Γράφει: Ιωάννα Χατζηκωστή , Νάσα Παταπίου
Ποιητική συλλογή Φασγάνου Δίχα
Με εξώφυλλο την Χριστίνα Ντε Πιζάν, μια πρωτοπόρο γυναίκα ποιήτρια που έζησε από το 1364 μέχρι το 1429, και την βαρύτατα εμποτισμένη με πόνο και απορία (απόγνωση μάλλον, αφού πρόκειται να πεθάνει και με τέτοιο φρικτό θάνατο) φράση του Ηρακλή από τις Τραχίνιες του Σοφοκλή «φασγάνου δίχα» παρουσιάζει η Νάσα Παταπίου τα ποιήματα της δεύτερης ποιητικής συλλογής της. Η δήλωση, συνειδητή ή ασυνείδητη, της ποιήτριας είναι καθαρή για μένα από την αρχή: Τόσο η φωτογραφία της Ντε Πιζάν, αλλά και η ζωή και το έργο της, όσο και η Δηιάνειρα που κρύβεται πίσω από την φράση «φασγάνου δίχα» και πίσω από τον θάνατο του λαμπρού ήρωα Ηρακλή, ο οποίος αντιλαμβάνεται ντροπιασμένος ότι πεθαίνει όχι από φάσγανο (ξίφος) αλλά από μια γυναίκα, αντιπροσωπεύουν την δύναμη και το πάθος της γυναικείας ψυχής, πολλές φορές και τα δύο ανεξέλεγκτα, πολλές φορές και τα δύο υποτιμημένα. Παρόλα αυτά, πάντα μα πάντα παρόντα και νυν και αεί ρυθμίζοντα τον κόσμο και τους περίεργους κύκλους του.
Πρόκειται για μια πολύ ωραία και πολύ ώριμη ποιητική συλλογή, κατά την γνώμη μου, η οποία επανέρχεται με ένταση και επιμονή γύρω από δύο μεγαθέματα που τα χειρίζεται -στις καλύτερες στιγμές της- απλά θαυμάσια: Τον έρωτα και την πατρίδα. Και τα δύο με τρόπο ουσιαστικό, όπως ουσιαστικός ανακαλύπτω ότι είναι πάντα ο λόγος της ποιήτριας, με βλέμμα βαθύ και διεισδυτικό, κάποτε σχεδόν εγκεφαλικό, αλλά και με την καρδιά ανοικτή, έτοιμη να δοθεί σε πυρά θυσίας για ό,τι αγάπησε. Θα επανέλθω στα δύο αυτά θέματα.
Πριν από αυτό θα ήθελα να τονίσω την αριστοτεχνική ματιά στα πράγματα που επιτυγχάνεται στην ποιητική συλλογή μέσα από την χρήση του ιστορικού πρίσματος. Η Νάσα Παταπίου μιλά για θέματα που μας αφορούν και σήμερα αλλά μέσα από το πρίσμα άλλων εποχών, συνήθως της Βενετοκρατίας ή της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο και ιδιαίτερα του κρίσιμου σημείου της Τουρκικής εισβολής του 1570-1. Η Βενετοκρατία είναι και το αντικείμενο των επιστημονικών ερευνών της Νάσας Παταπίου, άλλωστε, και έτσι οι γνώσεις της οι ιστορικές καθώς και η ποιητική ευαισθησία της στα ιστορικά πράγματα διαφαίνονται με τρόπο περίλαμπρο στην συλλογή. Στην ποίησή της, όμως, η Νάσα κοιτά πέρα από την αυστηρότητα του ιστορικού και εντοπίζει με τρόπο μικροσκοπικό και αριστοτεχνικό καινούρια πράγματα: Ονόματα, πράξεις και συναισθήματα που χάνονται στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το ιστορικό αυτό πρίσμα λειτουργεί, λοιπόν, διπλά στην ποιητική συλλογή: Μας επιτρέπει να γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα την περίοδο ταυτιζόμενοι με τα συναισθήματα, τα όνειρα και τις ανησυχίες των ηρώων της φέρνοντας μας πιο κοντά στην Ενετοκρατία με τρόπο σχεδόν μαγικό. Από την άλλη, η βενετική αυτή πρόσοψη των ιστοριών μας επιτρέπει να καταλάβουμε με τρόπο αποστασιο-ποιημένο και, ίσως ακριβώς για τον λόγο αυτό, πιο ξεκάθαρο τον εαυτό μας, την δική μας ιστορική περίοδο, τα σημερινά μας προβλήματα και ανησυχίες. Η απόσταση καθαρίζει τα πράγματα και τονώνει τα συναισθήματα και αυτό είναι γνώρισμα που το συναντώ σε πολλούς ποιητές που αγαπώ.
Θα ξεκινήσω από το μεγάθεμα «πατρίδα» που ορίζει την ποιητική συλλογή. Μην σας τρομάζει ο όρος «πατρίδα», δεν έχει τίποτα από τις εθνικιστικές συνδηλώσεις και υποδηλώσεις που μας έμαθαν τα τελευταία χρόνια να φοβόμαστε. (Η Νάσα Παταπίου είναι κόρη γνωστού εκπαιδευτικού-λόγιου της Κύπρου, γνωστού και κατατρεγμένου κομμουνιστή, στον οποίο αφιερώνεται η συλλογή, με πληγές στα παιδικά της χρόνια από αυτή την κοινωνική απόρριψη). Η Καρπασία, τόπος καταγωγής της ποιήτριας, γίνεται στην συλλογή το σύμβολο της Κύπρου, το δεινάρετο άκρο της. Η Καρπασία και ό,τι την ορίζει ως πατρίδα: Τα γλυκά νερά της θάλασσάς της, ο ουρανός της, η μάνα της ποιήτριας, οι ιστορικές στιγμές της, οι περιγραφές της στα ιστορικά κείμενα, όλα συνθέτουν μια ιδανική Καρπασία, η σημερινή απουσία της οποίας από την ζωή της ποιήτριας απλά επιτείνει την ομορφιά και την μοναδικότητά της. Απλά επιτείνει την αγάπη.
Πώς προσεγγίζει η Νάσα την πατρίδα σε αυτή την ποιητική συλλογή; Συχνά με φωνή γυναικεία. Άλλοτε γίνεται η προσωποποίηση της ελληνικής σημαίας που πολλά χρόνια περίμενε κάτι που ποτέ δεν ήλθε, μέχρι που τώρα πια γονατισμένη από τις κακουχίες στο νοτιότερο σημείο της Κύπρου φωνάζει στο ποίημα Λευκό και Μπλε:
Έλα Ελλάς
Στην ακρότατη άκρη
Της Κύπρου
Γονάτισα και σήκωσέ με
Σημαία ελληνική έστω αιματόβρεκτη
Στο ακρωτήριο Δεινάρετο
Έλα Ελλάς
Έλα κυμάτισέ με
Άλλοτε συνομιλεί με την ιστορική της, υποθέτω, ιδιότητα με τον Φλώριο Βουστρώνιο, τον Στέφανο Λουζινιάν και τον εικοσαετή Λεονάρδο, δηλαδή τον Λεονάρδο Ντονά, μετέπειτα δόγη, που άφησε σπουδαίο ιστορικό υλικό για την Κύπρο. Όλοι ιστορικοί που αναλύουν τα μύρια όσα για την Καρπασία και την γη της, την βλάστησή της και τα νερά της, για να υψώσει στο τέλος την φωνή της για να αντιπαραβάλει στον διδακτικό και αποστασιοποιημένο τόνο τους την δική της βιωματική αλήθεια στο ποίημα με τον πετυχημένο τίτλο Μάθημα Ιστορίας.
Τα Νερά της Ρίζας
Τα Νερά της Πλάκας
Τα Νερά τα Σέλενα
Σύρριζα μας ξερίζωσαν
Από το χώμα
Όσο για το καταπληκτικό Τα Μετά Την Άλωση ποίημα όπου σειρές ολόκληρες Ελλήνων περνάνε μπροστά από τον Τούρκο κατακτητή, πραγματικό γεγονός που μαρτυρείται από τις ιστορικές πηγές, ο οποίος κόβει μια – μια τις γλώσσες τους ενώ αυτοί με τα ματωμένα τους στόματα φωνάζουν την ακατα-νόητη φράση Λα ζει, Λα ζει, παραθέτω απλά τους τελευταίους στίχους:
Το αιματωμένο στόμα
Έστω μπορεί να πει
Λα ζει. Λα ζει
Που πάει να πει
Στη γλώσσα την ελληνική
Ζει, ζει
Η Ελλάς ζει
Αυτά στην γλώσσα την ελληνική. Στην γλώσσα την κομμένη την ελληνική.
Στο υπέροχο ποίημα Προς τα Νερά τα Σέλενα, η ποιήτρια ορίζει και πάλι αυτή την στενότατη σχέση της με την πατρίδα που δεν μπορεί παρά να συγκινήσει με την απλότητα και την βαθύτητά της.
Και η ανάσα μου
Θάμπωσε τον καθρέφτη σου Πατρίδα
Εξίσου βαθύς είναι και ο έρωτας στην ποίηση της Νάσας Παταπίου. Πρόκειται για τον έρωτα που δίνει περισσότερο πόνο από χαρά. Για τον έρωτα που σε οδηγεί ταυτόχρονα στο ποίημα Ασάνδαλη.
Με φωτοστέφανο μόνο τον πόθο
Στην εξύψωση
Και στην Άκρα Ταπείνωση
Πρόκειται για τον έρωτα που βρίσκεται στα πιο απίθανα μέρη αλλά ορίζει με βία το άτομο και τις επιλογές του. Για τον έρωτα που θέλοντας και μη σε ακολουθεί παντού χωρίς να το επιλέξεις και χωρίς να το επιτρέψεις στο ποίημα Κωπηλατώντας στα Πελά-γη.
Στα χέρια τ’ ανδρειωμένου ρήγα
Που οδοιπορεί με το πλεούμενό του
Προς τη Δύση
Φέροντας το άρωμα
Ίχνη ιδρώτα δηλαδή
Από της ερωμένης του το σώμα
Στο ποίημα Η παπαρούνα της Ασίας ορίζεται και πάλι ο έρωτας
Θωπείες χνουδωτές
Βαθύρριζα φιλιά
Και θείες περιπτύξεις
Για να καταλήξουμε στην πρόκληση του έρωτα, του πραγματικού έρωτα, που έχει να κάνει μόνο με τους γενναίους στο ποίημα Η Θαυματοποιός του Έρωτα. Ένα ποίημα που έχει να κάνει με την ένταση και το επικίνδυνο του έρωτα λόγω αυτής ακριβώς της έντα-σης.
Έχω ένα περιβόλι μαγικό
Περιφραγμένο
Το ορέγονται πολλοί
Και τριγυρνούν απέξω
Μα δεν τολμούν να μπουν
Δεν θα σας πω περισσότερα. Καλύτερα να σας δημιουργηθεί η ανάγκη να δείτε μόνοι σας την συλλογή, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Αιγαίον τις τελευταίες μέρες του 2009. Επιστρέφοντας από τον ωραίο ποιητικό, ιστορικό κόσμο της Νάσας Παταπίου στον «απάνω κόσμο, τον Αρνιστή και Ψεύτη της αγάπης» κατά την Νάσα, σας προτρέπω να διαβά-σετε το ποίημα Ιερώνυμος Maggi, για το οποίο δεν δύναμαι να σας μιλήσω. Να το διαβάσετε και να μείνετε στους στίχους:
Μα πάνω απ’ όλα ήμουν ποιητής
Και θηρευτής ονείρων
Και αντιπαραβάλετέ τους με εκείνο το υπέροχα απόλυτο και σκανδαλιστικά μηδενιστικό του Οδυσσέα Ελύτη:
Ποίηση μόνο είναι κείνο που απομένει.