Γράφει: Σωτήρης Σιώκος

ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ: Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898-1956), θεατρικός συγγραφέας, στοχαστής, σκηνοθέτης θεάτρου

Τα έργα που «σημάδεψαν» την καριέρα του ήταν: «Η όπερα της πεντάρας» (1928), «Τρόμος και Αθλιότητα του Γ’ Ράιχ» (1936-1938), «Η ζωή του Γαλιλαίου» (1938), «Ο καυκασιανός Κύκλος με την κιμωλία» (1944). Ο Μπρεχτ κατηγορήθηκε στην Ναζιστική Γερμανία για έσχατη προδοσία και πήρε τον δρόμο της εξορίας. Στις ΗΠΑ ανακρίθηκε για «αντιαμερικανική στάση» και έφυγε για την Ευρώπη. Στην Αν. Γερμανία, όπου κατέφυγε, είχε προβλήματα με την λογοκρισία. Κάτι που μου έμεινε από το έργο του ήταν: «Δεν χρεώνω τις μάστιγες στην κακή φύση του ανθρώπου. Τις χρεώνω στην κακή του παιδεία.»

Σίγουρα ο σκωπτικός κύριος Μπρεχτ, που οραματίστηκε έναν «θαυμαστό νέο κόσμο» και δημιούργησε με σπάνια ευρηματικότητα τους πιο αντιφατικούς και δραστικά ανθρώπινους θεατρικούς ήρωες, θα χαμογελούσε ειρωνικά αν γνώριζε σε ποια αβυσσαλέα βάθη της βιβλιοθήκης μας έχουμε παραπετάξει το «Κεφάλαιο» του Κ. Μαρξ. Εκείνος πάντως έπλασε με μοναδική ακρίβεια τον αδίστακτο γκάνγκστερ που σήμερα κυβερνάει την υπερδύναμη, τον αδύναμο στρατιώτη που φλέγεται στην Μέση Ανατολή, τον καταπονημένο τρομοκράτη που δολοφονεί δολοφονούμενος, τον καλοταϊσμένο αστό που οδηγεί σε αδιέξοδο τους γόνους του, τον μικροαπατεώνα έμπορο που συντηρεί πολέμους και τον μεγαλο-καρχαρία που τους χρηματοδοτεί.

Εκείνος παραδόξως, οραματίσθηκε τον απατηλό δικό μας κόσμο σε όλες τις θαυμαστές εκφάνσεις του, αφού συμπεριέλαβε στους θεατρικούς του ήρωες και τον αφελή αλλά αγνό επαναστάτη που αναζητάει εξευγενισμένα πρότυπα, τον μαχόμενο εργάτη που εξακολουθεί να διαδηλώνει κινδυνεύοντας να χαρακτηρισθεί γραφικός. Τον ανημέρωτο προλετάριο που προθυμοποιείται να υπηρετήσει μια οικουμενική ιδέα μέσα από προσωπικά κίνητρα. Τον «εναλλακτικό» διανοούμενο που επιθυμεί να τεθεί προς πώλησιν αλλά δεν έχει ακόμα ανακαλύψει τους αγοραστές του. Τον «αντεργκράουντ» μικροαπατεώνα που αναμετράται με την κρατική βία πασχίζοντας να της διαφύγει και τον καταρρακωμένο υπηρέτη της δικαιοσύνης που εγκαταλείπει τα έδρανα των δικαστηρίων για να απαγκιάσει στην μπάρα ενός ξενυχτάδικου και να παραδοθεί στις ολέθριες απολαύσεις της αιθυλικής αλκοόλης.

Ο Μπρεχτ προσπαθούσε να υπηρετήσει με παρρησία και πολυδιάστατο ταλέντο την υπόθεση της κοινωνικής επανάστασης, υπολογίζοντας συνειδητά πως δεν πρόκειται για ανάγκη του «καιρού», αλλά για ανάγκη όλων των «καιρών».

Ακυρώνοντας την καταισχύνη της άγνοιας, αναδεικνύει την ισχύ της πολύπλευρης ουσιαστικής εκπαίδευσης, η οποία μπορεί να αντιμάχεται ευέλικτα τις κυρίαρχες εξουσιαστικές δομές που αποσκοπούν στην εκμετάλλευση της σκέψης του συνειδητού πολίτη. Τρία πρόσωπα κυρίαρχα επέδρασαν στην σκέψη του Μπρεχτ: Ο Σεργκέι Τετριακόφ, βασικός συνεργάτης του Αϊνζεστάιν στο θέατρο, καθηγητής της Ρωσικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Πεκίνου. Ο Καρλ Ρος, ο οποίος δίδασκε Φιλοσοφία στην Μαρξιστική Εργατική Σχολή. Η Μάργκαρετ Στέφιν, νεαρή εργάτρια και ηθοποιός, την οποία ο ίδιος αποκαλούσε «μικρή δασκάλα μου από την εργατική τάξη» και που τον έφερε σε επαφή με την κουλτούρα της γερμανικής εργατικής τάξης.

Βασικός σκοπός του Μπρεχτ ήταν η ενημέρωση της εργατικής τάξης και γενικότερα επικεντρωνόταν στο κοινό. Ήθελε να περάσει την λογοτεχνία σε ένα κοινό που δεν είχε πρόσβαση σε αυτήν λόγω ελλιπούς εκπαίδευσης. Ήθελε με το έργο του να συμβάλει στην ένταξη του συνειδητοποιημένου ανθρώπου στην κοινωνία. Το ίδιο προσπάθησε να κάνει και μέσα από την ποίησή του.