Γράφει: Παντελής Μιτσής

Πόσο αξιόπιστο είναι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο;

Δεδομένων των πρόσφατων παραινέσεων του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) για την Κύπρο, σε αυτό το άρθρο περιγράφονται η φύση του ΔΝΤ, οι αρμοδιότητές του και ποιες είναι οι επικρατέστερες γνώμες όσον αφορά στην αξιοπιστία των πολιτικών και των γνωματεύσεών του. Αν και το θέμα αυτό έχει συζητηθεί πολύ, έγκυρες μελέτες δε μπορούν να δώσουν κάποιο ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Αναφορά γίνεται και στις πρόσφατες εισηγήσεις του ΔΝΤ για την Κύπρο.

Ρόλος και αρμοδιότητες

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αποτελεί έναν διεθνή οργανισμό ο οποίος επιβλέπει το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, παρακολουθώντας τις διεθνείς συναλλαγές και προσφέροντας οικονομική και τεχνική βοήθεια όταν του ζητηθεί. Σε αυτό τον οργανισμό ανήκουν όλα σχεδόν τα κράτη του κόσμου και η ίδρυσή του προπαρασκευάστηκε στην γνωστή Χρηματοδοτική Συνδιάσκεψη που συνήλθε στο Bretton Woods των ΗΠΑ -όπου και «στήθηκε» και το ομώνυμο σύστημα των συναλλαγματικών ισο-τιμιών. Κύριος σκοπός του ΔΝΤ είναι η προώθηση της διεθνούς νομισματικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών, με ισόρροπη ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου. Προς αυτό τον σκοπό μπορούν να προωθηθούν από αυτό και συγκεκριμένα μέτρα, τα οποία αφορούν κυρίως στην συναλλαγματική πολιτική των κρατών.

Ο ρόλος του ΔΝΤ έχει ωστόσο αμφισβητηθεί, ιδίως από τα τέλη της ψυχροπολεμικής περιόδου. Οι πρώτοι επικριτές ισχυρίστηκαν ότι αυτοί που κατευθύνουν την πολιτική του ΔΝΤ στήριξαν εσκεμμένα και καπιταλιστικές στρατιωτικές δικτατορίες, οι οποίες πρόσκειντο σε αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρίες. Επικριτές του ισχυ-ρίζονται επίσης ότι το ΔΝΤ είναι σε γενικές γραμμές απαθές ή και εχθρικό προς την δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα εργατικά δικαιώματα. Για αυτό τον λόγο και στοχεύεται συχνά από κινήματα εναντίον της παγκοσμιοποίησης. Άλλοι ισχυρίζονται ότι το ΔΝΤ δεν έχει αρκετή ισχύ για να καταστήσει κυρίαρχα κράτη πιο δημοκρατικά από ότι είναι και το αντεπιχείρημα του Ταμείου είναι ότι η οικονομική σταθερότητα αποτελεί πρόδρομο της δημοκρατίας.

Επικρίσεις

Δύο επικρίσεις του, οι οποίες προέρχονται από οικονομολόγους, είναι ότι η οικονομική βοήθεια που παρέχει το ΔΝΤ δίδεται πάντοτε υπό διάφορες προϋποθέσεις, περιλαμβανομένων και των Προγραμμάτων Διαρθρωτικής Προσαρμογής. Οι προϋποθέσεις, υποστηρίζεται, παρεμποδίζουν την κοινωνική σταθερότητα, ενώ τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής οδηγούν σε αύξηση της φτώχειας στις χώρες που δέχονται την βοήθεια.

Συγκεκριμένες πολιτικές του ΔΝΤ που κατακρίνονται είναι η υποτίμηση του εγχώριου νομίσματος, την οποία ορισμένες οικονομικές σχολές θεωρούν ότι αυξάνει τον πληθωρισμό. Επίσης, συνδέουν την ψηλή φορολογία των προγραμμάτων λιτότητας με συρρίκνωση της οικονομίας. Οι ίδιοι υποστηρίζουν και ότι οι πολιτικές του ΔΝΤ είναι καταστροφικές για την οικονομική ευημερία. Από την άλλη όμως, το ΔΝΤ μερικές φορές υποστηρίζει «προγράμματα λιτότητας», τα οποία συνεπάγονται αύξηση των φόρων, ακόμη και όταν η οικονομία είναι αδύνατη, με στόχο να παρέχουν έσοδα στην κυβέρνηση για να αντιμετωπίσει το έλλειμμα προϋπολογισμού.

Αξιολόγηση των επικρίσεων

Για να αξιολογηθούν αυτές οι επικρίσεις, καλό είναι να αναφερθούν οι τρόποι με τους οποίους το ΔΝΤ μπορεί να έχει επίδραση στην οικονομία μιας χώρας. Αυτοί οι τρόποι είναι: α) Μέσω της χρηματοδότησης (άμεσο αποτέλεσμα) και β) μέσω της ενίσχυσης της εμπιστοσύνης των οικονομικών πρακτόρων (εγχωρίων και αλλοδαπών) στην οικονομική πολιτική της χώρας (έμμεσο αποτέλεσμα). Όπως έχει αναφερθεί, η αποτελεσμα-τικότητα των υποστηριζόμενων από το ΔΝΤ προγραμμάτων σε χώρες που αντιμετώπιζαν κάποια πολιτικοοικονομική κρίση έχει συζητηθεί και μελετηθεί πολύ από την δεκαετία του 1980 και ιδιαίτερα από τα τέλη της περιόδου του πολέμου.

Οι ενδείξεις της υφιστάμενης βιβλιογραφίας, η οποία επικεντρώνεται κυρίως σε εμπειρική σύγκριση των χωρών στις οποίες εφαρμόστηκαν προγράμματα του ΔΝΤ, δεν μπόρεσαν ωστόσο να δώσουν σθεναρά συμπεράσματα, εφόσον δεν υπάρχει και κάποια γενικά αποδεχτή μέθοδος αξιολόγησης των αποτελεσμάτων από την εφαρμογή των προγραμμάτων του. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η επίδραση που είχε η εφαρμογή των προγραμμάτων του ΔΝΤ στους πληθωρισμούς των επηρεαζόμενων χωρών ήταν αμελητέα.

Μία συγκεκριμένη μελέτη η οποία επικεντρωνόταν στο Μεξικό, εξέταζε την επίδραση του ΔΝΤ και των προγραμμάτων του στον πληθωρισμό του Μεξικού κατά την περίοδο 1980-1999, επικεντρώνοντας περισσότερο στο έμμεσο αποτέλεσμα, παρά στο άμεσο αποτέλεσμα, όπως αυτά ορίζονται πιο πάνω. Βάσει αυτής της μελέτης, εμπειρικές εκτιμήσεις δείχνουν ένα σημαντικό άμεσο αποτέλεσμα από την πολιτική του ΔΝΤ, αυτό όμως δεν ισχύει για το έμμεσο αποτέλεσμα. Ένας λόγος για αυτό είναι ότι η παρουσία ενός προγράμματος ΔΝΤ βοηθά στην μείωση του πληθωρισμού, αλλά φαίνεται ότι δεν κατορθώνει να πείσει τους οικονομικούς πράκτορες να αλλάξουν τις πεποιθήσεις τους για την οικονομία.

Οι παραινέσεις για την Κύπρο

Όπως ισχύει και σε πολλά άλλα ζητήματα, το ΔΝΤ απασχολεί την Κυπριακή επικαιρότητα μόνον όταν γίνονται σε εμάς από αυτό συγκεκριμένες παρατηρήσεις. Τον περασμένο Αύγουστο το ΔΝΤ έδωσε στην δημοσιότητα την έκθεσή του, η οποία ήταν προϊόν πρόσφατης επίσκεψης κλιμακίου στο νησί. Εν συντομία, η έκθεση αυτή «ανέβασε» το συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα της Κύπρου στο 3,9% για φέτος και περιόρισε την οικονομική ανάπτυξη σε μόλις 0.3%. Σημειώνεται ότι τα αμέσως προηγούμενα χρόνια είχαμε δημοσιονομικά πλεονάσματα. Η πλήρης εκτίμηση του ΔΝΤ ήταν ότι μια ήπια ανάκαμψη της οικονομίας θα ξεκινήσει από τον επόμενο χρόνο και για αυτό εισηγήθηκε την λήψη μέτρων, τα οποία θα δράσουν κατασταλτικά για τους βραχυπρόθεσμους κινδύνους που απειλούν την οικονομία, αλλά που δεν θα απειλήσουν την μεσοπρόθεσμη δημοσιονομική σταθερότητα.

Συγκεκριμένα, το ΔΝΤ θεώρησε ότι η Κύπρος πρέπει να εγκαταλείψει τα προγράμματα διέ-γερσης της οικονομίας όταν η ανάκαμψη θα αρχίσει για τα καλά και ότι θα πρέπει να περιοριστεί με κάθε τρόπο το δημοσιονομικό μας έλλειμμα. Πιο συγκεκριμένα, αυτό θα πρέπει να περιοριστεί στο 0.5%-0.75% του ΑΕΠ, με ακόμη μεγαλύτερη «σύσφιξη» στις αρχές της προτεινόμενης χρονικής περιόδου. Το ΔΝΤ εισηγήθηκε όπως η στρατηγική για περιορισμό του ελλείμματος επικεντρωθεί σε μείωση των κυβερνητικών δαπανών και ιδιαίτερα του κρατικού μισθολογίου, καθώς και σε μια γενική αναθεώρηση της δημόσιας διακυβέρνησης.

Οι υπόλοιπες παραινέσεις του ΔΝΤ επικεντρώθηκαν στον «οπισθοδρομικό θεσμό της ΑΤΑ», όπως τον χαρακτήρισαν, και στο τραπεζικό μας σύστημα. Όπως αναφέρθηκε, τα προβλήματα στην τουριστική βιομηχανία και στον λογαριασμό τρεχουσών συναλλαγών, ο υπέρδανεισμός των νοικοκυριών και η αναμενόμενη επιβράδυνση της οικονομίας «θα αυξήσουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι τράπεζες». Εντούτοις, στην έκθεση αναφέρεται ότι το κλιμάκιο του ΔΝΤ πήρε διαβεβαιώσεις ότι η κατάσταση στο τραπεζικό σύστημα μπορεί να ελεγχθεί.

Η γνώμη της Κυβέρνησης

Το ΔΝΤ δεν παρέλειψε επίσης να αναφέρει ότι η Κύπρος διέφυγε σε αρκετό βαθμό των επι-πτώσεων της διεθνούς ύφεσης μέχρι τώρα, κυρίως λόγω της υιοθέτησης του Ευρώ, τις συντηρητικές πολιτικές του χρηματοοικονομικού της τομέα και της σθεναρής εγχώριας ζήτησης. Ωστόσο, θεώρησε ότι η οικονομία μας αρχίζει να επι-βραδύνεται σε σχέση με την διεθνή κρίση, λόγω του αυξανόμενου δημοσιονομικού ελλείμματος. Ο Υπουργός Οικονομικών κος Σταυράκης απέδωσε τότε αυτήν την εξέλιξη κυρίως στην μείωση των κρατικών εσόδων, λόγω της ύφεσης. Οι πηγές εισοδήματος που κυρίως επηρεάστηκαν είναι τα έσοδα από το τουριστικό ρεύμα και η ύφεση στην άλλοτε ακμάζουσα αγορά ακινήτων.

Αν και δεν δόθηκε η αναμενόμενη τιμή του δημοσιονομικού ελλείμματος από την Κυβέρνηση, είχε ανακοινωθεί προηγουμένως ότι θα γίνουν προσπάθειες να κρατηθεί εντός των ορίων που ορίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή 3% του ΑΕΠ. Ωστόσο, λεπτομέρειες του πώς προγραμματιζόταν να γίνει αυτό το κατόρθωμα δεν ειπώθηκαν.

Όπως είχε αναφερθεί, περιορίστηκε και η οικονομική μεγέθυνση που προβλέπεται από το ΔΝΤ, εφόσον το ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθεί 0.3% το 2009, από 3.6% που αυξήθηκε το 2008. Ωστόσο το Υπουργείο Οικονομικών ακόμη δεν έχει ανακοινώσει την αναθεώρηση του ρυθμού οικονομικής μεγέθυνσης που έδωσε στην δημοσιότητα τον περασμένο Μάιο, ο οποίος οριζόταν ως 1%. Προκαταρκτικές εκτιμήσεις του ΑΕΠ το δεύτερο τρίμηνο του 2009, οι οποίες δόθηκαν στη δημοσιότητα από την Στατιστική Υπηρεσία τον Αύγουστο, έδειξαν ότι η Κύπρος ήδη έχει μπει σε περίοδο ύφεσης, εφόσον επέδειξε οικονομική σμίκρυνση της τάξης του 0.5% -το δεύτερο συνεχόμενο τρίμηνο με αρνητικό πρόσημο στον ρυθμό οικονομικής μεγέθυνσης.