Γράφει: Ιωάννης Α. Ηλιάδης

Ναός Παναγίας Ασπροφορούσας στο Μπέλλα Πάις

Το χωριό Μπέλλα Πάις ευρίσκεται 6 περίπου χιλιόμετρα ανατολικά της πόλεως της Κερύνειας, στην βόρεια πλαγιά του Πενταδακτύλου. Ο ναός της Παναγίας Ασπροφορούσας αποτελεί το καθολικό του μεσαιωνικού μοναστηριού Abbaye de la Pais (Μονή της Ειρήνης) αρχικά των Αυγουστινιανών και μετέπειτα των Πρεμονστρατιανών μοναχών και χρονολογείται στις αρχές του 13ου αιώνα. Ο λατινικός ναός, αφιερωμένος στην Θεοτόκο, ονομάστηκε Ασπροφορούσα λόγω των λευκοντυμένων μοναχών της μονής. Με την οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου το 1570 ο ναός πέρασε στους Ορθοδόξους που διατήρησαν τόσο το όνομα, όσο και την αρχιτεκτονική του ναού.

Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος και εγκάρσιο κλίτος που δεν προεξέχει, η οποία στεγάζεται με σταυροθόλια. Το τετράγωνου σχήματος Ιερό του ναού διαμορφώνεται έμπροσθεν του κεντρικού κλίτους, πίσω από μεταβυζαντινό ξυλόγλυπτο τέμπλο και είναι υπερυψωμένο κατά τρεις βαθμίδες σε σχέση με τον κυρίως ναό. Το εικονοστάσιο, που χρονολογείται με επιγραφή 1884, αποτελείται από ζώνες δεσποτικών εικόνων, Δωδεκαόρτου και Αποστολικού και επιστέφεται με Εσταυρωμένο Λυπηρών. Όλες οι εικόνες που ευρίσκονται στον ναό σήμερα είναι του 19ου και του 20ού αιώνα και μεταφέρθηκαν πιθανότατα από άλλες λεηλατημένες εκκλησίες. Η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, έργο του ζωγράφου Λεοντίου Ιερομονάχου του 1685, μεταφέρθηκε στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου από τους εκτο-πισμένους κατοίκους του χωριού και εκτίθεται στο Βυζαντινό Μουσείο ΙΑΜ στην Λευκωσία. Στο κέντρο του Ιερού σώζεται η αγία Τράπεζα του ναού με το ξύλινο μεγαλοπρεπές της κουβούκλιο και τα λειτουργικά ριπίδια. Επειδή δεν επιτρέπεται η πρόσβαση στο Ιερό είναι άγνωστο αν διατηρείται στην νότια πλευρά του το σπάραγμα της τοιχογραφίας με τη μορφή του αγίου Ιακώβου που υπήρχε πριν το 1974. Τον χώρο του Ιερού φωτίζουν με άπλετο φως τρία μεγάλα οξυκόρυφα παράθυρα στο κέντρο του ανατολικού τοίχου και δύο επάλληλα οξυκόρυφα παράθυρα στα νότια. Στην βόρεια πλευρά του Ιερού υπάρχει το διακονικό, μικρό ορθογώνιο δωμάτιο που συγκοινωνεί με θύρα με το βόρειο κλίτος.

Στον κυρίως ναό οι κιονοστοιχίες ανέχουν 2 γοτθικά τόξα στα βόρεια και νότια. Τα βόρεια και νότια μέτωπα των σταυροθολίων του υπερυψωμένου κεντρικού κλίτους φέρουν μονόλοβα οξυκόρυφα παράθυρα. Τον φωτισμό του ναού συμπληρώνουν επίσης οξυκόρυφο παράθυρο στον βόρειο τοίχο και δύο επάλληλα παράθυρα στα νότια: Τετράγωνο (κάτω) και οξυκόρυφο (άνω). Εκτός από τη θύρα του διακονικού στα ανατολικά και εκείνη του κεντρικού κλίτους στα δυτικά, υπάρχουν μία θύρα στα νότια και από μία θύρα σε κάθε τυφλό αψίδωμα στα βόρεια.

Στον ναό σώζεται η ξύλινη ναοσκευή η οποία χρονολογείται στον 18ο αιώνα (τέμπλο, προσκυνητάρια, επισκοπικός θρόνος, παγκάρι, άμβωνας, γυναικωνίτης, πολυέλαιοι). Στον πρώτο κιονα του βορείου κλίτους από δυτικά υπάρχει επιγραφή καθαγιασμού: «Επί Μακαριωτάτου/ Προέδρου Κυρηνείας/ Κ. Κυρίλλου Β΄. Δαπάνη Μαργαρόνας/ και των τέκνων/ Νοεμβρ. 21 1910».

Στην εσωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου, πίσω από το παγκάρι, όπως εισέρχεται κανείς στον ναό, αριστερά, σώζονται σπαράγματα τοιχογραφιών στο οποίο διακρίνεται μετάλλιο αγίου και υποκάτω του σταυρός. Σπαράγματα τοιχογραφιών διασώζονται, επίσης, στην λίθινη θύρα που οδηγεί στον άμβωνα του ναού.

Στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου υπάρχει εξωνάρθηκας που καλύπτεται με σταυροθόλια. Η δυτική όψη του ναού έχει είσοδο μόνο στο κεντρικό κλίτος, η οποία περιβάλλεται από γοτθικό περιθύρωμα. Στο υπέρθυρο του ναού υπάρχει τοιχογραφία του 19ου αιώνα και κάτω από αυτή διακρίνονται σπαράγματα μεσαιωνικών τοιχογραφιών. Βορείως της δυτικής εισόδου τα δείγματα τοιχογραφιών είναι ελάχιστα εν αντιθέσει με την νότια πλευρά της δυτικής όψης, στην οποία παρουσιάζονται σπαράγματα τοιχογραφιών από την σκηνή της Σταύρωσης ανάμεσα σε μορφές προφητών. Στη νότια πλευρά του προστώου δύο γοτθικά τόξα σχηματίζουν τυφλά αψιδώματα, στο ανατολικό εσωράχιο των οποίων υπάρχουν σπαράγματα τοιχογραφιών.

Στους χώρους του μοναστηριού μεταφέρθηκε αρχικά το νοσοκομείο της Κερύνειας κατά την πρώτη εισβολή της 20ής Ιουλίου 1974 μέχρι την κατάληψή του από τα Τουρκικά στρατεύματα κατά την δεύτερη εισβολή. Ο ναός ήταν σε λειτουργία μέχρι την Κυριακή 8 Ιουνίου 1975, όταν εκδιώχθηκε ο τελευταίος ιερέας του χωριού πατήρ Σάββας Χριστοφόρου μαζί με άλλους 1500 εγκλωβισμένους.

Η εκκλησία, όπως και το υπόλοιπο μοναστήρι, έχει κηρυχθεί από το Τμήμα Αρχαιοτήτων ως Μνημείο Β΄ Πίνακα Κ2/3.

 

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι Έφορος του Βυζαντινού Μουσείου