Γράφει: Αθηνά Χατζή , Ιωάννα Χατζηκωστή

Συνέντευξη Αθηνάς Χατζή: «Η τέχνη μπορεί να μας εκπαιδεύσει στην επιδίωξη του ωραίου»

Συνέντευξη Αθηνά Χατζή, συγγραφέας

στην Ιωάννα Χατζηκωστή

 

Η Αθηνά Χατζή, πέρα από μια νέα και πολλά υποσχόμενη συγγραφέας, είναι μια προσωπικότητα πολύ ισχυρή μέσα στην ήρεμη ευγένειά της και πολύ απλή μέσα στην τρομακτική πολυπλοκότητά της. Με κατανόηση για την ανθρώπινη φύση, ένα μικρό σαρκασμό για τα ποταπά ανθρώπινα και την απαραίτητη ανοχή. Περιέργως και με τρόπο χαριτωμένο, μέσα στον κυκεώνα της σημερινής κοινωνίας, η Αθηνά διατηρεί πάντα την αθωότητα του πρώτου σοκ μπροστά στην ανθρώπινη κακία. Και μια ουσιαστική σοβαρότητα που της επιτρέπει τον αυτοσαρκασμό και την ανατροπή σάπιων ιδεών και καταστάσεων. Ξεκίνησε την πορεία της από τον Θέρμο Αιτωλίας, το μέρος που μέχρι και σήμερα την ξεκουράζει πραγματικά, για να περιδιαβεί την Αμερική και να καταλήξει στην Αθήνα, γνωρίζοντας ότι πατρίδα μας είναι στην πραγματικότητα η παιδική μας ηλικία.

Συζητώντας μαζί της γίνεσαι φίλη της, γιατί τελικά τις φιλίες δεν τις καθορίζουν τα χρόνια-αντιθέτως τα χρόνια μπορεί καμιά φορά και να μας απομακρύνουν. Τις φιλίες τις καθορίζουν οι κοινές αξίες, οι ταυτόσημοι κώδικες και οι ωραίοι στόχοι- τα δύσκολα και ανεκτίμητα εύγε: Η ενσυνείδητη πορεία προς κάποιου είδους τελείωση που μετατρέπει αγνώστους σε πραγματικούς φίλους.

Η ενασχόληση σας με την λογοτεχνία πώς προέκυψε και ποιες ανάγκες σας εξυπηρετεί; Πώς συνδυάζεται ή πώς συμπληρώνει την ενασχόλησή σας με την επιστήμη σας;

Η συγγραφή προέκυψε από την αγάπη μου για το διάβασμα κυρίως και ύστερα από την αγάπη μου για το γράψιμο. Πάντοτε με συνάρπαζε η διαδικασία της ανάγνωσης, η ανέλπιστη χαρά να βιώνεις πάθη, έργα και ημέρες ανθρώπων μη πραγματικών που θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι πραγματικοί. Επιπλέον, η ικανότητα του συγγραφέα να δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, που, όση ώρα διαρκεί η ανάγνωση του βιβλίου, είναι πιο πραγματική από την ίδια την πραγματικότητα, ενώ μετά χάνεται και μένει η ανάμνηση κι αν είσαι τυχερός αναγνώστης, μια-δύο καλές ατάκες που θα θυμάσαι. Η χαρά να ανακαλύπτεις νέους κόσμους, που ίσως δε θα πας ποτέ, νέες λέξεις, νέες έννοιες, μια νέα, πιο πλούσια και συνολικότερη εκτίμηση της πραγματικότητας.

Η συγγραφική μου ιδιότητα λειτουργεί συμπληρωματικά με την επιστήμη μου το δίχως άλλο. Εξάλλου η τέχνη εξ ορισμού είναι ένας τρόπος θεώρησης και ερμηνείας του κόσμου εξίσου σημαντικός με τον τρόπο της επιστήμης. Επειδή δε το επιστημονικό μου πεδίο εντάσσεται στις ανθρωπιστικές επιστήμες, συχνά και όχι κατ’ ανάγκην συνειδητά χρησιμοποιώ υλικό στα βιβλία μου, ενώ η άσκηση στην ακρίβεια του επιστημονικού λόγου σίγουρα έχει βοηθήσει τη λογο-τεχνική μου γλώσσα. Από την άλλη, η λογοτεχνία λειτουργεί ως αντίβαρο: Ο επιστημονικός λόγος και οι μέθοδοι της επιστήμης διέπονται από κανόνες συγκεκριμένους τους οποίους ακολουθεί κανείς με ευλάβεια. Η λογοτεχνία δίνει την δυνα-τότητα δημιουργικής χρήσης του λόγου, αφήνει πεδίο γόνιμο στην φαντασία και ερμηνεύει ενίοτε με μεγαλύτερη ενάργεια τα φαινόμενα του κόσμου των ανθρώπων.

Ποια θέματα σας απασχολούν όταν γράφετε; Ποια θέματα θέλετε να ανοίξετε στο κοινό σας;

Όσα ταλανίζουν τον άνθρωπο από πάντα: Η μοναξιά, ο θάνατος, ο έρωτας, η θέση του ανθρώπου στον σύμπαντα κόσμο. Ιδιαίτερα με απασχολεί η εξερεύνηση των αποχρώσεων του συναισθήματος. Με ενδιαφέρουν οι στιγμές κατά τις οποίες λαμβάνονται οι μεγάλες αποφάσεις, το μεγάλο ναι ή το μεγάλο όχι, για να θυμηθώ τον Αλεξανδρινό, και πάντοτε επιδιώκω οι ήρωές μου να βρίσκονται μπροστά σε μεγάλα διλήμματα, και να πράττουν αναλόγως. Με ενδιαφέρουν οι συνέπειες των ανθρωπίνων δράσεων και η διάρκεια ή μη των ανθρωπίνων σχέσεων. Πάνω από όλα με απασχολεί η έννοια της απώλειας, από την απώλεια των αγαπημένων έως την απώλεια ταυτότητας του ατόμου. Αυτή είναι η μεγαλύτερη λαχτάρα και αγωνία μου. Η κατάλυση της ψευδαίσθησης έτσι κι αλλιώς του «για πάντα» που όμως όταν το ευαγγελίζεσαι ή όταν σου προσφέρεται ακούγεται αληθινό. Μέσα από τα θέματά μου προσπαθώ να απαντήσω στα θεμελιώδη των ερωτημάτων για το βίο μου που συμβαίνει άπαξ: Η λογοτεχνία λειτουργεί και ως πρόβα για κα-ταστάσεις που ίσως δεν θα βιώσω ποτέ, αλλά αναμετριέμαι με το ενδεχόμενο και τις συνέπειές του.

Ποια είναι η θέση της τέχνης γενικότερα αλλά και της λογοτεχνίας ειδικότερα, σε καιρούς κυνικούς, όπως είναι οι μέρες που ζούμε, που δεν εκτιμούν πια όσο θα έπρεπε τους ποιητές και τους λογοτέχνες;

Είναι πιο αναγκαία από ποτέ. Καιρός χωρίς ποιητές είναι χαμένος καιρός. Δεν είναι η εποχή της μεγάλης λογοτεχνίας, δεν είναι η εποχή των μεγάλων συγκυριών. Εξακολουθεί όμως να είναι εποχή που χαρακτηρίζεται από συγκινήσεις, μεγάλες και μικρές, κι αυτές οφείλει να αποτυπώνει κτήμα ες αιεί η τέχνη του λόγου, έμμετρου και πεζού.

Μπορεί η τέχνη να μας καθαρίσει από τις μικρότητες της ζωής και να μας εξαγνίσει; Με ποιο τρόπο;

Η τέχνη είναι η μέγιστη παραμυθία, καταφυγή και κάθαρση, με την αριστοτελική έννοια. Δεν μπορεί να αλλάξει την ανθρώπινη φύση, μπορεί όμως να μας εκπαιδεύσει στην επιδίωξη του ωραίου, με τη διττή αρχαιοελληνική έννοια του «καλός καγαθός»: Στην ομορφιά ως ηθική στάση. Μπορεί να αποτελέσει ανάπαυλα από μια καθημερινότητα που δεν είναι κατ’ ανάγκην τραγική ή ανυπόφορη, είναι συνήθως ανιαρή και ισοπεδωτική. Μπορεί να προσφέρει τις εξάρσεις εκείνες που ενδέχεται να στερούμαστε στον «πραγματικό» μας βίο, να μας «αναγκάσει» να μετρηθούμε με τα ελλείμματά μας και εν τέλει να τα βρούμε λιγότερα από ό,τι πιστεύαμε.

Μπορούμε με την λογοτεχνία ως τρόπο ζωής να αλλάξουμε τη ζωή μας, ζώντας την τέχνη όχι μόνο διαβάζοντας ή γράφοντας την, και ίσως και κάποτε τον κόσμο;

Μπορούμε να «σημαδέψουμε ένα νησί», για να παραφράσω το στίχο του Ελύτη, όπου θα χωράνε τα διαβάσματα και τα όνειρά μας, οι μνήμες και τα τοπία των παιδικών μας χρόνων, αυτά που εντυπώνονται ανεξίτηλα. Δυστυχώς, δεν πιστεύω ότι αρκεί η τέχνη για να αλλάξει η ζωή μας, ούτε συνεπώς η τέχνη του λόγου. Μπορούμε να βρούμε απαντήσεις, την αίσθηση ότι κάποιος αφουγκράζεται και τα πλέον ασήμαντα των παθών μας και περιγράφει και τα πλέον τετριμμένα των παθημάτων μας. Ο κόσμος μετασχηματίζεται και μαζί και η τέχνη του. Η λογοτεχνία αποτυπώνει μετασχηματισμούς και αναπλαισιώνει πράγματα φαινομενικά ασύνδετα κάποτε. Δεν γράφουμε για ν’ αλλάξουμε τον κόσμο, γράφουμε για να διευρύνουμε τα όριά του. Καταθέτουμε τον οβολό μας στην κοινή ανθρώπινη εμπειρία, ελπίζοντας ότι το μήνυμά μας θα ταξιδέψει μαζί με τους ήρωές μας. Διαβάζουμε δε για να πεισθούμε ότι δεν είμαστε οι μόνοι πάσχοντες άνθρωποι, ότι είναι κοινός τόπος ο πόνος για το ανθρώπινο γένος, κοινή και η ανακούφισή του. Γράφουμε και διαβάζουμε για να διορθώσουμε τα κακώς κείμενα του έτσι κι αλλιώς ατελούς κόσμου.

Ανήκετε σε μια γενιά τριαντάρηδων που μεγάλωσε λιγότερο ρομαντικά από ότι οι προηγούμενες γενιές, με λιγότερη επαφή στο σύνολό της και λιγότερη εκτίμηση για την λογοτεχνία. Βλέπετε ελπίδα για αυτή την γενιά, πέρα από τις μονάδες, στο σύνολό της; Πώς θα επιβιώσει αυτή η γενιά «αλογοτέχνητη και άτεχνη»;

Οι σημερινοί τριαντάρηδες είναι γενιά μεταιχμιακή, εξ ου και αιχμηρά ισοπεδωτικοί απέναντι στο βίο και τις προοπτικές τους. Το σύνολο με την παρα-δοσιακή έννοια δεν υφίσταται.

Χαρακτηριστικό θεμελιώδες της μετανεωτερικότητας την οποία βιώνουμε κατά μια θεώρηση είναι ο κατακερματισμός. Οι σημερινοί τριαντάρηδες είναι η γενιά που επένδυσε όσο καμία στην μόρφωση και στην πράξη απογοητεύτηκε.

Λειτουργούμε ως μονάδες και στην άμυνά μας πολλές φορές γινόμαστε επιθετικοί. Είμαστε μια γενιά σίγουρα όχι ρομαντική, που όμως είχε την πολυτέλεια να περάσει την δεκαετία των 20 αναλογιζόμενη τις προοπτικές της. Αργήσαμε να ωριμάσουμε, δεν ήμασταν προετοιμασμένοι για την ισοπέδωση, ούτε για το συμβιβασμό, ούτε καν για την σύμβαση που είναι ο βίος των ανθρώπων. Πέσαμε ορμητικά στο κυνήγι του αιώνιου και καταλήξαμε να λατρεύουμε το εφήμερο. Σιγά-σιγά αρχίζει να διαφαίνεται ο προσανατολισμός μας. Δεν είναι τυχαίο ότι πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, μόλις τώρα αποκτά φωνή η γενιά μας στην ελληνική λογοτεχνία.

Επιβιώνει δε ο καθένας με τους τρόπους του: Υποχωρώντας ή ανυποχώρητοι, πάντως στο τέλος όλοι επιβιώνουμε και μετράμε απώλειες, αποχαιρετάμε και καλωσορίζουμε, και μόνο ότι έχουμε το κουράγιο να το κάνουμε, με κάνει αισιόδοξη για τον μετέπειτα βίο της γενιάς μας. Δεν είμαστε αδιάφοροι απέναντι στην τέχνη, αναζητούμε αγωνιωδώς την τέχνη εκείνη που θα κατορθώσει να μας συγκινήσει βαθιά σε ένα κατά τα λοιπά άνυδρο τοπίο.

Η Αθηνά Χατζή γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1975 στον Θέρμο Αιτωλίας. Σπούδασε αρχαιολογία και ιστορία της τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και αρχαιολογία και ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ των ΗΠΑ, του οποίου αναγορεύθηκε διδάκτωρ το 2004. Διδάσκει ανθρωπολογία στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών, αρχαιολογία στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και Ιστορία της Τέχνης στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Κατά περίσταση, μεταφράζει κείμενα κυρίως των κοινωνικών επιστημών, γράφει, διαβάζει και διασχίζει τον Ατλαντικό κατά το δοκούν. Έχουν κυκλοφορήσει μέχρι τώρα δύο βιβλία της: Η Ελεγεία της Σαπουνόφουσκας και La Sagrada Familia. Μια πιο προσωπική φωνή της μπορείτε να αφουγκραστείτε στο

www.edoeinaitotaxidi.blogspot.com

Παρόλο που είχε βρει τους τρόπους της λοιπόν, η Λένα μπούχτιζε. Μερικές φορές απλώς μπούχτιζε. Και τότε δεν την έσωζε ούτε η μυωπία, ούτε η αλαλιά. Τότε έπιανε μολύβι και χαρτί κι έγραφε. Όταν δεν είχε τι να διαβάσει ή να ακούσει του κόσμου τούτου, η Λένα έγραφε πράγματα αλλόκοτα ενός άλλου κόσμου. Έγραφε ιστορίες με τέρατα και φυτά θηριώδη, που άπλωναν σάρκινα κλαδιά σαν πλοκάμια και τύλιγαν ασφυκτικά όποιον βρισκόταν στο διάβα τους. Εκείνη πάντα είχε ρόλο πρωτεύοντα στις ιστορίες της: Ρόλο Θεάς-ρυθμιστή, δημιουργού, υπερήρωα σε συσκευασία κοριτσάκι, ούσα η ίδια άτρωτη σε αντίθεση με τους σπαρασσόμενους άλλους των ιστοριών της. Κι όσο μεγάλωνε, τόσο πιο ζοφερές γίνονταν οι ιστορίες της, τόσο πιο αθώοι οι θυσιασμένοι, τόσο πιο αδυσώπητοι οι θύτες, τόσο πιο καταλυτική η δική της παρουσία στην έκβαση των ιστοριών. Κι αφού πνιγόταν στο αίμα αθώων και φχαριστιό-ταν μακελειά από το τίποτα, έσκιζε χίλια κομματάκια τα γραπτά της κι έβγαινε πάλι στην κουζίνα όπου κάθονταν όλοι οι της οικογενείας ζαβλακωμένοι σε παράταξη αθωότητας μπροστά στην τηλεόραση, με ύφος θριάμβου όχι ότι το πρόσεχε κανείς όχι ότι είχαν προσέξει την απουσία της.(απόσπασμα από το βιβλίο La Sagrada Familia)