Από τον Σεπτέμβριο το κυπριακό μπαίνει ξανά σε μια περίοδο αβεβαιότητας, ενώ ταυτόχρονα αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση για την αξιολόγηση της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας. Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, στις αρχές του Φθινοπώρου, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια τις εξελίξεις. Μπορούμε, όμως, να αξιολογήσουμε τις προθέσεις των πρωταγωνιστών και να κατανοήσουμε με αυτό τον τρόπο τις δυνατότητες και πιθανές επιλογές τους.

Τρία διλήμματα για τον κ. Χριστόφια

Είναι πλέον κοινός τόπος ότι η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και ο ενθουσιασμός των πρώτων μηνών του 2008, αμέσως μετά την εκλογή του κ. Χριστόφια στην Προεδρία της Δημοκρατίας, έχουν κοπάσει. Κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι η λύση του κυπριακού μπορεί να βασιστεί πάνω στην καλή σχέση δύο ηγετών. Τα σκαμπανεβάσματα στην υπόθεση Λιμνίτη, οι αντιφάσεις που προκύπτουν από τις δημόσιες δηλώσεις των δύο ανδρών, η απουσία προόδου σε ουσιαστικά ζητήματα και οι πιέσεις των τρίτων, δημιούργησαν μια κατάσταση διλημμάτων. Το αποτέλεσμα δεν είναι καθόλου ενθαρρυντικό: Η τουρκοκυπριακή και τουρκική πλευρά εμφανίζονται με μαξιμαλιστικές θέσεις και η ελληνοκυπριακή πλευρά επείγεται για λύση, χωρίς όμως να υπάρχουν προοπτικές ενός βιώσιμου συμβιβασμού. Με απλά λόγια, το κυπριακό επανήλθε στην γνωστή του διάσταση.

Από την μέχρι στιγμής διαδικασία αναδύονται κάποια ζητήματα τα οποία προκαλούν σοβαρά διλήμματα για τον κ. Χριστόφια. Ο τρόπος με τον οποίο επιχειρείται η υλοποίηση της συμφωνίας για τον Λιμνίτη φέρνει στην επιφάνεια τις μεγάλες δυσκολίες που παρουσιάζονται στην εφαρμογή συμφωνιών και στην αδυναμία των Ηνωμένων Εθνών και τρίτων μερών να συμβάλουν με οποιονδήποτε τρόπο στην επίλυση αδιεξόδων. Είναι πολύ καλά γνωστό ότι ο κ. Χριστόφιας θέτει πάνω από όλα την εγγύηση της εφαρμογής οποιασδήποτε συμφωνίας στο κυπριακό. Αυτή άλλωστε ήταν και η θέση του το 2004, την οποία επαναλαμβάνει σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το πρώτο σοβαρό δίλημμα του κ. Χριστόφια, λοιπόν, είναι η αναζήτηση αξιόπιστων λύσεων για την τήρηση των συμφωνηθέντων, έτσι ώστε να μπορεί να πείσει και τον λαό ότι αυτά που θα συμφωνηθούν στις διαπραγματεύσεις θα εφαρμοστούν στην πράξη.

Το δεύτερο ουσιαστικό δίλημμα του κ. Χριστόφια είναι η αστάθεια και οι αντιφάσεις του συνομιλητή του. Από την μια, στο πλαίσιο των κατ’ ιδίαν συναντήσεων που έχει με τον κ. Ταλάτ, εμφανίζεται με σχεδόν απόλυτη αυτοπεποίθηση και υποστηρίζει ότι έχουν κτίσει ένα κώδικα επικοινωνίας, συνεν-νόησης και εμπιστοσύνης που τους επιτρέπει να συζητούν και να συμφωνούν σε ουσιαστικά ζητήματα της διαπραγμάτευσης σε κλίμα αμοιβαιότητας και εχεμύθειας. Από την άλλη, πολύ συχνά ο κ. Χριστόφιας εκφράζει δημόσια την απογοήτευσή του για την στάση και τις δηλώσεις του κ. Ταλάτ, οι οποίες, όπως ισχυρίζεται, αντιβαίνουν σε αυτά που συμφωνούν κατ’ ιδίαν. Φαίνεται ότι ο κ. Χριστόφιας έχει απέναντί του ένα «διπλοπρόσωπο» συνομιλητή. Η απόφασή του να τον αξιολογεί με βάσει αυτά που θέλει αυτός να πιστεύει για τις προθέσεις και την αξιοπιστία του, εμπεριέχουν κάποιο ρίσκο που ίσως εκθέσουν τον κ. Χριστόφια στο μέλλον.

Τέλος, ο κ. Χριστόφιας έχει να αντιμετωπίσει ένα δίλημμα στοχοθεσίας. Εκλέχθηκε με την ετικέτα του «Προέδρου λύσης». Τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησης υποστήριζε με αυτοπεποίθηση την ικανότητά του να συνεννοηθεί με τον κ. Ταλάτ για την εξεύρεση μιας «λύσης από τους Κυπρίους για τους Κυπρίους». Σιγά-σιγά, όμως, η αίσθηση αυτοπεποίθησης εξασθένησε και σήμερα φαίνεται να επικεντρώνεται σε ουσιαστικά ζητήματα των συνομιλιών, χωρίς όμως να έχει ξεκαθαρίσει με ακρίβεια τις επιδιώξεις του και τις δυνατότητες υλοποίησής τους. Από την άλλη, ο ξένος παράγοντας εκμεταλλεύθηκε την συνθηματολογία του 2008. Στους γνωστούς κύκλους της διεθνούς κοινότητας έχει επικρατήσει ένα εσχατολογικό απόφθεγμα: «Εάν δεν μπορέσουν να λύσουν το κυπριακό οι Χριστόφιας και Ταλάτ, τότε κανένας δεν θα μπορεί να το λύσει». Αυτό πρέπει να προβληματίσει τον κ. Χριστόφια, από την στιγμή που και ο ίδιος άρχισε να συνειδητοποιεί ότι η προσπάθειά του να διατηρήσει το καλό κλίμα τον αναγκάζει να είναι υπέρ του δέοντος ελαστικός.

Εναλλακτικές επιλογές για την τουρκοκυπριακή πλευρά και την Τουρκία

Η τουρκοκυπριακή πλευρά και η Τουρκία δε φαίνεται να αντιμετωπίζουν ουσιαστικά διλήμματα. Αντίθετα, έχουν ήδη επεξεργαστεί μια σειρά εναλλακτικών επιλογών σε περίπτωση που δεν επιτύχουν τις πάγιες επιδιώξεις τους. Πρώτο, θεωρούν ότι η διεθνής κοινότητα πιστώνει την τουρκική πλευρά με καλές προθέσεις και βούληση για εξεύρεση λύσης του κυπριακού. Το σύνθημα «λύση από τους Κυπρίους για τους Κυπρίους» βολεύει την Τουρκία, η οποία εμφανίζεται ως ένα τρίτο μέρος στην διαδικασία. Σε περίπτωση αδιεξόδου, οι ευθύνες θα καταλογιστούν στις ηγεσίες των δύο κοινοτήτων. Δεύτερο, σε περίπτωση ναυαγίου των προσπαθειών, γίνεται επεξεργασία σχεδίων για δημιουργία νέων δεδομένων επί του εδάφους με στόχο την αναγνώριση δεύτερου κράτους στην Κύπρο, αλλά και δημιουργία προβλημάτων στην Κυπριακή Δημοκρατία. Ανάμεσα σε άλλα, καταστρώνεται σχέδιο μετακίνησης Τουρκοκυπρίων στις ελεύθερες περιοχές για διεκδί-κηση ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων. Τέλος, γίνεται επεξεργασία σχεδίου με στόχο την οριστική αποσύνδεση του κυπριακού από το πλαίσιο σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας.

Ο ρόλος του κ. Ντάουνερ

Από την άφιξή του στην Κύπρο, ο αντιπρόσωπος του γ.γ. του ΟΗΕ προωθεί μια συγκεκριμένη ατζέντα, πάντα σε στενή συνεννόηση με δύο μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, τις ΗΠΑ και την Βρετανία. Πρώτο, επιδιώκει να πείσει τους συνομιλητές του ότι αυτή είναι η τελευταία ευκαιρία για λύση. Με αυτό τον τρόπο αφήνει να νοηθεί ότι σε περίπτωση νέου αδιεξόδου, θα είναι πολύ δύσκολο να αναμειχθεί ξανά ο ΟΗΕ στο κυπριακό με αποτέλεσμα να οδηγηθούν τα πράγματα σε οριστική διχοτόμηση. Δεύτερο, προσπαθεί να πείσει τον κ. Χριστόφια και πολιτικές δυνάμεις στην Ελληνοκυπριακή πλευρά ότι ο ρόλος του ΟΗΕ μπορεί να είναι υποβοηθητικός στην γεφύρωση των διαφορών ανάμεσα στις δύο πλευρές. Για αυτό το σκοπό έχει φέρει στην Κύπρο μια ομάδα ειδικών (συνταγματικού δικαίου, εκλογικών ομοσπονδιακών συστημάτων, διακυβέρνησης, κ.α.), οι οποίοι ετοιμάζουν γεφυρωτικές προτάσεις (bridging proposal) εν όψει του δευτέρου γύρου συνομιλιών. Για τον ίδιο σκοπό, ζητάει γνωματεύσεις από τρίτους και έχει συναντήσεις με Ε/κ, Τ/κ και ξένους ακαδημαϊκούς, δημο-σιογράφους και πολιτικούς που υποστήριξαν το σχέδιο Ανάν. Τρίτο, έχει αρχίσει μια σειρά (δημόσιων και παρασκηνιακών) επαφών, με τα μεγάλα Ελληνοκυπριακά κόμματα (ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ), στις οποίες κάνει δελεαστικές προτάσεις για την διακυβέρνηση του νέου ομόσπονδου κρατικού μορφώματος. Ο κ. Ντάουνερ επιδιώκει να πείσει τις ηγεσίες των δύο κομμάτων ότι μετά την επίτευξη συμβιβασμού θα μπορέσουν να ανανεώσουν την επιρροή και την ισχύ τους στο πολιτικό σύστημα του τόπου σε συνεργασία με συγκεκριμένα Τ/κ κόμματα.

Ο κ. Ντάουνερ έχει δηλώσει ότι ο ΟΗΕ δε θα επαναλάβει τα λάθη του 2004. Με βάση τα πιο πάνω μπορούμε να κατανοήσουμε ότι αυτό που εννοεί είναι ότι το νέο σχέδιο λύσης πρέπει να οδηγηθεί σε δημοψήφισμα μόνο μετά που θα εξασφαλιστεί η συναίνεση των ηγεσιών των δύο μεγάλων κομμάτων στην Ελληνοκυπριακή πλευρά, ΑΚΕΛ και ΔΗΣΥ. Με ανάλογη βεβαιότητα, όπως αυτή του κ. Ντε Σότο το 2004, θεωρεί ότι αν επιτευχθεί αυτός ο στόχος, τότε η κοινωνία θα ακολουθήσει.

Το θολό τοπίο στις Βρυξέλλες

Τον Δεκέμβριο θα αξιολογηθεί η πρόοδος της Τουρκίας στο πλαίσιο των ενταξιακών της δια-πραγματεύσεων. Όπως έχουν σήμερα τα πράγμα-τα, το κυπριακό δεν θα επηρεάσει αυτή τη διαδικασία. Τόσο η Λευκωσία όσο και η Αθήνα έχουν ξεκαθαρίσει τις προθέσεις τους και δήλωσαν ότι υποστηρίζουν τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων της Τουρκίας με την ΕΕ. Από την άλλη, η Γερμανία και η Γαλλία έχουν με τη σειρά τους ξεκαθαρίσει τη θέση τους ότι δεν επιθυμούν την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ. Παρόλα αυτά, οι δύο αυτές χώρες δεν πρόκειται να κάνουν οποιαδήποτε κίνηση τον Δεκέμβριο για περαιτέρω κυρώσεις έναντι της Άγκυρας εάν δεν συνεργαστεί η Λευκωσία.

Είναι ίσως η τελευταία φορά που η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να διεκδικήσει με αξιόπιστο τρόπο πολιτικά ερείσματα σε σχέση με την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας, τα οποία θα μπορεί στην συνέχεια να εξαργυρώσει στις διαπραγμα-τεύσεις για το κυπριακό. Αν τον Δεκέμβριο δεν εμφανιστεί με συγκεκριμένο σχέδιο και πολιτικές θέσεις, τότε θα είναι ίσως αδύνατο να μπορέσει να επιδιώξει πολλά πράγματα στο μέλλον. Η Λευκωσία δεν θα πρέπει να επιτρέψει να απαξιωθούν τα ζητήματα που την αφορούν άμεσα.

Από την άλλη, η Σουηδική Προεδρία και η Βρετανία θέλουν να αποφύγουν οποιαδήποτε συζήτηση για τις υποχρεώσεις της Τουρκίας έναντι της Κύπρου. Αυτά τα κράτη εξυπηρετούνται από την προοπτική «ραγδαίων εξελίξεων» στο κυπριακό το Φθινόπωρο.

Η πολιτική των ΗΠΑ

Η θέση των ΗΠΑ είναι ξεκάθαρη: Στην Κύπρο πρέπει να αποφευχθεί οποιαδήποτε κρίση η οποία θα επηρεάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας. Θεωρούν ότι αυτή είναι μια μοναδική ευκαιρία για λύση του κυπριακού η οποία δεν πρέπει να χαθεί. Από την άλλη, όμως, δεν έγινε μέχρι στιγμής καμιά επεξεργασία σχεδίου για χειρισμό ενός αδιεξόδου. Η πρεσβεία των ΗΠΑ στην Λευκωσία είναι συντονισμένη με τον κ. Ντάουνερ και συνεπικουρεί τις κινήσεις του.

Ανάγκη για σχεδιασμό εναλλακτικών επιλογών

Είναι ίσως καιρός η Λευκωσία να αρχίσει να σκέφτεται τις επιλογές της εν όψει πιθανών σεναρίων, όπως για παράδειγμα (1) την άσκηση πιέσεων για αποδοχή ενός πιο αναβαθμισμένου ρόλου του ΟΗΕ, ο οποίος θα υπονοεί ένα είδος έμμεσης επιδιαιτησίας με πρόσχημα την γεφύρωση των θέσεων των δύο πλευρών, (2) την προετοιμασία από τον ΟΗΕ ενός είδους ενδιάμεσης συμφωνίας (στο πλαίσιο των έως τώρα συμφωνηθέντων), η οποία, όμως, θα παραβιάζει την αρχή «τίποτα δεν θεωρείται συμφωνημένο εάν δεν συμφωνηθούν όλα», (3) το ενδεχόμενο να βρεθεί μπροστά σε πιέσεις και (έμμεσους) εκβιασμούς για αποδοχή ενός νέου σχεδίου (ως βάση λύσης του κυπριακού) που δε θα ικανοποιεί βασικές παραμέτρους λειτουργικότητας και βιωσιμότητας και που φυσικά δε θα έχει τύχη σε δημοψήφισμα, ή (4) την καθολική αλλαγή πλεύσης από τον κ. Ταλάτ με τρόπο που να οδηγηθεί η διαδικασία σε παρατεταμένο αδιέξοδο και κρίση.

Η επιμονή του κ. Χριστόφια στην θέση ότι «δεν έχουμε άλλη επιλογή παρά να παραμείνουμε στη διαδικασία πάσει θυσία» θέτει την Ελληνοκυπριακή πλευρά σε μειονεκτική θέση. Σε περίοδο διαπραγματεύσεων κανείς δε θα πρέπει να μπαίνει σε μια κατάσταση αυτοπαγίδευσης, με τρόπο που η άλλη πλευρά να θεωρεί ότι όσο πιέζει τόσο θα κερδίζει έδαφος. Έστω και αν πιστεύει ότι «δεν έχει άλλη επιλογή», ο κ. Χριστόφιας οφείλει να πείσει τον συνομιλητή του και τα τρίτα μέρη ότι σε περίπτωση αδιεξόδου έχει «εναλλακτικό σχέδιο δράσης».