Αφιερούται στην κυρά της Κερύνειας Αγγελική Καρεφυλλίδου-Γιασάρ

Οι φορητές εικόνες και τα εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα, που είναι προσιτά στην κατεχόμενη πόλη του Αγίου Θεοδότου μπορούν να μας δώσουν αποσπασματικά και μόνο στοιχεία για τους χορηγούς και τους καλλιτέχνες τους, καθώς και την τεχνοτροπία και τις συνθήκες για την παραγγελία τους. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου στην Π. Κερύνεια παραμένει ως έχει αφού τα κλειδιά κατέχει η Ελληνοκύπρια Αγγελική Καρεφυλλίδου-Γιασιάρ.

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Πάνω Κερύνειας, σύμφωνα με την κτιτορική επιγραφή που βρίσκεται στην αετωματική επίστεψη της βόρειας εισόδου, θεμελιώθηκε το 1917 στα ερείπια παλαιότερου ναού με την συνδρομή ευσεβών Κερυνειωτών. Ο ναός άρχισε να ανοικοδομείται με τη φροντίδα του Χ» Γρηγόρη Δημητριάδη και αποπερατώθηκε το 1922 με τη χορηγία του ζεύγους Χ» Γεωργίου Α. Μιχαηλίδου και της συζύγου του Μαρίας από την Θέρμεια επί Μητροπολίτου Κυρηνείας Μακαρίου Μυριανθέως. Η Μαρία ήταν κόρη του Χ» Γρηγόρη Δημητριάδη και μερίμνησε ιδιαίτερα για τον ευπρεπισμό του ναού. Ψάλτης του ναού ήταν ο Αλέξης Νικηφόρου. Στις 21 Ιουνίου 1925 ο ναός του αγίου Γεωργίου εγκαινιάστηκε από τον Μητροπολίτη Μακάριο Β΄ Μυριανθέα. Το εικονοστάσιο φέρει δύο επιγραφές. Η πρώτη επιγραφή αναφέρει ότι κατασκευάστηκε το 1923 από τον ταλιαδώρο Θρασύβουλο Μιχαηλίδη. Η δεύτερη επιγραφή δίνει την πληροφορία ότι έγινε επί αρχιερατείας Μακαρίου με δαπάνες του γιατρού Σπύρου Χαραλαμπίδου και της συζύγου του Μαρίας.

Ο Χαραλαμπίδης ήταν ο πρώτος Κερυνειώτης γιατρός, διαχειριστής της περιουσίας του Χ΄΄Γιώρκη, εγγονός του παπα Χαράλαμπου Οικονόμου και παππούς της Τιτίνας Λοϊζίδου. Το εικονοστάσι φέρει δύο σειρές εικόνων στο επιστύλιό του, συνολικά 35. Απεικονίζονται σκηνές από το Δωδεκάορτο και Απόστολοι.

Το προσκυνητάρι της εικόνας του αγίου Γεωργίου κατασκευάστηκε επίσης το 1923 από τον Μιχαηλίδη και δωρήθηκε και αυτό από το ζεύγος Χαραλαμπίδου. Δύο χρόνια αργότερα, το 1925 (8 Νοεμβρίου), κατασκευάστηκε το προσκυνητάρι της εικόνας του αγίου Παντελεήμονος στον βόρειο τοίχο και πάλι από τον Μιχαηλίδη και τους ίδιους δωρητές. Στην συνέχεια παρουσιάζονται αντιπροσωπευτικές εικόνες του ναού κατά χρονολογική σειρά κατα-σκευής.

1917

Παναγία Άξιον Εστίν (μικρών διαστάσεων εικόνα). Φέρει επιγραφή με το όνομα: Π. Αγαθαγγέλου (με μολύβι) 1917. Ο Παρασκευάς Αγαθαγγέλου ήταν γιος του Αγάπιου Χ’’Παρασκευά, προύχοντα της Κερύνειας. Ο Αγαθαγγέλου ήταν εύπορος, αλλά έχασε τα χρήματά του. Μετανάστευσε στην Αμερική το 1917 σε ηλικία 35-40 ετών. Το θέμα της εικόνας αντιγράφει την εφέστιο εικόνα των Καρυών στο Άγιο Όρος και παραπέμπει αρχικά στους Αγιορείτες μοναχούς του Σταυροβουνίου, οι οποίοι στα τέλη του 19ου αιώνα εισήγαγαν το θέμα αυτό στην Κύπρο, καθώς και τη ζωγραφική εικόνων με λάδι.

1918

Μήτηρ Θεού η Φανερωμένη (μικρών διαστάσεων εικόνα). Φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις της δούλης σου Μαργαρούς Μιχαηλίδου 1918. H Μαργαρού (Χατζηχαραλάμπους) ήταν σύζυγος του καπετάν Μιχάλη Σάββα-Κελέσιη. Η εικόνα ίσως αποτελεί δέηση της Μαργαρούς για να απελευθερωθεί -να φανερωθεί- ο σύζυγός της, τον οποίο συνέλαβαν οι Γάλλοι το 1916 με την κατηγορία της προδοσίας στην Αίγυπτο. Στην Παναγία την Φανερωμένη ήταν άλλωστε αφιερωμένο και το ομώνυμο εξωκλήσι, νότια της Κερύνειας, σήμερα απροσπέ-λαστο.

1923

Οι δεσποτικές εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου έχουν ζωγραφιστεί στο αγιογραφικό εργαστήρι της Μονής Σταυροβουνίου το 1923. Ο Χριστός (μεγάλη εικόνα) εικονίζεται ένθρονος στον τύπο του Μ. Αρχιερέως. Φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις του δούλου του Θεού Χ΄΄Γεωργίου. Πρόκειται προφανώς για τον Χ» Γιώρκην, κτίτορα του ναού. Ο Χ’’Γιώρκης πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1925 και τάφηκε στο προαύλιο, στο δυτικό μέρος του ναού. Ο τάφος του καταστράφηκε από εποίκους μετά το 1974.

Η Παναγία (μεγάλη εικόνα) εικονίζεται ένθρονη με τον Χριστό μπροστά στο στήθος της να παραπέμπει στον εικονογραφικό τύπο της Νικοποιού. Σύμφωνα με την αφιερωματική επιγραφή η εικόνα είναι: Δέησις της δούλης του Θεού Μαρίας Γ. Μιχαηλίδου 1923. Η Μαρία ήταν σύζυγος του Χ’’Γιώρκη, κτίτορος του ναού του Αγίου Γεωργίου. Το ζεύγος καταγόταν από τη Θέρμεια και ήταν άτεκνο. Ήταν θείοι του ποιητή Δημήτρη Λιπέρτη (οικογένεια Μοδινών), ο οποίος και τους κληρονόμησε. Η Μαρία πέθανε γύρω στο 1932.

Τρεις από τις δεσποτικές εικόνες έγιναν από τον ζωγράφο Κωνσταντίνο Λ. Ζωγράφου από την Λάπηθο. Στην εικόνα του Ευαγγελιστή Ιωάννη δεν αναφέρεται δωρητής παρά μόνο ο ζωγράφος: [Υπό Κωνσταντίνου Λ.] Ζωγράφου εν Λαπήθω 1923. Ο Απόστολος Ανδρέας (μεγάλη) φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Πρέσβευε Άγιε υπέρ των δούλων σου Κρίστης, τέκνων, γονέων και αδελφών 1923 υπό Κων. Λ. Ζωγράφου εν Λαπήθω. Ο Άρχων Μιχαήλ φέρει την επιγραφή: Δι εξόδων Ελένης Χ» Κωνσταν-τίνου υπό Κων. Λ. Ζωγράφω εν Λαπήθω 1923. Ελλείπουν βιογραφικά στοιχεία των δωρητών. Ο Ζωγράφος είχε τρία παιδιά, ένα υιό, τον Φρίξο και δύο θυγατέρες την Έλλη και την Ήβη. Ο υιός του είναι μόνιμος κάτοικος Βρετανίας, ενώ οι θυγατέρες του έχουν παντρευτεί Ιταλούς και εγκαταστάθηκαν στο Μιλάνο. Εκεί απεβίωσε και ετάφη ο Ζωγράφος.

1925

Σε ξεχωριστό προσκυνητάριο στο νότιο τοίχο είναι τοποθετημένη η λατρευτική εικόνα του αγίου Γεωργίου (μεγάλη). Ο άγιος εικονίζεται να βυθίζει με αβρή κίνηση το κοντάρι του στο στόμα του δράκου. Η επιγραφή αναφέρει Δέησις Γεωργίου προσκυνητού και της συζύγου αυτού Μαρίας 1925. Η εικόνα αποτελεί δωρεά των κτιτόρων του ναού.

Η εικόνα της Αγίας Τριάδος φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δέησις Αγαπίου Ιερέως 1925. Πρόκειται για τον εφημέριο του ναού. Ο παπά Αγάπιος καταγόταν από την Άλωνα και ήταν γνωστός πνευματικός. Αυτός έδινε μαρτυρία σε εκείνους που ήθελαν να γίνουν ιερείς.

1944

Η εικόνα του αγίου Νεοφύτου φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Δωρεά Ευδοκίας πρεσβυτέρας και τέκνων. Εν Σταυροβουνίω 1944. Η Ευδοκία ήταν σύζυγος του παπά Αγάπιου.

1949

Εκτός από το Σταυροβούνι εικόνες παραγγέλλονται και στο αγιογραφικό εργαστήρι της Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα στην Σαλαμίνα, στους ζωγράφους πατέρες της Μονής Χαρίτωνα, Στέφανο και Βαρνάβα. Οι μοναχοί ζωγράφοι δεν σημειώνουν το όνομά τους στα έργα τους, αλλά το όνομα του μοναστηριού. Το 1949 ζωγραφίζεται η εικόνα της Παναγίας που αποτελεί δωρεά: Χρυσάνθης Παρασκευαϊδου +1949+ ΕΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΒΑΡΝΑΒΑ. Ελλείπουν βιογραφικά στοιχεία για την δωρήτρια.

Συμπεράσματα

Στην Κερύνεια εντοπίστηκαν εικόνες των δύο σημαντικότερων αγιογραφικών εργαστηρίων της εποχής, της Μονής Σταυροβουνίου και της Μονής Απ. Βαρνάβα. Κατά τον 20ό αιώνα, ως επί το πλείστον, η τεχνοτροπία των εικόνων δεν ακολουθεί την παραδοσιακή μεταβυζαντινή ζωγραφική αλλά δυτικά πρότυπα, που χαρακτηρίζονται ως αναγεννησιακά, με φυσιοκρατική (νατουραλιστική) απόδοση των μορφών και του τοπίου και στροφή προς την αρχαία ελληνική τέχνη ως έκφραση της εθνικής ταυτότητος υπό ξένη κυριαρχία.

Οι ζωγράφοι χρησιμοποιούν κατά κανόνα το λάδι σε προετοιμασία, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι εικόνες αυτές, λόγω κακής τεχνικής κατασκευής, ξεφλουδίζονται. Εντοπίστηκε τοπικό εργαστήρι ζωγραφικής του Κωνσταντίνου Λ. Ζωγράφου στη Λάπηθο. Εικόνες εισάγονταν και από την Αθήνα.

H επιλογή των αγίων παρουσιάζουν μια σχετική ομοιογένεια, στοιχείο το οποίο λαμβάνεται επίσης από τον ελλαδικό χώρο. Προτιμούνται οι στρατιωτικοί άγιοι Γεώργιος και Δημήτριος, οι Τρεις Ιεράρχες, ο άγιος Νικόλαος, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, οι άγιοι Κωνσταντίνος και η Ελένη.

Σημαντική εμφανίζεται η δράση του ταλιαδώρου Θρασύβουλου Μιχαηλίδη. Τα ξυλόγλυπτα επιβλητικά εικονοστάσια, τα προσκυνητάρια και οι άμβωνες του είναι από ξύλο καρυδιάς και δεν ζωγραφίζονται.

Οι δωρητές Κερυνειώτες, δεν δηλώνουν την καταγωγή τους, είναι άλλωστε γνωστά πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας, συχνά εύποροι. Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρονται δωρητές από την Θέρμια. Οι πλείστοι των δωρητών είναι λαϊκοί και σπάνια κληρικοί. Στις επιγραφές τα τέκνα των δωρητών δεν αναφέρονται ονομαστικά. Τέλος υπάρχουν δωρητές που δεν έγινε κατορθωτός ο εντοπισμός βιογραφικών τους στοιχείων.

Ευχαριστίες οφείλονται στην Έρση Δημητριάδου για τις πληροφορίες σχετικά με τους Κερυνειώτες δωρητές.