Γράφει: Αχιλλεύς Κ. Αιμιλιανίδης

Ο Οζυμάντιας και η Βικιπαίδεια: Δύο σχεδιάσματα για την εικονική πραγματικότητα

Σχεδίασμα Α΄

Ο έλεγχος του μέλλοντος προϋποθέτει έλεγχο του τρόπου με τον οποίο η ιστορική γνώση γίνεται κατανοητή. Καμιά ηθική αρχή, κανένας νομικός κανόνας, καμιά πολιτική σκέψη, κανένας φιλοσοφικός συλλογισμός, δεν αποκτά νόημα αν αφυδατωθεί από τα γεγονότα που διαμορφώνουν το υπόβαθρο της οποιασδήποτε περαιτέρω νοητικής διεργασίας. Είναι για τον λόγο αυτό που οι εκάστοτε κρατούντες θέτουν πάντα ως πρωταρχικό στόχο την διενέργεια προπαγάνδας και την παραποίηση των γεγονότων κατά τρόπο που να τους εξυπηρετεί. Διότι με τον τρόπο αυτό διασφαλίζουν ότι το μέλλον τους ανήκει. Και το μέλλον (άσχετα από το τι λέγεται στις τηλεοπτικές εκπομπές) είναι πολύ πιο ουσιώδες από το παρόν. Διότι το παρόν διαρκεί μόνο μια στιγμή και την αμέσως επόμενη στιγμή το μέλλον μεταβάλλεται σε νέο παρόν.

Σε ένα από τα καλύτερα κόμικς που γράφηκαν ποτέ, ο υπερηρωικός Captain Marvel ταξιδεύει στο μέλλον και μαθαίνει ότι οι κάτοικοι του μέλλοντος γνωρίζουν το όνομά του ως αυτό ενός ασήμαντου παλιάνθρωπου και ότι οι μεγαλύτεροι υπερήρωες του 20ου αιώνα χαρακτηρίζονται ως απατεώνες και κακο-ποιοί. Στην πορεία μαθαίνει ότι τα αρχεία που αφορούσαν τον 20ο αιώνα είχαν καταστραφεί μετά από έναν πόλεμο και το μοναδικό που απέμεινε ως ιστορική πηγή ήταν το ημερολόγιο του «μεγαλύτερου ήρωα του 20ου αιώνα», του Βίκτωρ Φον Ντουμ. Για όλους τους αναγνώστες της Μάρβελ Κόμικς, το όνομα Φον Ντουμ είναι γνωστό ως αυτό του μεγαλύτερου δικτάτορα των κόμικς, του ανθρώπου που ενέπνευσε τον Τζορτζ Λούκας να δημιουργήσει τον Νταρθ Βέιντερ. Ο Φον Ντουμ όταν είδε ότι δεν μπορεί να κατακτήσει την εποχή του, έκανε κάτι πιο αποτελεσματικό: Κατέκτησε το μέλλον, πλαστογραφώντας την ιστορία.

Η διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα είναι η ικανότητά του να δημιουργεί ιστορία, να θεωρεί ως σημαντική και καθοριστική για την ύπαρξή του την συλλογική συναίσθηση της ανάμνησης της παρουσίας του στην ανθρωπότητα. Ανεξάρτητα αν πιστεύουν ή όχι στην μετά θάνατον ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν να αφήσουν κάτι πίσω τους, να διαιωνίσουν το όνομά τους μέσα από την δημιουργία απογόνων, να ελέγξουν, στον βαθμό που τους είναι δυνατό, την ποιότητα της υστεροφημίας τους και, αν τα καταφέρουν, να μεταβληθούν σε τμήμα της συλλογικής συνείδησης, να μείνουν ως κομμάτι της ιστορίας.

Η τεχνολογία μας χαρίζει σήμερα μια ψευδαίσθηση ότι έχουμε κυριαρχήσει στην ιστορία, ότι μπορούμε να την μεταβάλουμε ή να την δημιουργήσουμε φθηνά και με μερικές απλές κινήσεις, μέσα από μια ιστοσελίδα ή ένα προσωπικό ηλεκτρονικό ημερολόγιο. Στην καθημερινή ορολογία έχει εισαχθεί πλέον ο όρος «google-up», η αναζήτηση δηλαδή ενός προσώπου, ενός γεγονότος ή μιας ιδέας μέσα από την χρήση της συσκευής αναζήτησης του google. Η αναμφίβολη χρησιμότητα όμως που μας προσφέρει το google εμπερικλείει και κινδύνους. Κάθε πληροφορία, ψευδής ή και ανακριβής, που κάποιος δημιούργησε με μια ιστοσελίδα, εμφανίζεται ως πληροφορία και αλήθεια σε αυτόν που αναζητεί. Οι δέκα εντολές που έλαβε ο Μωυσής θα λαμβάνονταν σήμερα μέσω google, του νέου Θεού. Ενός Θεού δημιουργημένου μέσω της ανθρώπινης σκέψης και της τεχνολογίας.

Η Βικιπαίδεια συνιστά την χαρακτηριστικότερη έκφραση της νέας ιδεολογίας. Μια εγκυκλοπαίδεια στην οποία ο καθένας μπορεί να συνδράμει και την οποία ο καθένας μπορεί να διαβάσει. Μια εγκυκλοπαίδεια, που λόγω της άνεσης χώρου και της έλλειψης περιορισμών, μπορεί να είναι διαρκώς ανανεωμένη και να περιέχει πληροφορίες για τα πάντα. Η επανάσταση όμως στον τομέα της γνώσης που έχει επιφέρει η Βικιπαίδεια, δεν μπορεί να διαχωριστεί από τους κινδύνους. Οι κλασικές εγκυκλοπαίδειες είχαν σκοπό παράλληλα να διδά-ξουν και να αξιολογήσουν. Η Βικιπαίδεια εξαρτά τις πληροφορίες και την έκτασή τους από την θέληση των χρηστών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι η Μέγκαν Φοξ αποκτά πολλαπλάσιο χώρο από τον Κορνήλιο Καστοριάδη και η πληροφόρηση για το American Idol είναι περισσότερη από την πληροφόρηση για το New Deal. Το γεγονός ότι κάποιος έγραψε κάτι σε μια ιστοσελίδα μπορεί να μεταβληθεί σε κριτικό ρεύμα ερμηνείας, απλώς και μόνο διότι υπάρχει διαδικτυακά.

Με τον τρόπο αυτό η γνώση θυσιάζεται αρκετά συχνά στον βωμό της πληροφόρησης. Στον αιώνα της πληροφορίας, και πολύ περισσότερο της ηλεκτρονικής πληροφορίας, βιώνουμε τον πολιτισμό της ευκολίας, ένα κόσμο στον οποίο, όπως αναφέρει ο Γιάσπερς, ζούμε με άμεσες ικανοποιήσεις αγαπώντας την συντομία, με το πλάτος της μακροσκοπικής γνώσης να χάνεται μπρος στους άπειρους μικρόκοσμους της πληροφορίας. Μέσα σε αυτό το τοπίο η κατευθυνόμενη πληροφόρηση αποκτά καινούρια δύναμη, μεταβάλλοντας την ελευθερία της έκφρασης και τον ωκεανό της πληροφορίας σε πηγή δύναμης, με την ενημέρωση να μεταβάλλεται σε βαριά βιομηχανία. Όπως παρατήρησε και ο McLuhan η ενημέρωση δεν είναι πια όργανο για την παραγωγή οικονομικών αγαθών, αλλά έγινε η ίδια το κυριότερο από τα αγαθά.

Σχεδίασμα Β΄

Το περασμένο καλοκαίρι ο δεκαπεντάχρονος Μάθιου Ρόμπσον επιλέγηκε για μια θέση καλοκαιρινής μαθητείας στα κεντρικά γραφεία της τράπεζας Morgan Stanley στο Λονδίνο. Ο Μάθιου έγραψε μια έκθεση στην οποία κατέγραψε τις προτιμήσεις και τα ενδιαφέροντα των φίλων και συνομηλίκων του. Η έκθεση προκάλεσε πάταγο στην τράπεζα, η οποία δημοσίευσε τα ευρήματα της έκθεσης, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης σε ολόκληρο τον πλανήτη. Οι σημερινοί έφηβοι, σύμφωνα με την έκθεση, δεν ενδιαφέρονται να διαβάσουν εφημερίδες, δεν αγοράζουν CD, ούτε και πληρώνουν για ψυχαγωγία ή ενημέρωση όταν μπορούν να το αποφύγουν. Βρίσκουν αντίθετα ό,τι χρειάζονται στο διαδίκτυο, γρήγορα και δωρεάν. Η γενιά του διαδικτύου, του facebook και του youtube, είναι διαφορετική από τις προηγούμενες. Και, ενώ η γενιά της τεχνολογίας αισθάνεται αλώβητη, ασφαλής στον ωκεανό της πληροφορίας της, στην πρα-γματικότητα είναι πιο ευάλωτη από ποτέ.

Στην κορυφαία στιγμή στην ιστορία των κόμικς, τους Watchmen του Άλαν Μουρ (και δεν αναφέρομαι στην κινηματογραφική μεταφορά), ο Οζυμάντιας, ο εξυ-πνότερος άνθρωπος του κόσμου, καταστρώνει ένα αλάνθαστο σχέδιο για να τερματίσει τον επικείμενο πόλεμο που απειλεί την καταστροφή της ανθρωπότητας. Το σχέδιο στηρίζεται σε μια ιδιοφυή ιδέα μαζικής παραπλάνησης κυβερνήσεων και πολιτών, η οποία έχει ως ενδιάμεσο στάδιο τον θάνατο εκατομμυρίων αθώων, με σκοπό το γενικό καλό. Νομιμοποιεί το αποτέλεσμα την πράξη; Η καντιανή ηθική στέκεται απέναντι στην λογική του καπιταλισμού και ηττάται. Νομιμοποιείται ένας γίγαντας να καταστρέψει όσα υπάρχουν γύρω του, τα ισοδύναμα για αυτόν με μυρμήγκια; Έχει κάποιος με ανώτερες ικανότητες δικαίωμα να σκοτώσει τους κατωτέρους, τους οποίους θεωρεί όμοιους και ισάξιους με ζώα; Ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα σε φιλοσοφικό επίπεδο, αλλά απαντώνται καθημερινά στην πράξη και συνήθως όχι προς όφελος της καντιανής ηθικής.

Ο οξυδερκέστερος ιστορικός που ανέδειξε η οικουμένη, ο Θουκυδίδης περιέγραψε την προπαγάνδα κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου ως ακολούθως: «Και την καθιερωμένη σημασία των λέξεων ανταλλάξανε στην πράξη με ό,τι θεωρούσαν ότι τους συνέφερε, έτσι ώστε η ασυλλόγιστη τόλμη να θεωρηθεί ανδρεία, η με περίσκεψη αναβολή να θεωρηθεί δειλία, η σωφροσύνη πρόσχημα ανανδρείας, η σύνεση καθυστέρηση και η υπερβολική οξυθυμία ανδροπρέπεια». Λέξεις που επανέρχονται στον ημερήσιο λόγο και έχουν διττά νοήματα, ανάλογα με τους στόχους και τις πεποιθήσεις εκείνου που τις εκφράζει. Η ελευθερία μπορεί να συνεπάγεται, ανάλογα με τον γράφοντα, την αποτροπή του κομμουνισμού ή την επιβολή του, ο διεθνισμός μπορεί να συνεπάγεται την αναζήτηση διεθνούς συνεργασίας και ισότητας, την αμερικανοποίηση ή απλά την εξυπηρέτηση ξένων συμφερόντων.

Το κυπριακό πρόβλημα, με πρωτοβουλία μιας μικρής ομάδας έχει αποδοθεί τελευταία στον «ελληνοκυπριακό εθνικισμό» και στην «φαντασιακή κοινότητα» των Κυπρίων. Οι ξένοι μελετητές του κυπριακού πληροφορούνται καθημερινά από μια μερίδα Κυπρίων πολιτικών, δημοσιογράφων και επιστημόνων, ότι το κυπριακό δεν επιλύεται λόγω του φανατισμού των Ελληνοκυπρίων (των ίδιων Ελληνο-κυπρίων που αναζητούσαν εναγωνίως μια λύση η οποία θα ήταν εξαιρετικά δυσμενής για αυτούς, αρκεί να ήταν λειτουργική) και ότι οι Ελληνοκύπριοι ευθύνονται για την απομόνωση των Τουρκοκυπρίων. Γνωστές κιτρινοφυλλάδες αποπειρώνται με κάθε μέσο να εξισώσουν τις αθλιότητες του τουρκικού στρατού με ενίοτε μυθιστορηματικής εμπνεύσεως συνωμοσίες. Το γεγονός ότι υπεύθυνος για την απομόνωση των Τουρκοκυπρίων είναι ο τουρκικός στρατός παρασιωπήθηκε, την ίδια στιγμή που οι Ελληνοκύπριοι προβάλλονταν ως αδίστακτοι και στυγνοί καταπιεστές.

Από την επόμενη μέρα της υπόθεσης Daniel Fried μέχρι τις ομάδες Ε και την επιχείρηση Ιράκ, η παραπληροφόρηση καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι αισθήσεις μας αντιλαμβάνονται τον εξωτερικό κόσμο. Στην πραγματικότητα ανεξάρτητα από τις βαρύγδουπες διακηρύξεις, η αλήθεια σπάνια θεωρείται ως ο ανίκητος αντίπαλος: Τόσο το νομικό, όσο και το πολιτικό σύστημα είναι δομημένα κατά τρόπο ώστε να αδιαφορούν σε μεγάλο βαθμό για την αλήθεια, αν βέβαια θεωρηθεί πως μπορεί να υπάρξει αντικειμενική αλήθεια, ανεξάρτητη από τις ανθρώπινες αισθήσεις. Στις αριστουργηματικότερες σελίδες που γράφηκαν για την Κύπρο, στο βιβλίο του George Mikes, Eureka, εκδομένου το 1965, ο Mikes αναγράφει τα ακόλουθα:

«Δεν μπορείς να μάθεις από τις κυπριακές εφημερίδες τι συμβαίνει στον κόσμο. Μπορεί να υπάρχουν βέβαια σύντομες περιλήψεις των παγκόσμιων γεγονότων, αλλά ως θέμα αρχής ολόκληρη η εφημερίδα θα ασχολείται με κυπριακά ζητήματα, ως αν η Κύπρος ήταν το κέντρο του σύμπαντος. Και φυσικά είναι. Αυτό είναι το βασικό σημείο που οφείλουμε να κατανοήσουμε. Όταν αναρωτιέσαι πού βρίσκεσαι, η απάντηση είναι: Βρίσκεσαι στο κέντρο του σύμπαντος. Όταν ο Κρούτσεφ, κατά τις τελευταίες μέρες της εξουσίας του, αναφερόταν στα τρομακτικά όπλα που διέθετε η Ρωσία, το μόνο νόημα της δήλωσης αυτής, σύμφωνα με τον κυπριακό τύπο, ήταν ότι η Κύπρος είναι ασφαλής. Τα ιμπεριαλιστικά τέρατα μπορούσαν να φοβηθούν και η Κύπρος να ανασάνει. Κάθε παγκόσμιο γεγονός, κάθε δήλωση ενός πολιτικού στον κόσμο, έχει σημασία για την Κύπρο και αφορά αποκλειστικά και μόνο την Κύπρο».

Έχουν περάσει από τότε σχεδόν 45 χρόνια, η ηλεκτρονική επανάσταση είναι γεγονός, οι πηγές πληροφόρησης έχουν ανανεωθεί, αλλά η αλήθεια της παρατήρησης του Mikes παραμένει και θα παρα-μένει αληθής και όχι μόνο για την Κύπρο. Ο άνθρωπος θα ενδιαφέρεται πάντα πολύ περισσότερο για τον σκύλο της γειτονιάς του που γαβγίζει, παρά για την αλλαγή εξουσίας στο Περού ή τις κλιματολογικές αλλαγές στο Ουζμπεκιστάν. Και για τον λόγο αυτό η εικονική πραγματικότητα, είτε μέσα από την κατασκευασμένη εικονική πραγματικότητα, είτε και μέσα από την αναγωγή του ασήμαντου σε σημαντικό, θα παραμένει κυρίαρχη και στην ηλεκτρονική εποχή «έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων η».