Ο Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου είναι Πρόεδρος της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών

Η καθιέρωση του εγκλείστου Νεοφύτου ως αγίου στην συνείδηση της Εκκλησίας της είναι γεγονός όπως και οι καθιερώσεις των δύο τουλάχιστον ετήσιων εορτών του κατά την 24η Ιανουαρίου και την 28η Σεπτεμβρίου (ο άγιος ως γνωστόν κοιμήθηκε στις 12 Απριλίου 1219). Όπως συμβαίνει και σε περιπτώσεις άλλων τοπικών αγίων το κύριο, συχνά μοναδικό κέντρο λατρείας τους, εντοπίζεται στον χώρο άσκησης ή και ταφής τους όπως στην περίπτωση του αποστόλου Βαρνάβα, του αγίου Κενδέου, του αγίου Επικτήτου, των αγίων Ηλιοφώτων, του αγίου Επήγονος, του Αγίου Αυξιβίου, του αγίου Αθανασίου του Πεντασχοινίτη, του αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού κ.ά. Το φαινόμενο αυτό είναι άλλωστε σύνηθες στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό κόσμο.

Με το ίδιο σκεπτικό θα μπορούσε να ερμηνευτεί και η απεικόνιση του αγίου σε τοιχογραφίες και φορητές εικόνες που έχουν διασωθεί μέχρι τις μέρες μας. Οι πρωιμότερες απεικονίσεις του αγίου εν ζωή είναι σε τοιχογραφίες που εκτελέσθηκαν στην εγκλείστρα του στην Πάφο από τον ζωγράφο Θεόδωρο Αψευδή, ο οποίος και υπογράφει το έργο του: «Εν δε τω εικοστώ τετάρτω έτει της καθείρξεώς μου, ιστορήθη τελείως η εγκλείστρα» αναφέρει στην Τυπική Διαθήκη του ο άγιος. Τότε ο Νεόφυτος είχε απεικονιστεί δύο φορές. Οι υστεροκομνήνειες τοιχογραφίες χρονολογήθηκαν από τον Ανδρέα Στυλιανού και τον Αθανάσιο Παπαγεωργίου στα 1183 και αναχρονολογήθηκαν από την Μαρία Παναγιωτίδη στα 1196.

Στην πρώτη, που βρίσκεται ακριβώς μπροστά από την αγία τράπεζα, ο Νεόφυτος εικονίζεται αναλαμβανόμενος ανάμεσα σε δύο αρχαγγέλους. Εικονίζεται σε προχωρημένη ηλικία με παπαλήθρα στην κεφαλή, στοιχείο δηλωτικό της ιερατικής του ιδιότητας. Στην δεύτερη ο άγιος απεικονίζεται γονυπετής στα πόδια του Χριστού στην σύνθεση της Μ. Δεήσεως, στάση συνηθισμένη σε απεικονίσεις δωρητών κατά την μεσοβυζαντινή περίοδο που αντιγράφουν παλαιότερα πρότυπα, όπως την ψηφιδωτή παράσταση στον νάρθηκα της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινοπόλεως που απεικονίζει τον Λέοντα Στ΄ σε στάση προσκύνησης στα πόδια του Χριστού. Στην παράσταση ο όσιος πατήρ κρατεί ειλητάριο στο οποίο αναγράφεται η δέησή του. Φέρει και πάλι παπαλήθρα, όπως και στην προηγούμενη απεικόνισή του. Όπως έχει παρατηρηθεί και από άλλους ερευνητές ο ζωγράφος προσέδωσε στον άγιο φυσιοκρατικά χαρακτηριστικά και μάλλον τα πραγματικά φυσιογνωμικά του χαρακτηριστικά.

Στον 13ο αιώνα χρονολογούνται οι αρχικές τοιχογραφίες στο ναό του Αγίου Νεοφύτου, σήμερα στην νεκρά ζώνη του χωριού Τρούλλοι (επαρχ. Λάρνακας). Είναι άγνωστο αν ο ναΐσκος αφιερώθηκε εξ αρχής στον Έγκλειστο άγιο. Αν όντως έτσι έχουν τα πράγματα τότε έχουμε ίσως τον παλαιότερο σωζόμενο ναό επ’ ονόματι του αγίου Νεοφύτου.

Σε μεταγενέστερες τοιχογραφίες του 15ου/16ου αιώνα εντός του ναού σώζεται αποσπασματικά απεικόνιση του αγίου Νεοφύτου. Ο άγιος απεικονίζεται στον βόρειο τοίχο του κυρίως ναού. Διατηρείται τμήμα της κεφαλής του και των μοναχικών ενδυμάτων του και το όνομά του. Ελλείπουν ωστόσο γραπτές πηγές για την ιστορία του ερημικού σήμερα ναού. Και μόνο ότι εντοπίζεται ναός του σε απομακρυσμένη από την Πάφο περιοχή μαρτυρεί την συνέχιση της τιμής του αγίου.

Στο 16ο αιώνα ζωγραφίστηκε μια φορητή εικόνα του αγίου, δωρεά από κάποιο ταπεινόν Νεόφυτον Ρακενδύτην. Ο άγιος Νεόφυτος παριστάνεται να κρατεί ειλητάριο με τον αφορισμό του: + ΔΙΔΩΜΟΙ ΕΝΤΟΛΗΝ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΑΓΙΩ ΕΙ ΤΙΣ ΤΩΝ ΟΙΚΟΥΝΤΩΝ ΕΝΘΑΔΕ ΕΑΝ ΑΜΑΡΤΙΣΕΙ ΣΑΡΚΟΙΚΗΝ ΑΜΑΡΤΙΑΝ ΚΑΙ ΟΥΚ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΘΗ ΕΥΘΥΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΝΟΗΣΟΙ ΥΠΟΧΩΡΗΤΩ ΤΩΝ ΩΔΕ ΚΡΕΙΤΤΟΝ ΓΑΡ ΑΟΙΚΟΝ ΕΝΑΠΟΜΙΝΑΙ ΤΟΝ ΤΟΠΟΝ ΟΙ ΗΚΙΖΕΣΘΑΙ ΜΕΤΑ ΑΣΩΤΙΑΣ ΟΤΙ ΚΑΙ ΘΕΩ ΦΥΛΕΡΗΜΟΣ ΚΑΘΑΡΑ ΚΑΙ ΑΟΙΚΟΣ ΥΠΕΡ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗΝ ΑΚΑΘΑΡΤΟΝ. Το κείμενο του αφορισμού προέρχεται από την Τυπική Διαθήκη του και ορίζεται ότι πρέπει να αναγιγνώσκεται κάθε Κυριακή. Ο αφορισμός αυτός ως γνωστόν έχει γραφτεί και στο νάρθηκα της Εγκλείστρας.

Η τιμή του αγίου κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας οφείλει πολλά στον αρχιμανδρίτη Κυπριανό που ανέδειξε τον άγιο και το έργο του μετά και την αποκάλυψη των λειψάνων του το 1756.

Διανεμήθηκαν σε μονές, ναούς και ιδιώτες τεμάχια των ιερών λειψάνων του αγίου, όπως η σιαγόνα του στην Μονή Κύκκου και το γεγονός αυτό συνέτεινε περισσότερο στην εξάπλωση της τιμής του, όπως και η μεγάλη εμποροπανήγυρη του Σεπτεμβρίου.

Επειδή όμως στις έντυπες ακολουθίες του αγίου που κυκλοφόρησαν στην Βενετία το 1778 δεν είχε προβλεφθεί να μπει χαλκογραφία με απεικόνιση του αγίου έτσι ώστε να διαδοθεί κάποιο πρότυπό του, οι ζωγράφοι όχι σπάνια αντιγράφουν ανθίβολα και εικόνες άλλων αγίων και αλλάζουν μόνο την ονομαστική επιγραφή.

Ο άγιος Νεόφυτος συχνά απεικονίζεται με την μορφή του αγίου Αντωνίου ή άλλων μεγάλων ασκητών, θέλοντας με αυτό τον τρόπο να δείξουν οι ζωγράφοι ότι είναι ισάξιός τους. Από τα τοπικά εργαστήρια ζωγραφικής ξεχωρίζουν εκείνα του ζωγράφου Παρθενίου και του Χρυσάνθου Συγγέλου, που ακολουθούν την φθίνουσα παραδοσιακή σχολή ζωγραφικής, γνωστής ως του Αγίου Ηρακλειδίου, του ζωγράφου Μιχαήλ προσκυνητού από τα Καμινάρια, μαθητού του Μιχαήλ Θετταλού ή Θεσσαλονικέως και του Ιωάννου Κορνάρου του Κρητός.

Το 1806, επί ηγουμενίας Ιωακείμ, ο ζωγράφος Ιωάννης Κορνάρος ζωγραφίζει την προσκυνηματική εικόνα του αγίου Νεοφύτου για το εικονοστάσιο του καθολικού της ομώνυμης μονής.

Ο Κορνάρος είχε προφανώς υπόψιν του την εικόνα του 16ου αιώνα στην οποία ο άγιος παρουσιάζεται με λυτά μαλλιά, με τους βοστρύχους να πέφτουν μπροστά στο στήθος του. Δυστυχώς το πρόσωπο του αγίου στην εικόνα έχει επιζωγραφιστεί από τον άγνωστο ζωγράφο, μάλλον στις αρχές του 20ού αιώνα.