Γράφει: Κώστας Μόντης

Η πτώση του καπιταλισμού

Οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις

Μέχρι πρόσφατα, η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία διήγε μια περίοδο συγκριτικής ηρεμίας και αναπτυσσόταν με σχετικά γοργό ρυθμό. Κατά την διάρκεια αυτής της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης σημειώθηκαν αρκετές σημαντικές οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις.

Αρχικά, κατά πρώτο λόγο, η ηγεμονική δύναμη και κινητήριος μοχλός της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, χαρακτηρίζονται από αυξανόμενα εσωτερικά και εξωτερικά ελλείμματα. Η ανάπτυξη της μητέρας του καπιταλισμού στηρίχτηκε στον δανεισμό και στην κατανάλωση, ενώ αντιμετώπιζε μεγάλα και αυξανόμενα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Στηρίχθηκε δηλαδή στις «φούσκες».

Κατά δεύτερο λόγο, η Κίνα έχει εξελιχθεί σε σημαντικό παράγοντα της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας και διαδραματίζει όλο και πιο κρίσιμο ρόλο στην διατήρηση της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης.

Τρίτον, η παγκόσμια καπιταλιστική συσσώρευση ασκεί όλο και περισσότερη πίεση στους φυσικούς πόρους του κόσμου και στο περιβάλλον. Εμφανίζονται όλο και πιο πειστικές αποδείξεις ότι η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου θα φτάσει στο ανώτατο όριό της και σε λίγα χρόνια θα ξεκινήσει η πτωτική πορεία της.

Τέταρτον, η ιμπεριαλιστική περιπέτεια των ΗΠΑ στην Μέση Ανατολή δέχτηκε συντριπτικά πλήγματα, και όπως είναι αναμενόμενο αυξάνεται η αντίσταση στον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο.

Ο «παράδεισος» του καπιταλιστικού συστήματος

Το καπιταλιστικό σύστημα είχε την απάντηση στα προβλήματα μέχρι τώρα, τα οποία αντιμετώπιζε με το μάρκετινγκ, την διαφήμιση και την άνοδο μοντέλων προς μίμηση(star system) που εξυπηρετούν το σύστημα. Μεγάλη συμβολή στο σύστημα και τα εκατοντάδες τηλεοπτικά κανάλια και άλλα μέσα ενημέρωσης τα οποία ασχολούνται με τοξικομανείς αστέρες του κινηματογράφου, με τις ιστορίες για την ζωή γκάγκστερ ραπάδων και με την προβολή του εγκλήματος. Καθώς και καλοπαιγμένες υπερπαραγωγές του κινηματογράφου, παραγωγές των 50 και βάλε εκατομμυρίων ευρώ, οι οποίες επιβάλλουν την πολιτική και οικονομική ηγεμονία της καπιταλιστικής Αμερικής στους έξω, στους επόμενους. Διαφημίζουν μια ιδανική και υπερρεαλιστική δημοκρατία, αλλά και μια λογοκρισία (politically correct!) που γίνεται μόδα με την υπέρπροβολή τους. Ακόμη ισοπεδώνονται οι αρχές και αξίες των λαών, οι πολιτισμοί, οι θρησκείες και οι κουλτούρες. Όλα αυτά αντικαθιστώνται από την δύναμη, την όποια δημοσιότητα και προ πάντων το χρήμα. Το χρήμα το οποίο αντικαθιστά τις σταθερές και πνευματικές αξίες στο καπιταλιστικό σύστημα και φέρνει την «ευτυχία».

Η δύναμη πολλές φορές είναι πλασματική, ψεύτικη. Όμως μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα παίρνει μεγάλες διαστάσεις. Ο βομβαρδισμός της Γιουγκοσλαβίας από τις δυνάμεις του ΝΑΤΟ βομβάρδισε όλη την Ευρώπη. Με φόβο. Με την υπέρπροβολή του επέβαλε μια ψυχολογική τρομοκρατία.

Το καπιταλιστικό σύστημα είναι ουτοπικό, γιατί πουλάει παραμύθι. Και είναι στην φύση του ανθρώπου να είναι αισιόδοξος και να θέλει να ζει πολλές φορές σε ένα παραμύθι. Για να επιβιώσει και να εδραιωθεί ένα πολιτικό οικονομικό σύστημα χρειάζεται γερές βάσεις για να στηρίξουν έθνη και λαοί τον μέλλον τους. Χρειάζεται την πίστη και την στήριξη του κόσμου. Η ιστορία μας δίδαξε ότι ένα πολιτικόοικονομικό σύστημα καταρρέει όταν σταματήσει ο κόσμος να πιστεύει σε αυτό. Έτσι κατέρρευσαν προηγούμενα οικονομικά συστήματα και πολιτεύματα στο παρελθόν. Αφού όμως πρώτα, κατέρρευσαν στις συνειδήσεις των λαών.

Ο ηγεμόνας

Το καπιταλιστικό σύστημα για να επιβιώσει χρειάζεται τον συσσωρευτή, τον ηγεμόνα. Σύμφωνα με την Ρόζα Λούξεμπουργκ στο βιβλίο της «Η Συσσώρευση του Κεφαλαίου» (1912) κατέληγε στο συμπέρασμα ότι σε ένα καθαρό, κλειστό καπιταλιστικό σύστημα η υπεραξία που απαιτείται για την συσσώρευση δεν γίνεται να πραγματωθεί και επομένως ο καπιταλισμός πρέπει κατ’ ανάγκη να επεκτείνεται διαρκώς σε μη καπιταλιστικές περιοχές μέσω του εμπορίου. Που σημαίνει: Όταν αυτή η επέκταση δε θα είναι πια εφικτή, ο καπιταλισμός θα καταρρεύσει. Δεν θα μπορεί να λειτουργήσει ως οικονομικό σύστημα.

Με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα αντέξουν για πολύ ακόμα το αυξανόμενο έλλειμμα ισοζυγίου στις τρέχουσες συναλλαγές. Δεδομένου του κρίσιμου ρόλου που παίζουν τα ελλείμματα ισοζυγίου των τρεχουσών συναλλαγών των Ηνωμένων Πολιτειών στην σταθεροποίηση της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας, αν η οικονομία των ΗΠΑ περιπέσει σε παρατεταμένη στασιμότητα και το έλλειμμα των τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ πρέπει να αντιμετωπιστεί, προκύπτει το εξής ερώτημα: Ποια από τις άλλες μεγάλες οικονομίες μπορεί να αντικαταστήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και να διαδραματίσει κυρίαρχο ρόλο στην ανάπτυξη της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας;

Η απάντηση ίσως να είναι απλή. Ίσως όμως και να μην είναι τόσο απλή. Μπορεί η Κίνα να παίξει τον ρόλο του ηγεμόνα στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα; Μπορεί η Κίνα να οδηγήσει τον παγκόσμιο καπιταλισμό σε μια νέα περίοδο πλασματικής σταθερότητας και γρήγορης ανάπτυξης; Ας υποθέσουμε ότι η ηγεσία του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος διαθέτει την διορατικότητα να αντιληφθεί ότι, προς όφελος των μακροπρόθεσμων συμφερόντων του κινεζικού καπιταλισμού, είναι απαραίτητο να γίνουν μερικές παραχωρήσεις στους Κινέζους εργαζόμενους και αγρότες. Θα έχει το κόμμα την απαραίτητη βούληση και τα μέσα για να επιβάλει αυτή την ανακατανομή στις πολυεθνικές επιχειρήσεις, στους πλούσιους Κινέζους καπιταλιστές (πολλοί από τους οποίους διατηρούν στενές σχέσεις με το κόμμα και την κυβέρνηση) και στις επαρχιακές και τοπικές διοικήσεις, που τα τελευταία χρόνια έχουν συνάψει διάφορες συμμαχίες με τους εγχώριους και ξένους καπιταλιστές; Ίσως. Ίσως ακόμη να μπορούν η Ρωσία, η Βραζιλία και η Ινδία. Χώρες αναπτυσσόμενες, που κατέχουν φυσικούς πόρους και φαίνονται να έχουν την δυνατότητα να παίξουν ηγεμονικό ρόλο στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Θα μπορούσε ακόμη ένας συνδυασμός συνεργασίας Κίνας-Ρωσίας, ή και των τεσσάρων πιο πάνω. Όλα αυτά όμως είναι σενάρια. Σενάρια μέσα στον δογματισμό του οικονομικού συστήματος που επισκιάζει όλα τα άλλα.

Πολιτισμός

Θα πρέπει όμως να ελπίζουμε. Να ελπίζουμε ότι το όραμα της ανθρωπότητας δεν βασίζεται σε ένα οικονομικό σύστημα που ισοπεδώνει όλες τις υπόλοιπες έννοιες. Ίσως θα έπρεπε να κατανοήσουμε ότι όλα τα πολιτισμικά ρεύματα πρέπει να είναι ισότιμα σε ένα πολίτευμα κι όχι να είναι σκλάβος το πολίτευμα σε ένα μόνο ρεύμα, το οποίο για οποιοδήποτε λόγο υπερισχύει των άλλων. Από το πολιτισμικό ρεύμα της θρησκείας, την ανάγκη του ανθρώπου για το θείο, την θεολογία, την εσωτερική φιλοσοφία του ανθρώπου, είχαμε και έχουμε θρησκειοκεντρικά δογματικά συστήματα που καταπίεζαν τα άλλα πολιτισμικά ρεύματα, την επιστήμη και την κοινωνική οικονομία. Όπως την Δυτική Παπική Ρωμαιοκαθολική Ευρώπη της ιεράς εξέτασης και του σκοταδισμού, αλλά και τα σημερινά ισλαμικά κράτη είναι παραδείγματα θρησκειοκεντρικών συστημάτων. Η βιομηχανική επανάσταση θεοποίησε την επιστήμη και τα αποτελέσματά της, την τεχνολογία, και είχαμε παραδείγματα επιστημονικοκεντρικών κοινωνικών συνόλων που αγνοούσαν τα άλλα πολιτισμικά ρεύματα και ιδιαίτερα την θρησκεία. Και που εξελίχθησαν σε οικονομικοκεντρικά πολιτεύματα, με αποτέλεσμα να εξαρτώνται τα άλλα πολιτισμικά ρεύματα από το οικονομικοκοινωνικό δόγμα.

Δεν πρέπει να αγνοούμε ότι τα πολιτισμικά ρεύματα δημιουργήθηκαν από εμάς τους ανθρώπους για να καλύψουμε τις ανάγκες μας και για να δίνουμε απαντήσεις. Το πολιτισμικό ρεύμα της κοινωνικής φιλοσοφίας του ανθρώπου για να ζήσει σ’ ένα κοινωνικό σύστημα, ένα πολιτικόοικονομικό σύστημα. Το πολιτισμικό ρεύμα της επιστημονικής κοσμοθεωρίας, που έψαχνε λύσεις σε ερωτήματα και καλυτέρευση της ζωής του ανθρώπου, την επιστήμη και τα αποτελέσματα αυτής, την τεχνολογία. Αλλά και το πολιτισμικό ρεύμα της εσωτερικής φιλοσοφίας μας, του πνεύματος και της θεολογίας. Η κοινωνία του ανθρώπου χρειάζεται όλα τα πολιτισμικά ρεύματα ισότιμα κι όχι ένα δόγμα ενός ή δύο απ’ αυτών.

Εάν συνεχίσουμε στο δογματικό σύστημα του καπιταλισμού, τι πολιτισμό θα παραδώσουμε στα παιδιά μας; Ένα πολιτισμό χωρίς συνείδηση που βρίσκεται στον παρορμητισμό του κέρδους, που στον βωμό του καταστρέφει τον πλανήτη μας; Το οικονομοκεντρικό σύστημα που θεοποιεί την ύλη και η επιστημονική ανάπτυξη και έρευνα του ανθρώπου εξαρτώνται από αυτήν; Το σύστημα που ισοπεδώνει τις θρησκείες και την φιλοσοφική σκέψη; Το σύστημα στα πλαίσια του οποίου οι «ελεύθερες» επιλογές μας σε «δημοκρατικές» κοινωνίες εξαρτώνται από το χρήμα; Την δημοκρατία των επιχορηγήσεων και των πολυέξοδων «δημοκρατικών» εκλογικών εκστρατειών; Το οικονομικό σύστημα που μπορείς να αγοράσεις υγεία; Το οικονομικό σύστημα με το οποίο ισοπεδώνονται οι λαοί, τα έθνη, οι κουλτούρες και οι πολιτισμοί; Τι είναι η δημοκρατία; Στην αρχαία Ελλάδα όποιος ήθελε να πολιτευτεί το έκανε για να υπηρετήσει την κοινωνία, την πατρίδα του και η περιουσία του δημευόταν. Σήμερα σε μια «δημοκρατία», σε ένα καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα, αυτός που θέλει να πολιτευτεί πολλές φορές μπορεί να το κάνει για την φιλοδοξία του και για μικρά συμφέροντα. Φυσικά πολλές φορές και για να κάνει περιουσία.

Άραγε σε μια πραγματική δημοκρατία δεν θα έπρεπε να έχουν ισότιμη θέση όλα τα πολιτισμικά ρεύματα; Που ο κάθε λαός θα χαίρεται την διαφορετικότητα του δικού του πολιτισμού; Σεβόμενος τους άλλους; Δεν θα έπρεπε να θέλουμε να ζούμε σε ένα πολιτισμό αγάπης, ισότητας, ενότητας και κατανόησης; Που ίσως δεν κατανοήσαμε ακόμη και θα πρέπει πολύ γρήγορα να κατανοήσουμε. Γιατί σκλαβωμένοι σε αυτό το δόγμα μόνο την συνέχειά του μπορούμε να σκεφτόμαστε. Γιατί το δογματικό καπιταλιστικό σύστημα του σήμερα επισκιάζει όλα τα άλλα και βασίζεται στην υπερβολή. Την υπερβολή που δημιουργεί ανάγκες για υπερκατανάλωση. Που κάνει τους ανθρώπους δυστυχισμένους για όλα όσα δεν έχουν, χωρίς να μπορούν να εκτιμήσουν αυτά που έχουν. Κάνει τους ανθρώπους να εκτιμούν ότι δεν είναι, χωρίς να εκτιμούν αυτό που πραγματικά είναι. Το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα είναι ιμπεριαλιστικό εκ φύσεως. Χρειάζεται συνεχή εξάπλωση για την συνέχιση της υπερκατανάλωσης. Πρέπει να εξαπλώνεται συνεχώς σε μη καπιταλιστικές χώρες. Για να επιβιώσει. Όσο καπιταλιστική είναι μια χώρα, τόσο μειώνεται η δημοκρατικότητά της. Στις καπιταλιστικές χώρες υπερισχύει ο νόμος του δυνατού και του αθέμιτου ανταγωνισμού. Το καπιταλιστικό σύστημα δεν είναι απλά ένα οικονομικό σύστημα. Όλα εξαρτώνται από την οικονομία. Είναι δογματικό κοινωνικόπολιτικό σύστημα. Χρηματοκεντρικό. Υλιστικό και μη λογικό. Απλά γιατί δεν είναι λογικό το 20% του πληθυσμού να έχει τον πλούτο του 80% της γης. Δεν είναι λογικό η έλλειψη πόσιμου νερού και τροφής να είναι το πρώτο πρόβλημα στην μαύρη ήπειρο και στην Ινδία. Τουλάχιστον δεν είναι λογικές οι υπερβολές που γίνονται στις καπιταλιστικές χώρες. Δεν είναι λογικές οι συσσωρεύσεις των πόρων και των προϊόντων, την στιγμή που τα στερούνται συνάνθρωποί μας. Η απληστία για το μέγιστο κέρδος, καθώς και οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στο καπιταλιστικό σύστημα και, δυστυχώς, επιβραβεύονται. Τουλάχιστον μέχρι τώρα. Γιατί ο πλανήτης μας δεν αντέχει άλλη εκμετάλλευση. Υπερθερμαίνεται. Η στάθμη του νερού των θαλασσών ανεβαίνει. Το πετρέλαιο τελειώνει. Οι φυσικοί πόροι τελειώνουν.

Ίσως (ελπίζω) να βρισκόμαστε στην τελική κρίση του καπιταλιστικού συστήματος. Ελπίζω να μην βρισκόμαστε στην τελική κρίση του ανθρώπου στην γη.