυτή δεν υποστηριζόταν από θεολόγους, αλλά από Χριστιανούς επιστήμονες, βιολόγους και φυσικούς, αποτέλεσε το έναυσμα μιας έντονης πολιτικής πίεσης για διδασκαλία της θεωρίας στα σχολεία ως επιστημονικής, αντίθετα προς τον δαρβινισμό. Η φιλελεύθερη θεωρία βέβαια αντέδρασε έντονα ισχυριζόμενη ότι η θεωρία της γένεσης δεν είναι επιστήμη, αλλά θρησκεία, περιβεβλημένη με ψευδοεπιστημονικά χαρακτηριστικά.

Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αποφάνθηκε τελικά το 1987 στην υπόθεση Edwards ότι η θεωρία της γένεσης είναι θρησκεία και όχι επιστήμη και απαγόρευσε την διδασκαλία της, μια απόφαση που χαιρετίστηκε από φιλελεύθερους θεωρητικούς, όπως ο Richards, D., (Toleration and the Constitution, 1986), ο οποίος παρατήρησε πως η θεωρία της γενέσεως δεν είναι κριτικά και αξιολογικά ουδέτερη, αλλά ούτε και λογική. Η απόφαση όμως κατακρίθηκε εξίσου έντονα ακόμα και από ένα από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της επιστήμης, τον Larry Laudan (Commentary on Ruse: Science at the Bar. Causes for Concern, 1983), ο οποίος την θεώρησε ως μη ικανοποιητική, ενώ ο Carter, S., (Evolutionism, Creationism and Treating Religion as a Hobby, 1987) παρατήρησε πως οι φιλελεύθεροι αδυνατούν να κατανοήσουν πως για τους θεωρητικούς της γένεσης η δαρβινική θεωρία είναι εντελώς εσφαλμένη και δεν δίστασε να διερωτηθεί για ποιο λόγο ένας ρεπουμπλικάνος ή ένας σοσιαλιστής μπορούν ελεύθερα να διδάσκουν την ιδεολογία τους στα σχολεία, ενώ αντίθετα οι Χριστιανοί δεν μπορούν.

Επί κυβερνήσεως Μπους η διάδοχος της θεωρίας της γένεσης προωθήθηκε στα σχολεία, κατά τρόπο ώστε να διασφαλιστεί η πρωτοκαθεδρία της βιβλικής διδασκαλίας περί γενέσεως έναντι της δαρβινικής θεώρησης. Η νέα θεωρία φέρει την ονομασία «έξυπνος σχεδιασμός» και συνιστά ουσιαστικά μια πιο σύγχρονη μορφή της θεωρίας της γένεσης, η οποία στοχεύει στους ίδιους περίπου στόχους. Το πνευματικό παιδί του Ρόναλντ Ρήγκαν, ο Τζορτζ Μπους ο νεώτερος, επέλεξε κατά την δεύτερη θητεία του να δώσει την χαμένη μάχη που στοίχισε περισσότερο στον ιδεολογικό του πατέρα και να διασφαλίσει την υποστήριξη των Ρεπουμπλικάνων ψηφοφόρων, ψηφοφόρων που σε ποσοστό 91% δήλωσαν ότι τον επανεξέλεξαν ως Πρόεδρο επειδή δηλώνει πίστη στην υπεροχή των δυτικών ηθικών αξιών και του χριστιανικού πολιτισμού.

Η αποχώρηση των ευαγγελικών από την αμερικανική Προεδρία και η εκλογή Ομπάμα έχει προσωρινά ανακόψει οποιαδήποτε προσπάθεια αντίστασης από πλευράς των ρεπουμπλικάνων. Το τάγμα των δαρβινικών Τζεντάι έχει επικρατήσει στην μάχη της φυσικής εξέλιξης, όχι των ειδών, αλλά των θεωριών, κατά τρόπο ώστε για την ώρα η ατάκα «I am your father», να μην ακούγεται στα σχολεία από τον Darth Vader, αλλά από τους πιθήκους.