Ένα σχετικά πρόσφατο πολυσυλλεκτικό βιβλίο σε επιμέλεια των Sunil Bastian και Robin Luckham φέρει τον τίτλο «Can Democracy be Designed: The Politics of Institutional Choice in Conflicttorn Societies». Το βιβλίο μελετά ενδελεχώς τα πειράματα σχεδιασμού δημοκρατίας σε έξι κράτη: Την Ουγκάντα, την Γκάνα, το Φίτζι, την ΣριΛάνκα, την Ν. Αφρική και την Βοσνία Ερζεγοβίνη και έρχεται να συνεισφέρει σε μια έντονη συζήτηση, η οποία αφορά ιδιαίτερα κάθε Κύπριο. Το αναπόφευκτο συμπέρασμα του βιβλίου είναι ότι ο θεσμικός σχεδιασμός εμπεριέχει ένα οξύμωρο. Οι πολιτικοί θεσμοί ως όρος εμπεριέχουν το στοιχείο της οργανικής γένεσης και εξέλιξης, μέσα από τις πραγματικές πολιτικοκοινωνικές συνθήκες ενός κράτους. Οι προσπάθειες σχεδιασμού «δημοκρατίας» και «πολιτικών θεσμών» έχουν εκ προοιμίου ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης. Οι πρόσφατες περιπέτειες του Ιράκ και του Αφγανιστάν αποτελούν δύο ακόμη παραδείγματα.

Τα συμπεράσματα αυτά δεν θα πρέπει να ερμηνευθούν ως παραδοχή ότι ο σχεδιασμός ενός λειτουργικού μοντέλου δημοκρατίας είναι αδύνατος. Συνεπάγονται όμως ότι κάθε προσπάθεια σχεδιασμού ενός θεσμικού μοντέλου αποτελεί ένα εξαιρετικά δυσχερές πείραμα, το οποίο προϋποθέτει λεπτομερή επεξεργασία των ιστορικών, κοινωνικών, πολιτικών και πολιτιστικών δεδομένων και κυρίως, το οποίο να προσφέρει αίσθημα ασφάλειας και δικαίου στους πολίτες που καλούνται να το θέσουν σε λειτουργία. Οποιοδήποτε πείραμα είναι βασισμένο σε ενδογενείς αδικίες ή σε εξωγενείς παράγοντες, όπως συμφέροντα τρίτων κρατών τα οποία συμμετέχουν στον σχεδιασμό, είναι καταδικασμένο σε αποτυχία.

Για τον λόγο αυτό, οι Bastian και Luckham (p. 310) δεν διστάζουν να παρατηρήσουν αναφερόμενοι στον «consociationalism», δηλαδή στην καθιέρωση ενός μόνιμου διαμοιρασμού της εξουσίας μεταξύ κοινοτήτων, ως μέρους ενός ευρύτερου πολιτικού συμβιβασμού: «Στην Κύπρο και στον Λίβανο, τα Συντάγματα με την λογική του διαμοιρασμού της εξουσίας, πέτυχαν απλώς να διαιωνίσουν τον κοινοτικό ανταγωνισμό, χωρίς να μπορούν να εμποδίσουν με οποιοδήποτε τρόπο την βίαιη σύγκρουση». Πράγματι η μελέτη της περιόδου 1960-1963 αποδεικνύει ότι οι δύο κοινότητες, οι οποίες ήταν ήδη εξαιρετικά καχύποπτες και με αντιτιθέμενα συμφέροντα, βρέθηκαν να αγωνίζονται εγκλωβισμένες σε μια διελκυστίνδα, η οποία είχε ως μόνο στόχο την εξυπηρέτηση εξωγενών συμφερόντων (βλ.αναλυτικά «Αιμιλιανίδη, Η Κοινοβουλευτική Συνύπαρξη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων»).

Η επιλογή της ομοσπονδίας αποτελούσε εκ προοιμίου ένα δυσχερές και αμφίβολο πείραμα για την επίλυση του κυπριακού, το οποίο μπορούσε να επιβιώσει μόνο εφόσον το προτεινόμενο Σύνταγμα εμπεριείχε επαρκή συνενωτικά στοιχεία των δύο κοινοτήτων και στηριζόταν σε ορισμένες απαραίτητες λειτουργικές αρχές. Είναι για τον λόγο αυτό που η επίσημη ελληνοκυπριακή ερμηνεία των προτάσεων που υποβλήθηκαν από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο το 1977 έθετε συγκεκριμένες αρχές στις οποίες θα έπρεπε να στηρίζεται η οποιαδήποτε λύση του κυπριακού προβλήματος, ώστε να έχει ελπίδες βιωσιμότητας και λειτουργικότητας (βλ. και Τορναρίτης, Οι Νομικές Πτυχές του Κυπριακού Προβλήματος).

Το σχέδιο Ανάν αγνόησε οποιεσδήποτε αρχές λειτουργικότητας και περιφρόνησε οποιεσδήποτε αρχές δικαίου. Οι συντάκτες του σχεδίου ενδιαφέρθηκαν πολύ περισσότερο για την ικανοποίηση των αξιώσεων της Τουρκίας και της Μεγάλης Βρετανίας, παρά για το οποιοδήποτε καλώς νοούμενο συμφέρον του κυπριακού λαού. Τα μέχρι τώρα συμπεράσματα της παρούσας διαδικασίας διαπραγμάτευσης μεταξύ του Δημήτρη Χριστόφια και του Μεχμέτ Αλί Ταλάτ φαίνεται να οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Ο ΟΗΕ, όπως και οι εκπρόσωποι της ΕΕ ενδιαφέρονται στο πώς να πωληθεί η λύση, παρά στο πώς να καταστεί βιώσιμη και λειτουργική, ενώ οι πρόσφατες «ομόφωνες» αποφάσεις του Εθνικού Συμβουλίου ανατρέπονται στην πράξη μέσα από την αποδοχή της εκ περιτροπής προεδρίας, της παραμονής μεγάλου αριθμού εποίκων και ουσιαστικά της διαπραγμάτευσης στην βάση του σχεδίου Ανάν. Ο μοναδικός τρόπος όμως για να σχεδιαστεί μια λειτουργική δημοκρατία παραμένει η στήριξη των θεσμών της στο δίκαιο. Οποιοσδήποτε άλλος τρόπος είναι καταδικα-σμένος εκ προοιμίου να καταρρεύσει.