Γράφει: Σοφία Πατσέλλη

Βιβλίο: Στιγμές από την θαλασσινή ζωή Χίων ναυτικών

Επιμέλεια Σταύρου Γ. Μιχαηλίδη

Εκδόσεις άλφα πι (2002)

της Σοφίας Πατσέλλη

Ίσως να’ ναι η απεραντοσύνη της θάλασσας που κάνει όποιον την έχει για συντροφιά λογοτέχνη· ίσως να ‘ναι και η μοναξιά του πλοίου στην μέση του ωκεανού· ίσως να ‘ναι και οι μνήμες όσων μένουν στην στεριά. Λες και οι ώρες γίνονται πιο μεγάλες, τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα πιο πολλά, για να προλάβουν να ντύσουν τα βιώματα και τα συναισθήματα με ποιήματα και παραμύθια.

Ποιήματα και παραμύθια είναι οι αφηγήσεις των Χίων ναυτικών, τις οποίες συνέλεξε και επιμελήθηκε ο Αρχιπλοίαρχος του Λιμενικού Σώματος Σταύρος Γ. Μιχαηλίδης. Χιώτης και ο ίδιος, με ανάλογα βιώματα στην θάλασσα, της έταξε να την υπηρετήσει από άλλες «βάρδιες» ως διευθυντής σπουδών στις Ακαδημίες Εμπορικού Ναυτικού, ως διευθυντής σε Διευθύνσεις του Υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας, Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, ως πιλότος στα αεροσκάφη του Λιμενικού Σώματος, που από τον ουρανό πάλι τις θάλασσες φροντίζουν, και ως ερευνητής και συγγραφέας.

Ιστορίες για τρικυμίες, πειρατείες, γάμους, γέννες, αρρώστιες, πνιγμούς, θεριά της θάλασσας, εμπειρίες στα λιμάνια όλου του κόσμου είναι οι μνήμες του ναυτικού. Κάποιες από αυτές φαντάζουν απίθανες και προκαλούν δυσπιστία, ίσως κάποτε και τα ειρωνικά σχόλια των ακροατών. Όλες όμως φανερώνουν την φύση του ναυτικού. «Ο ναυτικός δεν είναι ξενιτεμένος ή φυλακισμένος, αλλά ούτε στρατιώτης, είναι ο συνδυασμός τους. Μεταμορφώνεται σε θηρίο ή Θεό, για να αντέξει στους κλυδωνισμούς και του σκάφους και της ζωής», λέει ένας από τους ναυτικούς που καταθέ-τουν στιγμές από τη ζωή τους στο βιβλίο.

Μέσα από την υποκειμενική ματιά του ναυτικού μπορεί να κοιτάξει το αντικειμενικό μάτι του ιστορικού, του κοινωνιολόγου, του εθνογράφου, του ψυχολόγου, του ναυπηγού, του γλωσσολόγου, του γεωγράφου και να βρει στις αφηγήσεις δεδομένα χρήσιμα για κάθε επιστήμη.

Ο ιστορικός θα δει ότι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πολλοί Χιώτες διέφυγαν «με πλωτήρες από κολοκύθια» στα απέναντι παράλια της Μικράς Ασίας, ενώ οι διπλωματικές συμφωνίες της Ελλάδας με την Κίνα έφεραν τους Έλληνες ναυτικούς μέχρι τα ναυπηγεία της Κίνας. Ο κοινωνιολόγος θα βρει δεδομένα για την χρήση του όρου «δεσποινίς», «που ξεχώρι-ζε τα θηλυκά σε μεταχειρισμένα και μη» και ότι το ’51-’52, και πιο μετά ακόμα, «για να μπαρκάρεις, έπρεπε να φιλήσεις κατουρημένες ποδιές». Οι εθνογράφοι οπωσδήποτε θα σταθούν στις Φιλιππίνες, όπου οι άντρες απειλούν τους Έλληνες ναυτικούς, για να τους πείσουν να «πάνε» με τις γυναίκες τους και στην Ινδία, όπου μαθητές, που επισκέπτονται ελληνικό πλοίο για εκπαιδευτικούς σκοπούς, «ξεσπούν σε κλάματα βλέποντας ένα μπούτι βοδινό κρεμασμένο στη κουζίνα του πλοίου δια ξεπάγωμα». Ανάλογης ανάλυσης θα τύχει από τους ψυχολόγους και η αντίδραση των ναυτικών, που επί μήνες δεν βλέπουν στεριά, στην θέα ενός κουτιού μπακλαβαδάκια. Ο ναυπηγός θα διαβάσει για το «ΛΙΜΠΕΡΤΥ που ήτο το θαύμα στην ναυπήγηση του αιώνα και το πρώτο ηλεκτροσυγκολλημένο ωκεανόπλοιο». Οι λάτζες, τα ρέλια, η κουπαστή, οι μπουλμέδες, οι βατσιμάνηδες, η κουβέρτα, το κομοδέσιο, το ντεσάλτο, η δεσπέντζα, η σκάντζα θα μπουν στο μικροσκόπιο του γλωσσολόγου, όταν το πλοίο πιάσει στο ντόκο. Η Igarka της Σιβηρίας, το στενό Kara, η Novaya Zemlya, τα λιμάνια της Κούβας κάνουν όχι μόνο τους γεωγράφους αλλά και κάθε ταξιδιάρη νου να τρέξει σε ένα χάρτη και να τα ψάξει.

Ενδεικτική και τυχαία είναι η επιλογή των στοιχείων. Το βιβλίο βρίθει από πληροφορίες και συναισθήματα, από ερεθίσματα για σκέψεις και προβληματισμούς. Πρόκειται για έναν άλλο τρόπο, διαφορετικό από αυτόν του Καββαδία, να γνωρίσουν και οι στεριανοί την ψυχοσύνθεση των θαλασσινών, τους δαίμονες που καλούνται να αναμετρηθούν, την αξία και την σημασία της ελληνικής ναυτιλίας.