Γράφει: Ελένη Σβορώνου
Η βιοποικιλότητα της Ελλάδας, Πλούτος και απώλειες
Η χερσαία πανίδα της Ελλάδας περιλαμβάνει περίπου 50,000 είδη. Πού οφείλεται, όμως, η τόσο μεγάλη ποικιλία ειδών της χώρας; Καταρχήν στην γεωγραφική θέση της. Στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων (Ευρώπης, Αφρικής και Ασίας) καθώς βρίσκεται, συγκεντρώνει είδη και από τις τρεις αυτές γεωγραφικές ενότητες. Στην πλούσια γεωλογική ιστορία της, επίσης, (αρκεί να θυμηθεί κανείς την σεισμική δραστηριότητα και την δραστηριότητα των ηφαιστείων) οφείλεται ο πλούσιος, οριζόντιος και κάθετος, διαμελισμός. Τα 16,000 χλμ. Περίπου ακτογραμμής, τα 9.825 χιλιάδες νησιά, τα φαράγγια, οι χαράδρες, τα σπήλαια, τα βουνά που φτάνουν τα 3.000 μ. ύψος (κορυφή Μύτικας, Όλυμπος), όλη αυτή η ποικιλία τοπίων και οικοσυστημάτων προέρχεται από τις αναδύσεις και καταβυθίσεις τμημάτων του φλοιού της γης.
Ποικιλία τοπίου σημαίνει ποικιλία οικοσυστημάτων και ενδιαιτημάτων και, επομένως, ποικιλία ειδών. Άλλα είδη ενδημούν και επιβιώνουν σε μια σπηλιά και άλλα σε ένα φαράγγι, σε μια βουνοκορφή μεγάλου υψομέτρου ή στις όχθες ενός υγροτόπου.
Αξίζει να αναφερθούμε ιδιαιτέρως και στην ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλία των ενδημικών ειδών πανίδας αλλά και χλωρίδας. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 3,956 ενδημικά είδη της ξηράς και των γλυκών νερών. Αυτός ο υψηλός αριθμός μπορεί να προήλθε από την μακροχρόνια απομόνωση και την επακόλουθη έντονη ειδογένεση. Τέτοιες περιοχές στην νότια Ελλάδα είναι οι κορυφές των βουνών, όπως του Ταΰγετου και του Ψηλορείτη, και νησιά, όπως πολλά νησιά των Κυκλάδων.
Κατάσταση πληθυσμών
Δυστυχώς έχουμε στην διάθεσή μας σχετικά λίγα δεδομένα για την κατάσταση των πληθυσμών των ειδών που ζουν στην Ελλάδα. Μια γενική εκτίμηση είναι ότι οι πληθυσμοί είναι σχετικά αραιοί αν τους συγκρίνουμε με αντίστοιχους της κεντρικής Ευρώπης.
Αν και στο εξωτερικό αρκετά είδη ζώων χρησιμοποιούνται ως δείκτες για την κατάσταση του περιβάλλοντος, αυτός ο τομέας δεν έχει ακόμη αρχίσει να εφαρμόζεται συστηματικά στην Ελλάδα. Το μόνο νομοθετικό εργαλείο που απαιτεί την χρήση ζωικών δεικτών είναι η κοινοτική Oδηγία-Πλαίσιο για τα νερά (2000/60/ΕΕ), που απαιτεί την ύπαρξη συγκεκριμένων ειδών, η παρουσία των οποίων δείχνει μια ικανοποιητική κατάσταση των εσωτερικών νερών. Η εφαρμογή αυτής της οδηγίας έχει μόλις ξεκινήσει στην Ελλάδα και αυτή την στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη προγράμματα εντοπισμού ελληνικών ειδών-δεικτών, προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες.
Όσον αφορά στα προστατευόμενα είδη για τα οποία η χώρα μας έχει στοιχεία, η κατάσταση διατήρησης δηλώθηκε ως ικανοποιητική μόνο για το 12% αυτών. Έντονη ανησυχία προκαλούν τα δεδομένα για τα θαλάσσια είδη, καθώς η κατάσταση δια-τήρησής τους, σε ποσοστό 65%, κρίνεται από κακή έως μη ικανοποιητική. Για το υπόλοιπο 35% των θαλάσσιων ειδών η κατάσταση διατήρησης αναφέρεται ως άγνωστη.
Απειλές
Οι κυριότερες αιτίες που πολλά ζώα απειλούνται με εξαφάνιση μπορούν να συνοψιστούν σε μία: Απώλεια και υποβάθμιση των κατάλληλων ενδιαιτημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η μεσογειακή φώκια, που χρειάζεται σχετικά αδιατάρακτα παράκτια οικοσυστήματα, με αποτέλεσμα να απειλείται από την τουριστική ανάπτυξη των ακτών. Επίσης, νυχτερίδες όπως ο ρινόλοφος του Mehely, μια τυπικά σπηλαιόβια νυχτερίδα, στην περίπτωση της οποίας η αύξηση της επισκεψιμότητας και η παρουσία επισκεπτών την περίοδο των γεννήσεων και της γαλουχίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον θάνατο δεκάδων νεογνών. Άλλα είδη, κυρίως μεγάλα θηλαστικά, όπως η αρκούδα και ο λύκος, εξαρτώνται από την ύπαρξη σχετικά μεγάλων και αδιατάρακτων εκτάσεων κατάλληλου ενδιαιτήματος, με αποτέλεσμα να απειλούνται από τον κερματισμό που προκαλούν σε αυτές τις περιοχές έργα όπως η κατασκευή μεγάλων οδικών αξόνων.
Μια άλλη πτυχή απώλειας και υποβάθμισης του ενδιαιτήματος των ειδών οφείλεται στην επέκταση και εντατικοποίηση της γεωργίας. Η προοδευτική αναδιάρθρωση και εντατικοποίηση της ελληνικής γεωργίας, οι εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες, η χρήση βαριών γεωργικών μηχανημάτων και η κατακόρυφη αύξηση της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων για την επίτευξη μεγάλων αποδόσεων δημιούργησαν πρόσθετα προβλήματα στην πανίδα γενικά, αλλά και ειδικότερα σε απειλούμενα είδη, όπως η μεσογειακή χελώνα, ο λαγόγυρος ή ο λιβαδόκιρκος, του οποίου οι φωλιές καταστρέφονται από τα μηχανήματα κατά την περίοδο του θερισμού.
Για τα ψάρια των εσωτερικών υδάτων, τα αμφίβια, αλλά και ασπόνδυλα είδη, η κατάσταση του ενδιαιτήματος και των ειδών εξαρτάται από την καλή ποιότητα και την επαρκή ποσότητα του νερού. Η σημερινή χρήση των εσωτερικών υδάτων ως τελικών αποδεκτών αποβλήτων από βιομηχανικές, γεωργικές και αστικές δραστηριότητες επηρεάζει δραματικά και τους ιχθυοπληθυσμούς. Στα αμφίβια, μια σημαντική αιτία υποβάθμισης είναι η υπεράντληση του νερού, καθώς και η απώλεια των προσωρινών ενδιαιτημάτων γλυκού νερού, όπως οι εποχικές λιμνούλες και άλλοι μικροί υγρότοποι. Για παράδειγμα, αυτές οι αιτίες έχουν οδηγήσει τους πληθυσμούς αλπικού τρίτωνα (Mesotriton alpestris), στην Βόρεια Πελοπόννησο σε υποβάθμιση, με αποτέλεσμα οι πληθυσμοί αυτοί να θεωρούνται κινδυνεύοντες, σε αντίθεση με τους πληθυσμούς της υπόλοιπης Ελλάδας, που θεωρούνται ως τρωτοί.
Η κλιματική αλλαγή, εκφρασμένη ως αυξημένη πιθανότητα ξηρασίας ή υψηλότερη μέση θερμοκρασία τους θερινούς μήνες, αποτελεί μια κοινή απειλή για είδη που είναι ήδη ευάλωτα σε άλλες γνωστές απειλές και κυρίως για τα αμφίβια και τα ερπετά. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της θαλάσσιας χελώνας Caretta Caretta, η σημαντική εξάρτηση του κύκλου ζωής της από την στεριά, όπου γεννιέται και γεννάει, την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας και της θερμοκρασίας, με επιπτώσεις όπως αλλαγή της αναλογίας θηλυκών-αρσενικών (καθώς η θερμοκρασία εκκόλαψης καθορίζει το φύλο του νεοσσού), αύξηση των θανάτων νεοσσών και απώλεια των παραλιών ωοτοκίας. Έρευνα που διεξήχθη στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου κατέδειξε ότι σε περίπτωση ανόδου της στάθμης της θάλασσας κατά 40 εκ. θα χαθεί το 11% των παραλιών ωοτοκίας.
Η θανάτωση ατόμων, εσκεμμένη ή τυχαία, είναι μία ακόμη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά και διαφορετικά είδη. Η εσκεμμένη και άμεση θανάτωση σχετίζεται με την λαθροθηρία, που αφορά σε θηλαστικά όπως ο αίγαγρος, η αρκούδα και το ζαρκάδι, αλλά και πολλά είδη πουλιών, κυρίως υδρόβιων ή και άλλων, όπως ο φασιανός και η πετροπέρδικα. Η νόμιμη αλλά έντονη αλιεία απειλεί τον ρυγχοκαρχαρία, ενώ η υπεραλίευση έχει επίσης οδηγήσει στην κατάρρευση σχεδόν των αποθεμάτων του ερυθρού τόνου.
Ένας άλλος τρόπος θανάτωσης ατόμων είναι η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων για την θανάτωση άγριων, αδέσποτων, ή ακόμη και οικόσιτων ζώων, είτε επειδή προκύπτουν ζημιές στην φυτική ή ζωική παραγωγή και στα θηρεύσιμα είδη, είτε σε περιπτώσεις αντεκδικήσεων ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες. Στην Ελλάδα καταγράφεται αύξηση παρόμοιων περιστατικών, με θύματα θηλαστικά, όπως το τσακάλι και η αρκούδα. Ως μη επιλεκτική μέθοδος, τα δηλητηριασμένα δολώματα δεν καταναλώνονται μόνο από τα είδη-στόχους και προκαλούν σημαντικά προβλήματα στην άγρια πανίδα, όπως συνέβη με τον γυπαετό, που εξαφανίστηκε από την ηπειρωτική Ελλάδα λόγω δολωμάτων που στόχο είχαν τον λύκο, αλλά και το όρνιο.
Η τυχαία θανάτωση αφορά περισσότερο θαλάσσια είδη, όπως ψάρια, κητώδη, θαλάσσιες χελώνες, αλλά και θαλασσοπούλια και σχετίζεται με απώλειες λόγω παρεμπίπτουσας αλιείας, τυχαίας εμπλοκής σε αλιευτικά εργαλεία, αλλά και συγκρούσεων με σκάφη.
Μια άλλη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά είδη ερπετών, αμφιβίων, εντόμων, αλλά και ειδών πουλιών, όπως η γαλιάντρα, είναι η συλλογή ατόμων για ερευνητικούς σκοπούς (αμφίβια) ή ως κατοικίδια (πουλιά, ερπετά, έντομα).
Η φύση εκδικείται;
«Η φύση εκδικείται», αυτό είναι αλήθεια. Γιατί αν τα είδη πανίδας αποτελούν δείκτη υγείας οικοσυστημάτων, με τόσα πολλά απειλούμενα είδη στην Ελλάδα και τον κόσμο, θα έπρεπε να είχαμε προ πολλού σημάνει συναγερμό. Ωστόσο η διεθνής κοινότητα καθυστερεί να λάβει αποτελεσματικά μέτρα κατά της κλιματικής αλλαγής. Στην Ελλάδα οι προστατευόμενες περιοχές πάσχουν από έλλειψη αποτελεσματικής διαχείρισης και φύλαξης, ενώ η καταπάτηση βιοτόπων και η παράνομη δόμηση είναι ορατές δια γυμνού οφθαλμού παντού. Η οικονομική κρίση, παγκόσμια, ευρωπαϊκή και ελληνική, θα έπρεπε να μας στρέψει σε μια νέου τύπου ανάπτυξη με σεβασμό στους φυσικούς πόρους. Το δίλημμα «οικολογία» ή «ανάπτυξη» είναι ψευδές. Αποδείχθηκε ότι το μοντέλο της άκριτης ανάπτυξης είναι προβληματικό τόσο για τον άνθρωπο, όσο και για την φύση. Εφόσον ο σύγχρονος άνθρωπος δεν φοβάται πια την φύση, ούτε την θεωρεί ιερή, όπως άλλοτε, τουλάχιστο ας την δει ως οικονομικό πόρο, ως «την χήνα που γεννά τα χρυσά αυγά». Καταστρέφοντας την χήνα, καταστρέφουμε το μοναδικό συγκριτικό μας πλεονέκτημα, στην Ελλάδα τουλάχιστον: Την φυσική μας κληρονομιά.
(Το άρθρο βασίζεται στην εισαγωγή του Κόκκινου Βιβλίου για τα Απειλούμενα Ζώα της Ελλάδας [2010] της Παναγιώτας Μαραγκού).
Η Ελένη Σβορώνου είναι συγγραφέας παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας, Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης WWF Ελλάς