Γράφει: Ιωάννης Α. Ηλιάδης

Ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι: Προσέγγιση στις τεχνοτροπικές αναζητήσεις του ζωγράφου Φιλίππου Γουλ

Ο Ιωάννης Α. Ηλιάδης είναι Έφορος του Βυζαντινού Μουσείου

 

Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά βυζαντινά μνημεία του τόπου μας, ένα από τους δέκα ναούς που ανακυρήχθηκαν από την Ουνέσκο ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Το Παλαιχώρι, χωριό με βυζαντινές καταβολές, εντοπίζεται σε γραπτές πηγές ήδη από το 1237, όταν γίνεται φέουδο αρχικά των Montbiliard και στην συνέχεια των Ιωαννιτών, του Στέμματος των Λουζινιάν, της Ελένης Grenier, των Οθωμανών και τέλος των Άγγλων. Κράτησε ζωντανή την ελληνικότητά του και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στον απελευθερωτικό αγώνα του 1955-59.

Ο ναός της Αγίας Σωτήρας, κτίζεται και τοιχογραφείται κατά την Βενετοκρατία, περίοδο κατά την οποία το Παλαιχώρι γνωρίζει μεγάλη ακμή, αφού τότε ανεγείρονται και τοιχογραφούνται τα περισσότερα θρησκευτικά του μνημεία.

Ο ναός είναι κτισμένος στον χαρακτηριστικό τύπο του μονόκλιτου ξυλόστεγου ναού. Εκτός από τον κυρίως ναό, η στέγη του ναού καλύπτει επίσης την αψίδα στα ανατολικά και το προστώο σε σχήμα γάμμα, στα δυτικά και στα νότια.

Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού χρονολογούνται στην περίοδο της Βενετοκρατίας (1489-1571) και παρουσιάζουν έναν από τους πληρέστερους εικονογραφικά κύκλους αυτής της περιόδου στην Κύπρο: Το ιερό καταλαμβάνουν θέματα του ευχαριστιακού κύκλου, ενώ το εσωτερικό του ναού χωρίζεται σε δύο οριζόντιες ζώνες, όπου απεικονίζονται πάνω κυρίως ο χριστολογικός κύκλος και κάτω μεμονωμένοι άγιοι.

Ο εικονογραφικός κύκλος χαρακτηρίζεται από πληρότητα και άρτια οργάνωση. Η τέχνη των τοιχογραφιών αντανακλά τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής με επιδράσεις από την Δύση, κυρίως από την Ιταλία, σε δευτερεύοντα σημεία των συνθέσεων και την σχετική αντίσταση του καλλιτέχνη στην κυπροαναγεννησιακή ζωγραφική που ακμάζει την ίδια περίπου εποχή στο Πελένδρι, στην Παναγία Ποδύθου, στον Λαμπαδιστή κ.α. Το πλούσιο εικονογραφικό πρόγραμμα είναι παλαιολόγειο και εμπλουτίζεται περαιτέρω με λεπτομέρειες, αρχιτεκτονήματα και τύπους που προέρχονται είτε από μικρογραφίες σε δυτικά χειρόγραφα, είτε από έργα τέχνης και τοιχογραφίες σε λατινικούς ναούς της Κύπρου.

Πρόκειται για καλλιτεχνικές αναζητήσεις και ανησυχίες που παρατηρούνται και σε άλλα μνημεία της περιόδου, όπως στον Τίμιο Σταυρό του Αγιασμάτη, στον Άγιο Μάμαντα στον Λουβαρά, στον Τίμιο Σταυρό στην Κυπερούντα κ.α.

Η παρουσίαση ενός ενδεικτικού αριθμού τοιχογραφιών από τον ναό σκοπό έχει να αναδείξει τα στοιχεία αυτά: Η σύνθεση της Θεοτόκου ως Κυρίας των αγγέλων στην αψίδα, παρουσιάζει την Θεοτόκο όρθια χωρίς το Βρέφος, με τα χέρια υψωμένα σε στάση δέησης ανάμεσα στους σεβίζοντες αρχαγγέλους, θέμα που παρουσιάζεται με πολλές ομοιότητες στον Λουβαρά (1495) και στην Γαλαταριά.

Η Κοινωνία και η Μετάληψη των Αποστόλων στον ημικύλινδρο της αψίδας ακολουθεί τον εικονογραφικό τύπο της κυπροαναγεννησιακής Παναγίας της Ποδύθου στην Γαλάτα, με την διπλή απεικόνιση του Χριστού. Στην περίπτωση του Παλαιχωρίου ο καλλιτέχνης απεικονίζει διπλά και τους μαθητές Του, σπάνιο εικονογραφικό στοιχείο, το οποίο παρουσιάζεται επίσης στη Γαλαταριά.

Στην καλλιτεχνική παραγωγή του Συμεών Αξέντη, που υπογράφει τις τοιχογραφίες του αγίου Σωζομένου το 1513 και της Θεοτόκου και αγίας Παρασκευής το 1514 στο χωριό Γαλάτα, εντοπίζονται πολλές ομοιότητες με τις τοιχογραφίες του Παλαιχωρίου, όπως στην Γέννηση του Χριστού και στην Έγερση του Λαζάρου, όπου ακολουθείται η ίδια εικονογραφία.

Οι τοιχογραφίες στο Παλαιχώρι παρουσιάζουν αρκετές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιό-τητες με τα έργα του Φιλίππου Γουλ στον Αγιασμάτη και στον Λουβαρά. Σε σκηνές όπως η Σταύρωση, ακολουθούνται κοινοί εικονογραφικοί τύποι στην απόδοση του Εσταυρωμένου και των άλλων μορφών, ενώ στην σκηνή του Μυστικού Δείπνου ακολουθείται παρόμοια προοπτική απόδοση. Παρόμοια εικονογραφία παρουσιάζουν οι σκηνές του Εμπαιγμού, του Ελκομένου, του Επιταφίου Θρήνου, της Ανάληψης και της Πεντηκοστής. Στην σκηνή της Φιλοξενίας του Αβραάμ, παρά τα διαφορετικά αρχιτεκτονήματα του βάθους, ακολουθείται ανάλογη εικονογραφία.

Ομοιότητες ως προς την εικονογραφία και την τεχνοτροπία του Φιλίππου Γουλ εντοπίζονται επίσης και στις μορφές μεμονωμένων αγίων, όπως λ.χ. στην μορφή του Αποστόλου Παύλου και των άγιων Παρασκευής και Μαρίνας που εικονίζονται στον δυτικό τοίχο του ναού και απαντώνται πολύ συχνά μαζί και σε άλλους ναούς της Κύπρου. Οι μικροδιαφορές που παρουσιάζονται εντοπίζονται κυρίως στην έλλειψη χώρου. Όπως διαφαίνεται από την απεικόνιση του αγίου Μάμαντος, παρά τις τεχνοτροπικές ομοιότητες, ο άγιος απεικονίζεται και στα τρία μνημεία με εικονογραφικές πα-ραλλαγές.

Την σχέση του Φίλιππου Γουλ με το Παλαιχώρι υποδεικνύει μια εικόνα Άκρας Ταπείνωσης στο Μουσείο Παλαιχωρίου που προέρχεται από τον ναό της Χρυσοπαντάνασσας. Η εικόνα στην τεχνοτροπία του Φιλίππου Γουλ, φέρει την υπογραφή Φίλιππος. Η Άκρα Ταπείνωση στην εικόνα παρουσιάζει πολλές εικονογραφικές και τεχνοτροπικές ομοιότητες με την αντίστοιχη στην κόγχη της Προθέσεως του ναού, καθώς και με εκείνη του εικονιδίου που κρατά η αγία Παρασκευή στην παράσταση στον κυρίως ναό.

Δυστυχώς η καταστροφή της κτητορικής επιγραφής μας στέρησε τα ονόματα των δωρητών και του ζωγράφου, όπως και την χρονολογία. Από τα στοιχεία και τις συγκρίσεις που έχουν παρατεθεί πιστεύω ότι είναι καταφανείς οι σχέσεις των τοιχογραφιών του ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι με εκείνες του Φίλιππου Γουλ στον Αγιασμάτη (1494) και στον Λουβαρά (1495), στον οποίον αποδίδω τον ζωγραφικό διάκοσμο.

Τέλος, οι τοιχογραφίες στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τοίχου (λιτή) χρονολογούνται στα 1612, σύμφωνα με επιγραφή στο υπέρθυρο της δυτικής εισόδου. Πρόκειται για τις παλαιότερες χρονολογημένες τοιχογραφίες της Τουρκοκρατίας στην Κύπρο και η απεικόνιση του Χριστού με τον Πρόδρομο στα δεξιά και της Θεοτόκου με τον Ιωάννη Θεολόγο στα αριστερά θυμίζουν γραπτό εικονοστάσιο.