Γράφει: Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου

Βυζαντινά Ανάλεκτα: Μεταβυζαντινή μνημειακή ζωγραφική της Κύπρου, αρχές 18ου-αρχές του 20ού αιώνα

Ο Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου είναι Πρόεδρος της Εταιρίας Κυπριακών Σπουδών

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1571-1878) δημιουργήθηκαν καλλιτεχνικά ρεύματα και παράλληλα συνεχίστηκε η παράδοση. Η περίοδος από το 1570 μέχρι και το τέλος του 17ου αιώνα, χαρακτηρίστηκε, λόγω έλλειψης σύγχρονων γραπτών πηγών, ως η σκοτεινή περίοδος της μεταβυζαντινής τέχνης της Κύπρου. Η άποψη ότι η οθωμανική κατάκτηση της Κύπρου «κατέστρεψε οριστικά την άνθηση των τεχνών και των γραμμάτων», οδήγησε κατά συνέπεια, στην υποτίμηση της τέχνης που συνέχισε να παράγεται στο νησί, παρά της αντίξοες συνθήκες της Τουρκοκρατίας.

Την περίοδο αυτή ανασυντάσσεται η Εκκλησία της Κύπρου στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ανακτά τον εθναρχικό της χαρακτήρα. Οι ζωγράφοι συντάχθηκαν στο πλευρό της με σκοπό την ανάδειξή της διαμέσου της τέχνης.

Η καλλιτεχνική δραστηριότητα πολλών ζωγράφων εκφράζεται κυρίως με την μαζική παραγωγή εικόνων παρά με την τοιχογραφία που υποχωρεί σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο και παρακμάζει από άποψη καλλιτεχνικής μορφής. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος είναι περιορισμένης έκτασης, στα κύρια μέρη του ναού λ.χ. στο ιερό βήμα ή σε εμφανή σημεία του κυρίως ναού. Πλήρη τοιχογραφημένα σύνολα στην Κύπρο από την περίοδο της Τουρκοκρατίας δεν μνημονεύονται εκτός ενός, του αρχιεπισκοπικού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Λευκωσία. Η Εκκλησία της Κύπρου κατά το 18ο αιώνα, ανέπτυξε σημαντική δραστηριότητα στην ανακαίνιση και τοιχογράφηση ναών, λόγω της δύναμης που απόκτησε με την παρασχεθείσα σχετική ελευθερία και τα προνόμια που της δόθηκαν από τους Τούρκους δυνάστες. Ο Αρχιεπίσκοπος παίρνει ηγετικό ρόλο. Τα μεγάλα μοναστήρια ακμάζουν και δημιουργείται η αίσθηση ταυτότητας.

Οι τοιχογραφίες της περιόδου αυτής καθώς επίσης τα πορτραίτα των αφιερωτών, κληρικών και λαϊκών, οι επιγραφές και η γλώσσα τους προσφέρουν αξιόλογο υλικό προς μελέτη και επανεκτίμηση της ζωγραφικής της εποχής. Ο χαρακτήρας των ζωγράφων αυτών είναι τοπικός, ακολουθεί όμως την βυζαντινή τεχνοτροπία και την παραδοσιακή τεχνική, η οποία είχε ακμάσει στην Κύπρο στα βυζαντινά και μεσαιωνικά χρόνια. Η μεταβυζαντινή ζωγραφική ωστόσο εκφυλίζεται βαθμιαία.

Κύπριοι ζωγράφοι της διασποράς

Το 1571 η Κύπρος καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς Τούρκους. Οι λεηλασίες και οι σφαγές που ακολούθησαν, καθώς και οι δυσκολίες του πληθυσμού (λ.χ. η βαριά φορολογία, οι εξισλαμισμοί), που έχοντας συνηθίσει στον δυτικό τρόπο διακυβέρνησης, να προσαρμοστεί σε ένα νέο ανατολικό καθεστώς, ανάγκασαν αρκετούς καλλιτέχνες και λόγιους να εγκαταλείψουν την νησί και να καταφύγουν στην χριστιανική Δύση, κυρίως στην Ιταλία.

Η σχολή ζωγραφικής της Μονής Αγίου Ηρακλειδίου

Η αγιογραφική τέχνη αναπτύσσεται στα μοναστήρια και η ανδρική τότε Μονή του Αγίου Ηρακλειδίου στο χωριό Πολιτικό, κοντά στην Λευκωσία αναδεικνύεται σε σπουδαίο αγιογραφικό κέντρο, κυρίως φορητών εικόνων αλλά και τοιχογραφιών. Σταθμός στην μελέτη της κυπριακής μεταβυζαντινής ζωγραφικής αποτελεί η διαμόρφωση της σχολής ζωγραφικής της Μονής Αγίου Ηρακλειδίου στο τέλος του 17ου αιώνα. Η σχολή αυτή ήκμασε κατά το 18ο και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Στην παρακμή της καταντά σε μια λαϊκίζουσα τεχνοτροπία που φτάνει τα όρια της καρικατούρας. Την ίδια περίοδο λειτούργησαν αγιογραφικά εργαστήρια στην Ιερά Μονή Χρυσορρογιάτισσας στην Πάφο και στην Ιερά Αρχιεπισκοπή στην Λευκωσία που έδωσαν έργα με την τεχνοτροπία αυτή. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σχολής αυτής είναι ο σκούρος προπλασμός, τα φωτεινά χρώματα των ενδυμάτων και ο τρόπος απόδοσης της μύτης των προσώπων με την εντυπωσιακή πλάτυνση των ρωθώνων. Εισηγητές της ιδιότυπης και χαρακτηριστικής αυτής τεχνοτροπίας έχουν θεωρηθεί οι ζωγράφοι φορητών εικόνων, κρητικής καταγωγής, Ιάκωβος και Δημήτριος Μόσκοι (δράση 1717-1727). Κοντά τους φαίνεται ότι είχε μαθητεύσει ο ιερομόναχος Ιω-αννίκιος της Μονής του Αγίου Ηρακλειδίου. Ο Ιωαννίκιος θεωρείται θεμελιωτής και διδάσκαλος της Σχολής ζωγραφικής της Μονής του Αγίου Ηρακλειδίου. Η καλλιτεχνική παραγωγή του Ιωαννικίου σε τοιχογραφίες και εικόνες εντοπίζεται μεταξύ των ετών 1713 και 1761. Ως μαθητές του καταξιωμένου αυτού Κύπριου ζωγράφου αναφέρονται σε επιγραφές θωρακίων εικονοστασίων (στην Έμπα και τα Λεύκαρα) οι κληρικοί Φιλάρετος, Λαυρέντιος και Νεκτάριος. Οι ζωγράφοι και οι χορηγοί, είναι συχνά γνώστες των αγιολογικών πηγών και των συναξαρίων τοπικών αγίων και αυτό φαίνεται στους εικονογραφημένους αγιολογικούς κύκλους. Χρησιμοποιούν ακόμα ως πρότυπα ξυλογραφίες και χαλκογραφίες εικονογραφημένων θρησκευτικών εκδό-σεων, κυρίως των τυπογραφείων της Βενετίας.