Ανδρέας Θεοφάνους, Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας και Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων.

στον Μιχάλη Κοντό

Ο κ. Ανδρέας Θεοφάνους μίλησε στην «Σύγχρονη Άποψη», μεταξύ άλλων και για την πρότασή του ως προς την ανάγκη αλλαγής της στρατηγικής στοχοθεσίας της πλευράς μας στις διαδικασίες επίλυσης του κυπριακού.

Πραγματοποιήσατε πρόσφατα ένα ταξίδι στην Αυστραλία, όπου πήρατε μέρος σε συνέδρια, είχατε σειρά διαλέξεων και επαφών με πολιτειακούς παράγοντες και με την εκεί ομογένεια. Μιλήστε μας λίγο για τις εντυπώσεις σας.

Όντως το ταξίδι στην Αυστραλία ήταν σημαντικό από πολλές απόψεις. Ορθά η Αυστραλία αντικρίζεται σήμερα ως ο Νέος Κόσμος. Με εξέπληξε ευχάριστα η άρτια οργανωτική δομή της χώρας. Και ήταν με ιδιαίτερη ικανοποίηση που είδα την δημιουργική σχέση μεταξύ ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, δεξαμενών σκέψης γνωστών ως think tanks και Πολιτείας σε διάφορα επίπεδα. Το Συνέδριο που οργάνωσε το Ελληνικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Flinders προσέλκυσε μεγάλο ενδιαφέρον, ενώ επιπρόσθετα το στήριξαν και το τίμησαν πολιτει-ακοί αξιωματούχοι σε ψηλό επίπεδο. Επιπρόσθετα, μου προξένησε θετική εντύπωση το γεγονός ότι κατά την διάρκεια της εκδήλωσης του Australian Institute of International Relations, όπου ο καθηγητής Κουφουδάκης και εγώ παρουσιάσαμε θέματα για το κυπριακό, είχαμε ανάμεσα στο ακροατήριο τον κ. Αλεξάντερ Ντάουνερ, ο οποίος συνοδευόταν από ένα άλλο καθηγητή του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδας, ο οποίος τελικά κλήθηκε (από τον κ. Ντάουνερ) ως εμπειρογνώμονας σε συγκεκριμένα ζητήματα για το κυπριακό. Πέραν τούτου, πολύ θετικές ήταν και οι εντυπώσεις μου από συναντήσεις που είχα με αξιωματούχους σε πολιτειακό και ομοσπονδιακό επίπεδο.

Τώρα σε σχέση με την ομογένεια οι εμπειρίες μου ήταν πολυδιάστατες και πολύ χρήσιμες. Προσπαθεί η ομογένεια να κρατήσει την ταυτότητά της και να έχει μια σημαντική και δημιουργική παρουσία. Αλλά αντιλαμβάνεστε ότι πολλές φορές γίνεται αγώνας δρόμου ενάντια στον χρόνο, καθώς η διαφορά μεταξύ της επιδιωκόμενης ενσωμάτωσης και της αφομοίωσης που θέλουν να αποφύγουν δεν είναι μεγάλη.

Εισερχόμαστε αισίως στο φθινόπωρο του 2009. Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες προετοιμασίας των Κυπρίων πολιτών για το ενδεχόμενο ραγδαίων εξελίξεων, ίσως δε και συμφωνίας για την τελική διευθέτηση του κυπριακού. Ποια η άποψή σας για τις προοπτικές επίλυσης του προβλήματος στα πλαίσια του τρέχοντος γύρου συνομιλιών και εν όψει της αξιολόγησης της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας τον ερχόμενο Δεκέμβριο;

Το χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών εξακολουθεί να είναι μεγάλο παρά το γεγονός ότι φημολογείται ότι θα υπάρξει νέο σχέδιο και δημοψηφίσματα αρχές του 2010. Αδυνατώ να κατανοήσω πώς μπορεί να συμβεί αυτό καθώς η Τουρκία εξακολουθεί να είναι αμετακίνητη από τις θέσεις της. Και αν προχωρήσει σε οποιεσδήποτε παραχωρήσεις αυτές θα είναι οριακές. Πέραν τούτου, αδυνατώ να πιστέψω ότι η πλευρά μας θα κάνει και άλλες υποχωρήσεις για να έχουμε πλαίσιο λύσης. Ήδη αυτά που έχουν παραχωρηθεί ξεφεύγουν από τα όρια ασφάλειας, τις λεγόμενες κόκκινες γραμμές.

Όσον αφορά στην αξιολόγηση της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας τον ερχόμενο Δεκέμβριο, σημειώνω ότι διαχρονικά όταν η Άγκυρα έχει μεγάλα ραντεβού ενώπιον της, υπάρχουν πρωτοβουλίες κ.ο.κ αλλά οι πιέσεις κατευθύνονται προς την αδύνατη πλευρά. Αυτή την φορά ας διαφοροποιήσουμε τα δεδομένα: Θα πρέπει να επιμένουμε να τηρηθούν τα συμφωνηθέντα ή τουλάχιστον η Τουρκία να προβεί σε χειρονομία ουσιαστικής σημασίας (όπως για παράδειγμα στο θέμα της Αμμοχώστου).

Μήπως υπάρχουν σήμερα χαρακτηριστικά που θυμίζουν την περίοδο πριν από τα δημοψηφίσματα για το σχέδιο Ανάν, το 2004; Αναφέρομαι κυρίως στις πιέσεις που δέχεται η ελληνική κυπριακή πλευρά από τον διεθνή παράγοντα.

Πιέσεις και παραινέσεις υπάρχουν αλλά δεν είναι όπως τότε με το Σχέδιο Ανάν το 2004, πριν την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στη ΕΕ. Η ουσία όσον αφορά τις πιέσεις και τις παραινέσεις παραπέμπει στην κατανόηση της σημασίας της ηθικής υπεροχής: Ότι η Κύπρος πρέπει επιτέλους να ανακτήσει την ηθική της υπεροχή. Για παράδειγμα, είναι αδιανόητο να γίνεται αναφορά από ξένα κέντρα αποφάσεων στην ούτω καλούμενη απομόνωση των Τουρκοκύπριων και όχι στην κατοχή! Και πάνω σε αυτό το θέμα, πέραν των δυνατοτήτων της Τουρκίας και την βοήθεια την οποία έχει από σημαντικές χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Βρετανία, πρέπει να δούμε και εμείς τις δικές μας ευθύνες σε ότι αφορά στην μη επαρκή κινητοποίηση /αξιοποίηση δεδομένων που προωθούν την υπόθεσή μας, περιλαμβανομένης και της ανάδειξης της ενοχής της Τουρκίας.

Ποιο ρόλο αναμένετε να διαδραματίσει σε αυτή την πρωτοβουλία η Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο ως θεσμικό πλαίσιο, όσο και ως πλέγμα δικαίου, αρχών και αξιών; Πώς πιστεύετε ότι θα επηρεάσει η ανάληψη της Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ από την Σουηδία;

Η Σουηδική Προεδρία προσπαθεί να προωθήσει την συνέχιση των ενταξιακών συνομιλιών Τουρκίας-ΕΕ χωρίς να δίνει ιδιαίτερη σημασία στις υποχρεώσεις της Άγκυρας έναντι της Κύπρου. Η στάση της Σουηδίας δεν είναι νέα. Η ουσία είναι πώς εμείς δημιουργούμε ανάλογες συμμαχίες και πώς αναδεικνύουμε αφ’ ενός την θέση ότι η Τουρκία πρέπει επιτέλους να υλοποιήσει τις ελάχιστες υποχρεώσεις που έχει αναλάβει και αφ’ ετέρου τον επεκτατικό ρόλο της Άγκυρας στην Κύπρο. Στα πλαίσια αυτά μπορούν να ανασκευασθούν και οι θέσεις του Σουηδού Υπουργού Εξωτερικών, Καρλ Μπιλτ (και του κάθε Μπιλτ) ο οποίος εμφανίζεται ότι κατέχει τη μοναδική αλήθεια. Εν ολίγοις πρέπει και εμείς να σταθούμε με αξιοπιστία και με αυτοπεποίθηση.

Σε συνέντευξή σας στην «Σύγχρονη Άποψη» πριν από ένα ακριβώς χρόνο, είχατε αμφισβητήσει την βιωσιμότητα του διζωνικού δικοινοτικού μοντέλου, όπως αυτό διαμορφώθηκε από τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν. Ένα χρόνο μετά, δεδομένης της ισχυρής επιμονής της Κυβέρνησης και της πλειοψηφίας του πολιτικού κόσμου σε αυτό το μοντέλο, ποια είναι η θέση σας;

Κατανοώ την αγωνία και την θέληση της κυβέρνησης καθώς και της πλειοψηφίας του πολιτικού κόσμου για μια λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας. Από την άλλη όμως πρέπει να θυμούμαστε ότι η πλειοψηφία της πολιτικής ηγεσίας και του λαού απέρριψε δύο φορές τα σχέδια τα οποία κατατέθηκαν από τα Ηνωμένα Έθνη. Συγκεκριμένα, η πλειοψηφία της πολιτικής ηγεσίας και η πλειοψηφία του λαού απέρριψαν τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν. Νομίζω ότι έχει εξαντληθεί η συζήτηση για το διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο. Δεν μπορώ να φανταστώ τι άλλο μπορεί να κατατεθεί ή πόσες αλλαγές μπορούν να γίνουν για να το καταστήσουν αποδεκτό και βιώσιμο.

Πέραν τούτου, νομίζω ότι η δική μας πλευρά έχει εγκλωβισθεί σε αυτή την πολιτική πιστεύοντας ότι μπορεί να προσφέρει διέξοδο. Τυχόν εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου, με όσες αλλαγές και αν γίνουν, θα οδηγήσει σε προβλήματα στον οικονομικό τομέα, θα δημιουργήσει τουλάχιστον δύο κοινωνίες, θα έχει προβλήματα νομιμοποίησης, ενώ πολύ φοβάμαι ότι θα αναπαράξει τον εθνικισμό που υποτίθεται προσπαθούμε να αποτρέψουμε διά μέσου της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδιακής λύσης. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η πορεία και ο βίος ομοσπονδιακών μοντέλων που στηρίζονται στον εθνοκοινοτισμό χαρακτηρίζονται ως επί το πλείστον από προβληματικά αποτελέσματα. Πρέπει αυτό να κατανοηθεί και από την δική μας πλευρά και επιτέλους να αντιληφθούμε ότι η πρόκληση είναι όπως ο κυπριακός λαός αγωνισθεί για ένα διαφορετικό πολιτειακό πρότυπο. Συγκεκριμένα, είναι εφικτό να ζήσει ο κυπριακός λαός στα πλαίσια ενός ομοσπονδιακού μοντέλου το οποίο όμως δεν θα στηρίζεται αποκλειστικά σε εθνοκοινοτικούς πυλώνες. Υπάρχουν υποδείγματα από τα οποία είναι δυνατό να αντλήσουμε ιδέες και πρακτικές. Εν κατακλείδι πιστεύω ότι θα πρέπει να έχουμε την τόλμη να διεκδικήσουμε αυτή την πορεία, η οποία αποτελεί τελικά την πιο ρεαλιστική επιλογή!

Αυτό που εισηγείστε συνιστά μια νέα ριζοσπα-στική προσέγγιση -πολλοί θα έλεγαν επαναστατική προσέγγιση. Πώς τοποθετείστε;

Η ουσία της πρότασής μου έχει δύο πτυχές:

Πρώτον, ότι το διζωνικό δικοινοτικό ομοσπονδιακό μοντέλο, όπως έχει διαμορφωθεί με βάση τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν, είναι αδιέξοδο από οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής σκοπιάς. Πέραν τούτου, τυχόν εφαρμογή του θα οδηγήσει σε επιδείνωση του status quo. Κατ’ ουσίαν η Κυπριακή Δημοκρατία θα παραμερισθεί και θα αντικατασταθεί από μια νέα πολιτειακή αρχή, ενώ ο κυπριακός Ελληνισμός θα οδηγηθεί σε νέες οδυνηρές περιπέ-τειες με απρόβλεπτες συνέπειες.

Δεύτερον, εάν επιθυμούμε να ζήσουμε σε μια εδαφικά ακέραιη Κύπρο θα πρέπει να προκρίνουμε ένα άλλο μοντέλο, ένα μοντέλο που να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις της σύγχρονης Κύπρου και του σύγχρονου κόσμου. Ένα μοντέλο λειτουργικής ομοσπονδίας χωρίς τα απόλυτα και αυστηρά πλαίσια του διζωνικού δικοινοτικού μοντέλου- όπου και τα ατομικά και τα συλλογικά δικαιώματα θα είναι σεβαστά, αποτελεί τη χρυσή τομή. Το μοντέλο μπορεί να διαμορφωθεί προκρίνοντας την συνταγματική αναθεώρηση του υφιστάμενου συντάγματος. Ιδέες προς αυτή την κατεύθυνση έχω ήδη καταθέσει. Πέραν αυτών όμως η πολιτική αυτή θα πρέπει να είναι το προϊόν συλλογικής σοφίας!

Η προσέγγισή σας είναι πολύ τολμηρή. Είναι όμως εφικτή;

Κατανοώ τις δυσκολίες για την προώθησή της. Και κατανοώ επίσης τον προβληματισμό κατά πόσον αυτή η πολιτική είναι εφικτή. Εάν όμως όντως το διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο είναι αδιέξοδο, όπως φοβάμαι πως είναι, τότε η προτεινόμενη προσέγγιση αποτελεί την ρεαλιστική επιλογή. Για την υλοποίησή της όμως θα πρέπει να γίνουν υπερβάσεις. Μεταξύ άλλων, θα πρέπει να λειτουργήσουμε ως κράτος πρότυπο για να πετύχουμε. Και θα πρέπει να στείλουμε ουσιαστικά μηνύματα προς τους Τουρκοκύπριους, προς τους Ευρωπαίους εταίρους μας αλλά και προς την διεθνή κοινότητα γενικότερα. Παράλληλα θα πρέπει να καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια για ανάκτηση της ηθικής υπεροχής της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όλα αυτά συνεπάγονται ουσιαστικές αλλαγές σε όλες τις εκφάνσεις του δημόσιου βίου: Οικονομία, παιδεία, εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας και ούτω καθ’ εξής. Και εννοείται ότι επιτέλους θα λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν την αξία και την σημασία της αξιοκρατίας και να προωθήσουμε ταυτόχρονα την κοινωνική συνοχή και τον αλληλοσεβασμό!

Το δις εξαμαρτείν

του Ουράνιου Μ. Ιωαννίδη

Ο Ουράνιος Μ. Ιωαννίδης είναι πρώην Υπουργός Παιδείας και Πολιτισμού

Το ότι εμπιστευθήκαμε το κ. Κόφι Ανάν και συρθήκαμε από τη Χάγη στην Νέα Υόρκη και από εκεί στο Μπούρκερστοκ, με ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα διαπραγμάτευσης και αποδοχή της χωρίς πλαίσια επιδιαιτησίας, οφείλεται αν όχι σε πολιτική αφέλεια, τουλάχιστον σε υπερτίμηση των πολιτικών και διπλωματικών μας δυνατοτήτων και υποτίμηση των αντιστοίχων δυνατοτήτων της Τουρκίας.

Αποτέλεσμα των εκτιμήσεων, αν όχι της αφέλειάς μας ήταν το σχέδιο Ανάν V. Ο λαός με την ψήφο του και με συντριπτική πλειοψηφία υπογράμμισε το λάθος. Το σφάλμα. Και κατ΄ επέκταση υπέδειξε να μη επαναληφθεί, τουλάχιστον.

Σήμερα και ενώ βιώνουμε το ίδιο σκηνικό, ενώ είμαστε θεατές στο ίδιο έργο και όσα τεκταίνονται είναι αντιγραφή των τότε, ευελπιστούμε ότι ο κόσμος άλλαξε, ότι αλλάξαν οι καιροί κι ότι δεν υπάρχουν ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα και ακόμα ότι δεν θα υπάρξει επιδιαιτησία.

Ο λαός είτε με κραυγές, είτε με σιωπές αναμένει ότι δεν θα επαναληφθεί το ίδιο σφάλμα και ότι θα αποδειχθούμε σοφοί. Γιατί, όπως όλοι καλά ξέρουμε, το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού.

Για να μη επαναληφθεί λοιπόν το ίδιο σφάλμα και για να μη καταλήξουμε εκόντες άκοντες σε ένα ανάλογο ή χειρότερο σχέδιο, που θα έχει και την σφραγίδα του συμπεφωνημένου, πρέπει να μη υποτιμούμε τις ήδη αναβαθμισμένες πολιτικές και διπλωματικές δυνατότητες της Τουρκίας που επιβεβαιώνονται από την εκλογή της στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, από το ότι είναι προνομιακός συνομιλητής των ΗΠΑ (βλέπε επίσκεψη Ομπάμα) και ότι έχει την δεδηλωμένη υποστήριξη της προεδρεύουσας στην ΕΕ χώρας και να μην υπερτιμούμε τις δικές μας αντίστοιχες δυνατότητες που συγκριτικά με την Τουρκία είναι αμελητέες.

Να μη ξεχνούμε λοιπόν ότι το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού. Για να περάσουμε τις συμπληγάδες.