Γράφει: Χριστόδουλος Χριστοδούλου
Τι προέπεται και τι επιβάλλεται στην παρούσα κρίση
Θα ήταν ουτοπικό να εξετάζουμε τα εσωτερικά οικονομικά μας πράγματα και να τα θεωρούμε ανεξάρτητα και αποσυνδεμένα από τις τρέχουσες και μελλούμενες διεθνείς εξελίξεις. Όχι μόνο γιατί η κυπριακή οικονομία είναι μικρή, ανοιχτή και πολύ ευαίσθητη σε εξωτερικές επιρροές και επιδράσεις. Όχι μόνο γιατί ο κύριος τομέας που τροφοδοτεί την ανάπτυξη και συντηρεί το ψηλό κατά κεφαλήν εισόδημά μας είναι ο τριτογενής των υπηρεσιών, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραματίζουν οι ξένες επενδύσεις, καταθέσεις και, γενικά, οι χρηματοοικονομικές δραστηριότητες τρίτων και ο τουρισμός. Αλλά και γιατί η παγκόσμια οικονομία έχει πάψει εδώ και δύο δεκαετίες να διαχωρίζεται σε χώρες και περιφέρειες και να κατακερματίζεται από τα αυστηρά διακριτικά του προστατευτισμού, των εγχώριων επιδοτήσεων και των εξωτερικών επιβαρύνσεων.
Ζούμε εδώ και πέρα από είκοσι χρόνια στην εποχή της ασύνορης παγκόσμιας οικονομίας. Της οικονομίας που κατάργησε τους διασυνοριακούς φραγμούς, που απέταξε τους προστατευτισμούς και υιοθέτησε ή επέβαλε τον σκληρό και αδυσώπητο ανταγωνισμό. Και η παρούσα κρίση πήρε πλανητικές διαστάσεις και επιτάχυνε την εξάπλωση και την οξύτητά της λόγω ακριβώς αυτού του γεγονότος: Ότι, δηλαδή, η παγκόσμια οικονομία ορθώς και προσφυώς χαρακτηρίζεται πλέον ως η οικονομία ενός τεράστιου χωριού που λειτουργεί άνευ όρων και συνόρων.
Είναι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο που κρατικές και υπερκρατικές αρχές παρακολουθούν με προσοχή τις παγκόσμιες τάσεις, προοπτικές και εξελίξεις και μετέχουν ή επιχειρούν να διαδραματίζουν ρόλο στην διαμόρφωση των αποφάσεων, που δίνουν κατευθύνσεις ή και που ρυμουλκούν ακόμη την πορεία των διεθνών οικονομικών πραγμάτων.
Μέχρι πριν από την κρίση είχαμε την ομάδα των επτά αναπτυγμένων χωρών να ποδηγετεί ή να διαμορφώνει οριακά τις τάσεις και τις εξελίξεις. Ήταν ακόμη η πολυδύναμη, διεθνικών διαστάσεων οικονομία της αμερικανικής υπερδύναμης, η Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 και η Ευρωζώνη των 16, οι συνεργαζόμενες αναδυόμενες οικονομίες των ασιατικών χωρών, και, τελευταία, η Κίνα και η Ρωσία, η Ινδία και η Βραζιλία.
Εδώ και δύο χρόνια, η παγκόσμια δύναμη που καθοδηγεί τις εξελίξεις περικλείεται στα πλαίσια των είκοσι αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων οικονομικά χωρών. Με μόνη, ίσως, παραφωνία την υποανάπτυκτη οικονομικά Τουρκία, τη συμμετοχή της οποίας επέβαλαν οι πάντοτε μυωπάζοντες Αμερικανοί, σε βάρος της οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά αναπτυγμένης Ισπανίας.
Στις πέντε τελευταίες διασκέψεις της Ομάδας των Είκοσι έγινε πια ξεκάθαρο ότι η Ομάδα των Επτά έχει περιθωριοποιηθεί και ότι η Ομάδα των Είκοσι έχει πάρει τα ηνία. Με την Αμερική και την Ευρωπαϊκή Ένωση κατά πρώτο και κύριο λόγο να πρωταγωνιστούν, να θέτουν τα θέματα της άμεσης προτεραιότητας, να τα ιεραρχούν και να τα στοχοθετούν από απόψεως χρόνου και κανόνων που θα τα διέπουν.
Κορυφαία των πέντε αυτών διασκέψεων υπήρξε αναμφίβολα εκείνη του Λονδίνου, τον Απρίλιο, 2009, και πολύ σημαντική η τελευταία του Τορόντο, τον Ιούνιο, 2010. Στη διάσκεψη του Λονδίνου ξεχώρισαν δύο αποφάσεις: Εκείνη που υπαγόρευσαν οι Ευρωπαίοι για την δημιουργία ομοιόμορφων κανόνων ρύθμισης και εποπτείας των χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων και της καθίδρυσης οργάνων, εθνικών και διεθνικών, για την διασφάλιση της εθνικής και διασυνοριακής εφαρμογής των ρυθμιστικών και εποπτικών κανόνων. Και, εκείνη που επέβαλαν ουσιαστικά οι Αμερικανοί, δηλαδή τη διάθεση ενός ποσοστού του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος κάθε χώρας (5% εισηγούνταν οι Αμερικανοί και 2% τελικά αποδέχτηκαν οι Ευρωπαίοι), το οποίο να χρησιμοποιηθεί για την υποκίνηση της ανάπτυξης, με ταυτόχρονη ενίσχυση του αποθεματικού του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου με μισό δισεκατομμύριο δολάρια, ώστε τούτο να ανέλθει στο ένα τρισεκατομμύριο.
Στην πρόσφατη διάσκεψη του Τορόντο το θέμα που δέσποζε αφορούσε στην διαμάχη μεταξύ των υποστηριχτών της πρόταξης οικονομικής σταθερότητας -με πρωταγωνιστές τους Γερμανούς και τους Γάλλους και γενικά τους ευρωζωνικούς- και των υποστηριχτών της πρόταξης της ανάπτυξης ως προϋπόθεσης της επίτευξης οικονομικής σταθερότητας, με πρωταγωνιστές τους Αμερικανούς αλλά και τα αναδυόμενα οικονομικά μεγαθήρια της Ευρασίας και της Λατινικής Αμερικής.
Οι πρώτοι, οι Ευρωπαίοι, υποστήριζαν έντονα τον περιορισμό των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και των δημόσιων χρεών ως προϋπόθεση της επίτευξης βιώσιμης ανάπτυξης εδρασμένης στην οικονομική σταθερότητα, ενώ οι δεύτεροι, οι Αμερικανοί κυρίως, πρόταξαν την επέκταση της κατανάλωσης και την υποκίνηση της ανάπτυξης ως ύψιστης προϋπόθεσης για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας, να αυξηθεί η παραγωγή και η παραγωγικότητα και να εδραιωθεί, στην συνέχεια, ως αναπόδραστο απότοκο, η οικονομική σταθερότητα.
Όσο περίεργο και αν φαίνεται, στο τέλος της διάσκεψης και οι δύο απόψεις υιοθετήθηκαν ως εξίσου σημαντικές και τέθηκαν ως ίσης σημασίας και προτεραιότητας στοχεύσεις. Με τους Ευρωπαίους να δηλώνουν ευτυχείς γιατί εξήλθαν «νικητές» μέσα από τη διαμάχη και να δηλώνουν ότι «το αποτέλεσμα της Συνόδου αντανακλά μια ευρεία σύγκλιση προς την ευρωπαϊκή προσέγγιση». Αυτό τόνισαν στο κοινό ανακοινωθέν τους οι Μπαρόζο και Ρομπέι, ενώ η Άγγελα Μέρκελ εξέφρασε με θριαμβικό τρόπο την χαρά της αναφέροντας: «Είναι περισσότερο από ό,τι περίμενα, είναι μια επιτυχία».
Από την πλευρά του ο Καναδός Πρωθυπουργός υπέδειξε με νόημα στο τέλος της Συνόδου Κορυφής: «Όλοι οι ηγέτες αναγνωρίζουν ότι η δημοσιονομική σταθεροποίηση δεν είναι αυτοσκοπός». Εξάλλου οι Αμερικανοί δεν απέκρυψαν την ανησυχία τους «μήπως η υπερβολική λιτότητα στην Ευρώπη πνίξει την ανάπτυξη».
Ενδιαφέρουσες ήταν οπωσδήποτε οι δηλώσεις του Προέδρου Ομπάμα, ο οποίος έδωσε το στίγμα της αμερικανικής θεώρησης των πραγμάτων, τονίζοντας, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:
«Έπειτα από χρόνια υπερβολικού υψηλού χρέους, οι Αμερικανοί δεν μπορούν να πληρώνουν για να εξασφαλίζουν την ευημερία του κόσμου» και, ακόμη, ότι «κανένα έθνος δεν μπορεί να θεωρεί ότι ο δρόμος του προς την ευημερία είναι στρωμένος με εξαγωγές προς την Αμερική», κάνοντας σαφή υπαινιγμό προς την Κίνα.
Τη χαριστική βολή, που σήμανε τη θεωρητική, τουλάχιστον, σύνθεση των δύο απόψεων ή των δύο διαφορετικών σχολών αντιμετώπισης της κρίσης, έδωσε ο Διευθυντής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου Ντομινίκ Στρος-Καν, ο οποίος υποβάθμισε το βασικό διακύβευμα στη Σύνοδο Κορυφής των είκοσι στο Τορόντο ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη μείωση των ελλειμμάτων στους προϋπολογισμούς, τονίζοντας πως δεν έχει καμία σημασία. «Το ζήτημα για μας, είπε, είναι ψευδοπρόβλημα. Τα πράγματα είναι πολύ πιο καλά γιατί η κατάσταση είναι διαφορετική σε κάθε χώρα. Το ζήτημα δεν είναι η εξισορρόπηση του προϋπολογισμού ή η ανάπτυξη, αλλά εξισορρόπηση του προϋπολογισμού και ανάπτυξη», τόνισε στη συνέντευξη τύπου ο Στρος-Καν.
Αναμφίβολα ο Στρος-Καν έθεσε τα πράγματα σε κάποια εξισορρόπηση και τα εδραίωσε στον ορθολογισμό της διαφορετικότητας μεταξύ των αναγκών και των ιδιοτυπιών κάθε χώρας ή κάθε συνασπισμού χωρών ή κρατών. Και, οπωσδήποτε, η απόλυτη ταύτιση πολιτικών και μέτρων σε κάθε χώρα την ίδια χρονική στιγμή θα ισοδυναμούσε με παραλογισμό.
Όμως, η πραγματικότητα είναι ότι απαιτείται προσοχή. Ο νεοκεϋνσιανισμός των Αμερικανών δεν πρέπει να αγνοεί την ανάγκη τιθασευμένων δημόσιων οικονομικών, ενώ η έμμονη συντηρητικότητα της ευρωπαϊκής σχολής, με απόλυτη προσήλωση στην σταθερότητα και την εξάλειψη των ελλειμμάτων, δεν μπορεί να διαζευχθεί από την ταυτόχρονη ανάγκη για τόνωση της κατανάλωσης και υποκίνηση της ανάπτυξης.
Προκειμένου για μας, εδώ, στην Κύπρο, θα ήταν άσκηση ματαιοπονίας η προσπάθεια να διαγνώσουμε σε τι συνίσταται η πολιτική των κυβερνώντων και η αντίστοιχη των αντιπολιτευομένων. Τουλάχιστον, μέσα από την πρόσφατη συζήτηση στην Βουλή για τα φορολογικά μέτρα και την δημόσια διαμάχη που συνεχίσθηκε, ένα είναι το συναγόμενο βέβαιο συμπέρασμα: Ότι δεν ξέρουμε τι μας γίνεται. Και ο Θεός να βάλει και πάλι το χέρι του. Γιατί τα πράγματα ούτε εύκολα είναι, ούτε εκείνοι που τα διαχειρίζονται έχουν ξεκάθαρη γραμμή πλεύσης και συγκεκριμένο πρόγραμμα δράσης για την αντιμετώπισή τους. Πολύ πιο σοβαρή γίνεται η διαπίστωση αυτή τώρα, μετά και την επελθούσα, ως αναμενόταν, δημοσιονομική μας επιτήρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο Χριστόδουλος Χριστοδούλου είναι πρώην Υπουργός Οικονομικών και Εσωτερικών και τέως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου