Γράφει: Παντελής Μιτσής

Σε αναζήτηση ενός ηθικού οικονομικού συστήματος

Ο Παντελής Π. Κασάπης είναι οικονομολόγος και διεθνολόγος

Διαθέτουμε την απαιτούμενη ηθική, πνευματική και ψυχική στάθμη για να υιοθετήσουμε ένα νέο οικονομικό σύστημα, το οποίο θα έχει ως βάση του την ηθική συμπεριφορά, τον αλτρουΐσμό, την πνευματική καλλιέργεια, την εντιμότητα; Μήπως το νέο οικονομικό σύστημα θα τύχει πάλι της ανθρώπινης κατάχρησης, ανεντιμότητας και ανηθικότητας, όπως έχει συμβεί σε προηγούμενα συστήματα;

Η σημασία της ηθικής ενός οικονομικού συστήματος εστιάζεται στο εάν μια οικονομία, υπό τους όρους της ανθρώπινης φύσης και της στενότητας των πόρων, ικανοποιεί αξιοπρεπώς την ευημερία όλων των πολιτών. Η εφαρμογή ενός ηθικού οικονομικού συστήματος αποτελεί συνάρτηση της ποιότητας των εμπλεκομένων παγκόσμιων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δυνάμεων.

Η γενικευμένη απόρριψη των ηθικών αξιών θέτει σε κίνδυνο το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, την ευημερία και την κοινωνία. Χρειάζονται θεμελιώδεις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αλλαγές και απαιτείται ανατροπή νοοτροπίας, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα δίκαιο και ηθικό οικονομικό σύστημα. Απαιτείται η οικοδόμηση ενός νέου συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα στους πολίτες και το κοινωνικοοικονομικό σύστημα. Οι δημόσιες ανάγκες και τα δημόσια αγαθά οφείλουν να διαδραματίζουν σημαντικότερο ρόλο από ότι συμβαίνει στην σημερινή εποχή.

Η πρακτική λειτουργία του συστήματος της κεντρικά κατευθυνόμενης οικονομίας, προϋπόθετε και απαιτούσε όπως οι άνθρωποι θέτουν το κοινωνικό συμφέρον πάνω από το ατομικό τους συμφέρον. Αναπόφευκτα λοιπόν, οδηγήθηκε σε αποτυχία αφού οι άνθρωποι θέτουν πάντα το ατομικό τους συμφέρον πάνω από εκείνο της κοινωνίας.

Η ανεξέλεγκτη ελεύθερη αγορά έχει δημιουργήσει την σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση. Ο καπιταλισμός έχει την τάση να σπρώχνει τον παραγόμενο πλούτο προς την κορυφή, αγνοώντας αυτούς που ζουν χαμηλά στην βάση. Ο πλούτος δεν αρκεί για να θεμελιώσει μια δίκαιη και αλληλέγγυα κοινωνία. Συνεπώς, ο καπιταλισμός έχει ανάγκη από την ηθική, το δίκαιο, τους ρυθμιστικούς κανόνες και την εποπτεία, αφού η ανεξέλεγκτη ελεύθερη αγορά είναι ασυμβίβαστη με ηθικούς κανόνες συμπεριφοράς. Η ηθική δεν πρέπει να αφεθεί στον αυτοματισμό του ανταγωνισμού.

Η οικονομική ιστορία καταδεικνύει ότι ο καπιταλισμός καταφέρνει να επιβιώνει και να υπερπηδά οικονομικά προβλήματα και περιοδικές κρίσεις. Αυτό οφείλεται στο ότι διατηρεί την ικανότητα να διδάσκεται από τα λάθη του, να μεταρρυθμίζεται, να βελτιώνεται και να προσαρμόζεται με όλα τα πολιτικά καθεστώτα.

Ο οικολογικός ορθολογισμός, ο οποίος επιβάλλεται να αποτελέσει μέρος ενός ηθικού οικονομικού συστήματος, απαιτεί όπως οι ανεπτυγμένες χώρες καταναλώνουν λιγότερες ποσότητες αγαθών. Έτσι, οι υλικές ανάγκες θα ικανοποιούνται με την κατανάλωση λιγότερων αγαθών και συνεπώς με την χρησιμοποίηση λιγότερων πόρων. Αντιθέτως, η λογική της οικονομικής μεγέθυνσης απαιτεί την κατανάλωση περισσότερων αγαθών και συνεπώς την χρησιμοποίηση περισσότερων πόρων. Αυτό το οποίο η οικολογία εκλαμβάνει ως σπατάλη, η παραδοσιακή οικονομία το ερμηνεύει ως ανάπτυξη. Αντιθέτως, εκείνο το οποίο η οικολογία θεωρεί οικονομία, εκλαμβάνεται από την παραδοσιακή οικονομία ως μείωση του πλούτου.