Συνέντευξη

Μαγδαλένα Ζήρα, Σκηνοθέτης

στον Αχιλλέα Αιμιλιανίδη

Η σκηνοθέτης Μαγδαλένα Ζήρα σπούδασε κλασική φιλολογία στην Οξφόρδη και ακολούθως σκηνοθεσία στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας. Είναι μια νέα σκηνοθέτης με προτίμηση στα αρχαία κείμενα και έχει ήδη σκηνοθετήσει στην Αμερική έργα όπως η Εκάβη, οι Βάτραχοι και η Λυσιστράτη, αλλά και έργα όπως η παγκόσμια πρώτη παράσταση του έργου της Rebecca Tourino The Naked Eye Planets. Τον Ιανουάριο ανέβασε την πρώτη της σκηνοθετική δουλειά στην Κύπρο, την παράσταση Η Τρύπα του Κουνελιού. Η παρούσα συνέντευξη δόθηκε με αφορμή την σκηνοθεσία της παράστασης Θηβαΐς του Στατίου που παρουσίασε η ομάδα Ανεράδα.

Πώς και αποφασίσατε να ανεβάσετε το έργο Θηβαΐς του Στατίου;

Το έργο είναι βασισμένο στο ρωμαϊκό έπος Θηβαΐς και είναι μια δραματοποιημένη μορφή της δωδέκατης και τελευταίας ραψωδίας του έργου. Είναι ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον και άγνωστο κείμενο, βασισμένο σε αρχαίες τραγωδίες από τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη και τον Αισχύλο και ίσως το γεγονός ότι είναι άγνωστο υπήρξε ένα επιπρόσθετο κίνητρο για να ανεβάσουμε το έργο. Το έργο στηρίζεται στους γνωστούς μύθους του θηβαϊκού κύκλου, αλλά ο Στάτιος έχει μια πρωτότυπη οπτική ματιά στα γνωστά μας αυτά γεγονότα.

Η προσέγγισή σας όσον αφορά το αρχαίο δράμα είναι πως ο σκηνοθέτης οφείλει να παραμένει πιστός σε αυτά που τεκμαίρεται ότι παρουσίαζαν οι αρχαίοι ή ότι πρέπει να παρουσιάζει μια σύγχρονη εκδοχή προσαρμοσμένη στο σημερινό κοινό;

Νομίζω ότι ο σκηνοθέτης μπορεί να βρει όσα επιδιώκει στο κείμενο, όσα δηλαδή αφορούν στο όραμα του ποιητή, τους στόχους και τις απόψεις του. Από την άλλη το ανέβασμα μιας παράστασης σχετίζεται με την αισθητική του σκηνοθέτη, τις πολιτικοκοινωνικές συνθήκες, την χώρα στην οποία ανεβαίνει η παράσταση και το γενικότερο πλαίσιο. Όλα αυτά επηρεάζουν αναμφίβολα την δημιουργία της παράστασης, εφόσον η σκηνοθεσία είναι μια ζωντανή τέχνη και κατά συνέπεια οι πετυχημένες παραστάσεις στηρίζονται μεν στο κείμενο, αλλά ακολουθούν τον παλμό της κοινωνίας του σήμερα.

Ως συνέχεια της προηγούμενης ερώτησης και με δεδομένο ότι έχετε σκηνοθετήσει στο παρελθόν τους Βατράχους του Αριστοφάνη. Πώς θα αντιμετωπίζατε στο σημερινό πλαίσιο την προτίμηση του Αριστοφάνη στην παράδοση που εκπροσωπεί ο Αισχύλος έναντι της νεωτερικότητας που επιφέρει ο Ευριπίδης;

Νομίζω ότι ο Αριστοφάνης προτιμά τον Αισχύλο για λόγους ηθικούς και κυρίως λόγω της κατάστασης στην οποία βρίσκεται η Αθήνα κατά τον χρόνο συγγραφής των Βατράχων. Δεν θεωρώ δηλαδή ότι ο Αριστοφάνης, ο πλέον ανατρεπτικός και «μεταμοντέρνος» αρχαίος κρίνει τόσο τον μοντερνισμό, όσο τα ηθικά διδάγματα κάθε ποιητή και θεωρεί ότι ο Αισχύλος, σε μια εποχή που τα πάντα κατέρρεαν, εκπροσωπεί ένα χρυσό παρελθόν και τα απαιτούμενα ηθικά διδάγματα που χρειάζεται η πόλη έναντι ενός ποιητή που εκπροσωπεί τον σκεπτικισμό και την αμφισβήτηση. Αυτό είναι κατά την άποψή μου το μήνυμα των Βατράχων λίγο πριν από την κατάρρευση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

Εμείς σήμερα τι χρειαζόμαστε; Ανατρεπτικούς και σκεπτικιστές ή μήπως επιστροφή στο αρχαίο κλέος; Το μήνυμα του «this is Sparta» που έγινε πρόσφατα παγκόσμια επιτυχία ή αντιπολεμικά μηνύματα όπως αυτά που βλέπω ότι προωθεί η παράσταση που ανεβάζετε;

Δεν είναι κατά την άποψή μου καιρός για «this is Sparta». Όταν είδα την συγκεκριμένη ταινία στις ΗΠΑ σε μια εποχή κατά την οποία οι ΗΠΑ προσπαθούν να γεφυρώσουν το χάσμα που τους χωρίζει με τον μουσουλμανικό κόσμο και με τον κόσμο που διαφωνεί με την εξωτερική τους πολιτική, πραγματικά ανησύχησα. Επιχειρήθηκε ένα μήνυμα διαχωρισμού εκ νέου της ανθρωπότητας σε Αρίους και ανατολίτες κατά τρόπο αποτυχημένο. Είναι όμως πάντα καιρός να δούμε το αρχαίο δράμα και τα μηνύματά του, ανεξάρτητα αν αυτό αφορά στον Αισχύλο, είτε στον Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης σε ένα έργο όπως η Εκάβη χρησιμοποιεί τον μύθο για να ασκήσει μια έντονη κριτική για την εξωτερική πολιτική της Αθήνας και τα διδάγματα του αρχαίου δράματος μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Υπάρχουν δηλαδή συνεχώς προεκτάσεις του αρχαίου δράματος που μπορούν να τοποθετηθούν σε ένα διαχρονικό πλαίσιο και εντός του οποίου να τεθούν οι δικοί μας προβληματισμοί.

Υπάρχει ιδανικός θεατής μιας παράστασης; Αναμένετε δηλαδή από τον θεατή να αντιληφθεί την παράσταση με τον ίδιο τρόπο όπως και εσείς ή αντίθετα να λάβει τα δικά του ξεχωριστά μηνύματα;

Προτιμώ το δεύτερο είδος θεατή. Ο θεατής στο θέατρο είναι μέρος της παράστασης και η προσπάθεια πρέπει να είναι όπως μια παράσταση απευθύνεται σε ένα ξεκούραστο θεατή που μπορεί οργανικά να συμμετάσχει και να αντιληφθεί.

Δεν θεωρείτε δηλαδή ότι μια παράσταση απευ-θύνεται σε ένα κλειστό κύκλο μελετητών του αρχαίου δράματος;

Σε καμιά περίπτωση. Μια παράσταση πρέπει να μπορεί να γίνεται αντιληπτή από τον καθένα.

Η θεατρική ομάδα αυτής της παράστασης είναι νέα σε ηλικία. Προσφέρεται η Κύπρος για νέους δημιουργούς στον χώρο του θεάτρου κατά την άποψή σας;

Υπάρχουν δυσκολίες, κυρίως οικονομικές, αλλά σε όλες τις χώρες ένας νέος θίασος αντιμετωπίζει δυσκολίες. Γενικά όμως νομίζω πως ο χώρος είναι αρκετά δεκτικός για καινούριες απόψεις -παρά τις δυσκολίες- και υπάρχουν αρκετές ομάδες που εργάζονται παράλληλα. Παντού υπάρχουν δυσκολίες όταν ασχολείσαι με το θέατρο και επομένως δεν μπορούμε να κρίνουμε την Κύπρο μεμονωμένα.

Ερχόμενος στον θηβαϊκό κύκλο, ποιος νομίζετε πώς είναι η κεντρική μορφή ή ο πιο ενδιαφέρων ήρωας ολόκληρου του κύκλου;

Στην δική μας παράσταση κεντρικός ήρωας είναι οι γυναίκες όλων των Θηβαίων που σκοτώθηκαν στον πόλεμο. Ο Οιδίποδας είναι βέβαια η πιο ενδιαφέρουσα και κεντρική μορφή, αλλά πλέον νομίζω πως έχω αρχίσει να προσεγγίζω με το ίδιο ενδιαφέρον και το ταξίδι των γυναικών.

Δηλαδή προωθείτε μέσα από την παράσταση μια προσέγγιση της ιστορίας ως έργων του ανώνυμου λαού, παρά ως έργα των μεγάλων και σπουδαίων προσωπικοτήτων;

Ακριβώς. Γενικά το κείμενο του Στατίου δίδει έμφαση όχι στον Οιδίποδα, αλλά στην ιστορία των δύο γιων του, του Ετεοκλή και του Πολυνείκη και τον μεταξύ τους πόλεμο και η συμπάθεια στρέφεται προς τις γυναίκες που υφίστανται τα επακόλουθα των λαθών του Ετεοκλή και του Πολυνείκη και των υπόλοιπων. Και ο Στάτιος αφού σε ολόκληρο το έργο διηγηθεί τις μάχες και το αιματοκύλισμα, ξαφνικά στην δωδέκατη ραψωδία διηγείται τις γυναίκες που έρχονται από το Άργος για να θάψουν τους νεκρούς τους. Και αυτή η ανατρεπτική στιγμή του έργου που κλείνει τον πόλεμο με τις γυναίκες και την ικεσία τους δίδει το πλαίσιο της παράστασής μας.

Μιλήστε μας και για την μορφή της παράστασης

Επειδή πρόκειται για δραματοποίηση ενός ποιητικού κειμένου ο στόχος μας υπήρξε όπως συνδυάσουμε μουσική, μελοποίηση, χορό και να δώσουμε έμφαση στις άλλες τέχνες σε συνδυασμό με την δραματοποίηση. Το έπος δημιουργεί έντονες εικόνες, ξέχωρα από τις κλασικές ενότητες του δράματος στον χωρόχρονο και για τον λόγο αυτό υπάρχουν πολλά στοιχεία χωροθεάτρου με μουσική και τραγούδι. Δεν είναι δηλαδή απλώς μια αφήγηση, αλλά με άξονα την αφήγηση δανειζόμαστε στοιχεία από πολλές τέχνες με σκοπό να δημιουργήσουμε μια ιστορία.