Σίγουρα αυτά σας ακούγονται κάπως παρατραβηγμένα. Δυστυχώς όμως δεν απέχουν και πολύ από την πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που είδε το φώς της δημοσιότητας την 7^η του περασμένου Ιουλίου, επιβεβαιώνοντας τους φόβους των Ευρωπαίων πολιτών. Το όνομα αυτής: «Πράσινη Βίβλος για τις Συντάξεις». Πρόκειται για ένα έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που σκοπό έχει την προώθηση προβληματισμού και την έναρξη διαβούλευσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο για το πώς μπορούν να διασφαλιστούν επαρκείς, βιώσιμες και ασφαλείς συντάξεις. Η διαβούλευση αυτή, η οποία θα κρατήσει για τέσσερις μήνες, θα οδηγήσει στην υιοθέτηση Λευκής Βίβλου, προκειμένου να αποτελέσει πηγή κοινοτικής δράσης. Αν κρίνουμε όμως από το περιεχόμενο του συγκεκριμένου εγγράφου και από το κύμα αντιδράσεων που έχει ήδη προκαλέσει, μάλλον θα τολμούσε να πει κανείς ότι οδηγούμαστε με μαθηματική ακρίβεια σε μια «Μαύρη Βίβλο» …

Πράσινη Βίβλος και … πράσινα άλογα

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα τελευταία 50 χρόνια το προσδόκιμο ζωής στην Ευρώπη αυξήθηκε κατά μέσον όρο κατά πέντε χρόνια. Υπολογίζεται δε ότι μέχρι το 2060 το προσδόκιμο ζωής θα αυξηθεί κατά επτά χρόνια. Και αυτά βέβαια εν μέσω αυξημένων ποσοστών υπογεννητικότητας. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, ενώ το 2008 υπήρχαν τέσσερις άνθρωποι σε ηλικία εργασίας (15-64 ετών) για κάθε ένα πολίτη της ΕΕ άνω των 65 ετών (4:1), η αναλογία αυτή υπολογίζεται να μειωθεί σε 2:1 μέχρι το 2060. Με πιο απλά λόγια, οι συνταξιούχοι σε σχέση με τους εργαζόμενους αναμένεται να διπλασιαστούν στο διάστημα αυτό. ‘Η με πιο “αλατοπιπεράτα” λόγια –σε αυτά που αρέσκεται άλλωστε η ΕΕ– «…οι γηράσκοντες πληθυσμοί σε όλα τα Κράτη Μέλη ασκούν μεγάλη πίεση στα συνταξιοδοτικά συστήματα».

Έτσι, όπως το θέτει η Επιτροπή, διά στόματος Λάζλο Άντορ, «η επιλογή που έχουμε είναι, ή φτωχότερους συνταξιούχους και ψηλότερες (συνταξιοδοτικές) εισφορές, ή περισσότερους εργαζόμενους για μεγαλύτερο διάστημα». Με αυτό το φαινομενικά τόσο απλό «ψευτοδίλημμα», ο Ούγγρος Επίτροπος  (αρμόδιος για θέματα απασχόλησης, κοινωνικών υποθέσεων και κοινωνικής συνοχής) θέτει ως αναγκαίο «μονόδρομο» την παράταση του εργασιακού βίου.

Με την πλήρη στήριξη των συνεργών του, Όλι Ρεν (οικονομικές και νομισματικές υποθέσεις) και Μισέλ Μπαρνιέ (εσωτερική αγορά και υπηρεσίες), ο Άντορ υπογραμμίζει ότι, «…η σημερινή κατάσταση πολύ απλά δεν είναι βιώσιμη». «Για να αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση», συνεχίζει, «πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά η ισορροπία μεταξύ του χρόνου στην εργασία και του χρόνου στην σύνταξη». Και αν με τα όμορφα αυτά λόγια δεν καταλάβατε τι θέλει πει ο ποιητής, τότε ας το θέσουμε λίγο πιο ωμά: Σκοπεύετε να ζήσετε περισσότερο; Τότε δουλέψτε περισσότερο!

«Εργασία και χαρά»

Υπό την πίεση των υπερβολικών ελλειμμάτων που αντιμετωπίζουν, πολλά κράτη μέλη της ΕΕ έχουν ήδη αρχίσει κινητοποιήσεις για σημαντική αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης. Ενώ η Ισπανία εξετάζει, για παράδειγμα, το ενδεχόμενος αύξησης του ορίου στο 67^ο έτος, η Γερμανία το έχει ήδη θέσει αυτό ως στόχο μέχρι το 2029. Υπολογίζεται δε ότι για να αντιμετωπιστεί η «ασφυξία» στο συνταξιοδοτικό, ένας Ευρωπαίος θα πρέπει να εργάζεται κατά την διάρκεια των 2/3 της ενεργού του ζωής και να είναι στην σύνταξη το τελευταίο 1/3. Αυτή είναι η κατά τα άλλα «σωστή χρονική ισορροπία» μεταξύ εργασίας και σύνταξης, την οποία προτείνει η Επιτροπή. Με άλλα λόγια, «εργασία και χαρά»…

Η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου

Αν είναι να δούμε βέβαια και την δημοσιονομική πραγματικότητα, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το τεράστιο πρόβλημα που δημιουργείται από τα δημογραφικά δεδομένα που παρατηρούμε. Η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών ταμείων σε όλες σχεδόν της χώρες της ΕΕ τίθεται υπό αμφισβήτηση, ενώ η χρηματοδότησή τους είναι ακόμα πιο ανέφικτη σήμερα, ελέω της χρηματοπιστωτικής κρίσης που πλήττει όλα τα κράτη μέλη. Έτσι αξίζει έστω να αναγνωρίσουμε στους Λάζλο-Ρεν-Μπαρνιέ την αναγκαιότητα μιας τέτοιας πρωτοβουλίας, που στόχο έχει την αναχαίτιση των συνταξιοδοτικών ταμείων.

Τότε εντάξει, ας το δεχτούμε… ας πούμε ότι είναι πολύ καλά όλα αυτά για την αντιμετώπιση του συνταξιοδοτικού. Ρωτάμε όμως: Τα ταμεία ανεργίας ποιος θα τα γεμίσει τώρα; … μμμ…

Η γενιά καγκουρό

Την έχουν αποκαλέσει γενιά των 700 (ή G-700), των 800 –ακόμα και των πλην 700. Σε κάθε χώρα έχουν το δικό τους προσωνύμιο. Στην Γαλλία, για παράδειγμα, είναι η γενιά του CPE, του Συμφώνου Πρώτης Πρόσληψης, ενώ στην Ισπανία ονομάζονται οι Χιλιάριδες. Ο χαρακτηρισμός όμως που τους δίνεται από πολλούς κοινωνιολόγους είναι η γενιά καγκουρό. Είναι οι νέοι της γενιάς αυτής που παρόλα τα διπλώματά τους και τα χρόνια σπουδών τους, συνεχίζουν να ζουν με τη μαμά (όπως τα καγκουρό).

Πιο συγκεκριμένα, ο μέσος όρος ηλικίας αποχώρησης των νέων από τις οικογενειακές τους εστίες υπολογίζεται στα 27 έτη στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία και στα 30 στην Ιταλία. H γενιά των bamboccioni κατά την ιταλική (δηλαδή παιδιά της μαμάς), είναι αυτή που ζει σήμερα στην αβεβαιότητα, αφού τα ποσοστά ανεργίας που την μαστίζουν έχουν ανέβει κατακόρυφα, ενώ οι μισθοί είναι πενιχροί.

Ας συλλογιστούμε για λίγο: Πώς περιμένουμε να αυξηθούν τα ποσοστά γεννητικότητας και να λυθούν έτσι τα δημογραφικά μας προβλήματα, εν μέσω όλης αυτής της αβεβαιότητας που πλήττει την νέα γενιά;

Ρωσική ρουλέτα η μόνη λύση

Τα πράγματα σίγουρα δεν είναι σήμερα και τόσο ρόδινα. Δύσκολοι καιροί για νέους, αλλά και για τους γηραιότερους (ιδιαίτερα βέβαια για αυτούς που προέρχονται από τον ιδιωτικό τομέα). Αναμφισβήτητα, κανείς δεν θέλει να ζει σε μια κοινωνία όπου η νέα γενιά είναι συνώνυμο της ανεργίας, της ετεροαπασχολήσης, των χαμηλών μισθών και της έλλειψης οράματος. Διότι πράγματι μια πολύ μεγάλη μερίδα των νέων της μικρής και μικρομεσαίας αστικής τάξης μαστίζεται από τις συνέπειες των νέων αυτών δεδομένων και διερωτάται σήμερα πού πήγε η εποχή του «ζαμάν φου» και του «Μπάμπη του φλου».

Από την άλλη, κανείς δεν θέλει να ζει και σε μια κοινωνία όπου τα γηρατειά είναι συνώνυμο της φτώχειας, διότι ο «γηράσκων πληθυσμός» έχει και αυτός τις δικές του ανησυχίες. Αγωνιά για τα παιδιά και τα εγγόνια του μέσα στο νέο αυτό γίγνεσθαι, αλλά φοβάται  κιόλας μην πεθάνει στη ψάθα, έτσι που στερεύουν τα συνταξιοδοτικά ταμεία.

Μήπως τελικά η λύση να μην βρίσκεται μέσα σε πράσινες, λευκές ή μαύρες βίβλους, αλλά μέσα σε μια πιο απλή λογική; Εμείς πάντως προτείνουμε μια η οποία, όσο μακάβρια κι αν φαντάζει, ίσως να είναι η μοναδική μέσα σε αυτό το «μονόδρομο», όπως τον χαρακτηρίζει η ΕΕ, που έχουμε μπει:

Με τα όμορφα στατιστικά και ποσοστά του 4:1 που μας παρουσιάζουν οι Ευρωφωστήρες, η λύση μας εμάς βασίζεται σε απλά μαθηματικά. Γιατί δεν λέμε ότι σε κάθε τέσσερεις συνταξιούχους σήμερα αντιστοιχεί μία σύνταξη και ένα όπλο με τρεις σφαίρες; Και ας ονομάσουμε την λύση αυτή η «Ρωσική Ρουλέτα του Συνταξιοδοτικού»!

στους Μιχάλη Κοντό και Χριστίνα Ιωάννου

Με τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου Λευκωσίας κ. Μιχάλη Ατταλίδη συζητήσαμε για την κρίση την οποία διέρχεται η ΕΕ, για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά και για τις προσδοκίες ημών των Κυπρίων από την ένταξή μας στην ΕΕ.

Γίνεται πολύς λόγος για την σχέση της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με την διεύρυνση της Ένωσης. Μήπως η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έχει φτάσει στο όριό της και μήπως η διεύρυνση σκοτώνει την εμβάθυνση;

Κατά την γνώμη μου η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης υπήρξε ανέκαθεν μία πορεία η οποία προχωρούσε σε σημείο που δεν μπορούσε να προβλεφθεί  στο προηγούμενο στάδιο της ιστορικής της εξέλιξής. Γι’ αυτό και δεν νομίζω ότι μπορεί να απαντηθεί εκ των προτέρων το κατά πόσον η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει φτάσει στο όριό της. Το ερώτημα που μπορεί να τεθεί είναι ποια ζητήματα εγείρονται σε αυτό το στάδιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Επειδή όμως πιστεύω ότι αυτά τα θέματα πρέπει να προσεγγίζονται και σε ιστορική προοπτική, σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν είναι η πρώτη φορά που η ΕΕ βρίσκεται φαινομενικά ενώπιον μιας κρίσης ως προς την εξέλιξη της ολοκλήρωσης. Μάλλον, από τον καιρό της δημιουργίας της, οι κρίσεις είναι συνήθη φαινόμενα. Ας θυμηθούμε π.χ. το γεγονός ότι αμέσως μετά την δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα, το επόμενο βήμα, που ήταν η προσπάθεια της δημιουργίας μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας, εξελίχθηκε σε μια μεγάλη αποτυχία η οποία όμως, κατά παράξενο τρόπο, δεν επηρέασε την ανάπτυξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διότι αμέσως μετά έγινε το βήμα της δημιουργίας της Ευρώπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. Όμως σε μεταγενέστερο στάδιο υπήρξαν πραγματικές κρίσεις οι οποίες είχαν διάρκεια και φαίνονταν να σηματοδοτούν το τέλος του εγχειρήματος. Π.χ. η κρίση της πολιτικής της “άδειας καρέκλας” επί Ντε Γκωλ. Ολόκληρη σχεδόν την δεκαετία του ’70 η ΕOK βρισκόταν σε αδιέξοδο, εν μέρει για λόγους παρόμοιους με αυτούς που ισχύουν σήμερα, δηλαδή εξ’ αιτίας μιας γενικότερης οικονομικής κρίσης που ακολούθησε τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής. Τα οικονομικά προβλήματα οδήγησαν σε μια προσπάθεια επανεθνικοποίησης των πολιτικών των Κρατών Μελών, σε βαθμό μάλιστα που, το 1982, ο Economist διακήρυσσε ότι είχε λήξει η πορεία της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας.  Κυκλοφόρησε με μια ταφόπετρα στο εξώφυλλό του, δηλώνοντας “ένθαδε κείται η ΕΟΚ”. Το λέω αυτό για να υποστηρίξω ότι δεν μπορεί να πει κανείς ότι είναι άνευ προηγουμένου η κρίση την οποία διέρχεται σήμερα η ΕΕ.

Εν τούτοις,  όντως  η Ε.Ε. διέρχεται σήμερα κρίση. Και βλέπω ότι δύο ή τρία ζητήματα  συγκλίνουν για να συντείνουν σε αυτή την κρίση: Το ένα είναι ασφαλώς η παγκόσμια οικονομική κρίση. Αν και την ανέφερα πρώτη δεν την θεωρώ  κατ’ ανάγκη ως τον πιο σημαντικό παράγοντα,  διότι η κρίση στα της ΕΕ προϋπήρχε της έλευσης της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, απλώς η τελευταία έχει καταστήσει τον χειρισμό των πραγμάτων πιο δύσκολο. Το δεύτερο είναι η παγκοσμιοποίηση, ο παγκόσμιος ανταγωνισμός και η πίεση πάνω στις οικονομίες των Κρατών Μελών της ΕΕ, αλλά και η πίεση πάνω στα κοινωνικά τους συστήματα. Αυτές οι πιέσεις, σε συνδυασμό με την γήρανση του πληθυσμού, δημιουργούν πολύ μεγάλα ζητήματα για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο –το οποίο στην πραγματικότητα δεν είναι μοντέλο της ΕΕ, αλλά μια κοινή συνισταμένη των προσπαθειών των ευρωπαϊκών κρατών , στα ιδιαίτερα πλαίσια της Ευρωπαϊκής κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ιστορίας, να έχουν ένα σύστημα κοινωνικής μέριμνας. Όσον αφορά στην οικονομική πίεση, αυτή προέρχεται από την μετανάστευση των βιομηχανιών της Ευρώπης προς τις αναδυόμενες οικονομίες. Υπάρχει τέλος ένα τρίτο ζήτημα, το οποίο οφείλεται σε κάποια φαινόμενα επανεθνικοποίησης που παρατηρούνται στα ευρωπαϊκά κράτη. Ως ένα τέτοιο φαινόμενο θα μπορούσε να σημειωθεί π.χ. η συμπεριφορά της γερμανικής κυβέρνησης σε σχέση με την στήριξη της Ελλάδας, μία ρηξικέλευθη  αντίδραση  για την Γερμανία, που συνέτεινε στο να ενταθούν τα προβλήματα γύρω από το ζήτημα  αυτό.

Για όλους αυτούς λοιπόν τους λόγους θα έλεγα ότι πράγματι η ΕΕ διέρχεται μια κρίση, η οποία σε κάποιο βαθμό επιτείνεται από ένα φαινόμενο το οποίο αποκαλώ έλλειψη ηγεσίας. Θεωρώ ότι η σημερινή ευρωπαϊκή ηγεσία δεν έχει αρθεί στο ύψος των περιστάσεων. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος: Δεν έχουμε ανθρώπους του πολιτικού εκτοπίσματος του Φρανσουά Μιτεράν και του Χέλμουτ Κολ, οι οποίοι όχι μόνο διέθεταν το πολιτικό ανάστημα  που τους επέτρεπε να είναι πρωταγωνιστές στην  διαδικασία της  ευρωπαϊκής ενοποίησης, αλλά και η συνεργασία τους δημιούργησε μια κινητήριο δύναμη, αυτό που αργότερα ονομάστηκε γαλλογερμανικός άξονας. Σήμερα δυστυχώς δεν υπάρχει τίποτα το ισοδύναμο. Ούτε ως ατομικό πολιτικό ανάστημα, ούτε σε επίπεδο γαλλογερμανικής συνεργασίας για να αναβιώσει η ατμομηχανή της ΕΕ. Αντίθετα, βλέπουμε κάτι άλλο: Την εθνική πολιτική σε κάθε Κράτος Μέλος να κάνει το παν για να αποδώσει τα αρνητικά της σημερινής, δύσκολης οικονομικής συγκυρίας, στην ΕΕ. Αντίθετα, ηγέτες όπως οι Μιτεράν και Κόλ αναλάμβαναν ρίσκα στην εθνική τους πολιτική ζωή για να προωθήσουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Πέραν του ατομικού, σε θεσμικό επίπεδο, η καθιέρωση θέσεων Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Υπάτου Εκπροσώπου Εξωτερικής Πολιτικής από την Συνθήκη της Λισαβόνας δεν έχει επιφέρει κάποια βελτίωση στο ζήτημα της διαχείρισης των εσωτερικών ζητημάτων της ΕΕ; Επιπλέον, πώς σχολιάζετε την επιλογή των ατόμων;

Η αρχή της πορείας προς την Συνθήκη της Λισαβόνας και η κατάληξή της ανήκουν σε διαφορετικά στάδια της ιστορίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η αρχή της σημειώθηκε  σε μια εποχή κατά την οποία μπορούσε να γίνεται λόγος για απαρχή της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, αφού είχε επιτευχθεί κάποιος βαθμός οικονομικής ενοποίησης.  Έχουμε π.χ. την ομιλία του τότε Γερμανού Υπουργού Εξωτερικών, Γιόσκα Φίσερ, στο Πανεπιστήμιο Humboldt to 2000,  ο οποίος είχε πει ότι φτάσαμε στο στάδιο κατά το οποίο πρέπει να δημιουργήσουμε την ευρωπαϊκή ομοσπονδία. Και αυτό διότι εν όψει της διεύρυνσης  που διαφάνηκε μετά την πτώση του τοίχους του Βερολίνου, το νέο, μεγάλο οικοδόμημα δεν μπορούσε να βασιστεί στους θεσμούς και τις διαδικασίες που υπήρχαν εκείνη την στιγμή. Επρόκειτο για μια πολύ σωστή διάγνωση. Η ομιλία εκείνη σημείωνε την απαρχή στις  διεργασίες που κατάληξαν στην συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης, στην Ευρωπαϊκή Συνέλευση, στην Συνταγματική Συνθήκη  και, τέλος, στην Συνθήκη της Λισαβόνας. Πράγματι, η προσπάθεια ήταν να επινοηθούν  οι θεσμοί που ήταν αναγκαίοι για την νέα ΕΕ των 27 Κρατών Μελών, χωρίς να έχει ακόμα ολοκληρωθεί η διεύρυνση. Έγινε μια σοβαρή προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση, η οποία δεν μπορεί να υποτιμάται. Αντίθετα, θα έλεγα ότι έδωσε πάρα πολλά εφόδια στην ΕΕ τα οποία ήταν αναγκαία εν όψει της νέας μεγάλης διεύρυνσης. Σαφώς και η αποτελεσματικότητα των θεσμών έχει αυξηθεί: Ο αριθμός των αποφάσεων που λαμβάνονται με σταθμισμένη πλειοψηφία και όχι με ομοφωνία έχει αυξηθεί κατά πολύ, έχουν δωθεί στην Ένωση θεσμοί με τους οποίους μπορεί να έχει μια πιο ισχυρή διεθνή παρουσία, έχουν δωθεί θεσμοί με τους οποίους μπορεί να είναι πιο ευέλικτη, όπως π.χ. η ενίσχυση της αρχής της επικουρικότητας, η δυνατότητα συνεργασιών μεταξύ κάποιων Κρατών Μελών για την αποσπασματική προώθηση της ολοκλήρωσης κ.α. Κατά συνέπεια, η Συνθήκη της Λισαβόνας έχει συνεισφέρει σε πολύ μεγάλο βαθμό στο να ενδυναμώσει την Ένωση και να επιλύσει μερικά από τα προβλήματα που διαφαίνονταν εν όψει της διεύρυνσης.

Όμως, θα ήθελα να σημειώσω κάποια ζητήματα: Κατ’ αρχάς, η νέα Συνθήκη πάσχει και από κάποιες αγκυλώσεις. Ο Άγγλοι λένε μερικές φορές ότι “η καμήλα είναι ένα άλογο το οποίο έχει σχεδιαστεί από μια επιτροπή”. Παρομοίως, αυτές τις Συνθήκες τις έχουν σχεδιάσει πολλές επιτροπές.  Αποτελεί ένα νομικό κείμενο το οποίο δημιουργήθηκε μέσα από συμβιβασμούς συμφερόντων, ανάγκη για ομοφωνία κ.λπ. Θα μπορούσε ενδεχομένως κανείς να το χαρακτηρίσει ως αγκυλωμένο, σε ότι αφορά στην μορφή της ηγεσίας που έχει δημιουργηθεί. Έχουμε πράγματι τώρα τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την Ύπατο Εκπρόσωπο και έχουμε και τις ομαδικές προεδρίες των τριών χωρών, καθώς και την εθνική προεδρία. Η πληθώρα αυτή των προεδριών φαίνεται, πρακτικά, να δημιουργεί κάποια ζητήματα σε ό,τι αφορά στην εφαρμογή της Συνθήκης της Λισαβόνας. Πάντως αυτά φαίνεται να επιλύονται επί του πρακτέου, δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι έχει προστεθεί ακόμα μια διάσταση στο ανορθόδοξο του τρόπου οργάνωσης της ΕΕ  συγκρινόμενου με τον αντίστοιχο ενός ομοσπονδιακού κράτους. (Όχι πως υπάρχει σήμερα πολιτική στήριξη για μια ομοσπονδιακή κατεύθυνση.)

Ως προς τα άτομα που επιλέγηκαν για αυτά τα αξιώματα, διαφαίνεται και εδώ μια προσπάθεια να μην υπερτονιστεί η νέα ηγεσία, γι’ αυτό και επιλέγηκαν άτομα χαμηλών τόνων. Δεν είναι βέβαια και εύκολο να φανταστεί κανείς το αντίθετο, εάν αυτοί που θα επιλεγούν δεν θα έχουν αποδείξει σε μακροχρόνια βάση την ευρωπαϊκή τους εμπειρία και τον ευρωπαϊκό τους προσανατολισμό. Π.χ., εάν ο Χέλμουτ Κολ βρισκόταν εκείνη την στιγμή στο τέλος της θητείας του ως Καγκελλάριος της Γερμανίας, θα μπορούσε κανείς να τον φανταστεί στην θέση του Βαν Ρόμπεϊ. Εκείνος όμως ο ηγέτης υψηλού προφίλ που ήταν διαθέσιμος εκείνη την στιγμή ήταν ο Τόνι Μπλερ, του οποίου ο διορισμός στην υποτιθέμενη πιο ισχυρή θέση της ΕΕ θα ήταν κάπως παράδοξος, νοουμένου ότι υπήρξε ο αρχηγός μιας χώρας που με συνέπεια ακολουθεί ευρωσκεπτικιστική πορεία.

Υπάρχει λοιπόν ζήτημα ηγεσίας. Πρέπει όμως να σημειώσουμε ότι όσο πιο έντονη και δραστήρια θα ήταν η ηγεσία που θα διοριζόταν, τόσο πιο πολύ θα υποβάθμιζε τις εθνικές ηγεσίες στις διεθνείς σχέσεις, κάτι που νομίζω ότι, σε αυτό το στάδιο,  μόνο λίγοι  στην ΕΕ επιθυμούσαν. Είναι και αυτό κάτι που εμπίπτει στις τάσεις επανεθνικοποίησης για τις οποίες μίλησα προηγουμένως.

Επίσης, οι επιλογές αυτές έχουν διασφαλίσει την αποφυγή  συγκρούσεων. Πράγματι, αυτή η πληθώρα των προεδριών και γενικά οι νέοι θεσμοί που δημιουργούνται όπως η Ευρωπαϊκή Διπλωματική Υπηρερσία, που είναι ένας πολύ σημαντικός νέος θεσμός, παρά τις δυσκολίες, τις καθυστερήσεις και τις νέες αποφάσεις που έπρεπε να ληφθούν, διαμορφώθηκαν χωρίς συγκρούσεις.

Ας επανέλθουμε λίγο στο κοινωνικό κράτος και την οικονομική βιοσιμότητα της ΕΕ, σε μια περίοδο παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Με δεδομένα τα βεβαρυμένα δημοσιονομικά των Κρατών Μελών, αλλά και το γεγονός ότι το ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος είναι μέρος της ευρωπαϊκής κοινωνικοοικονομικής κουλτούρας, πιστεύετε ότι μπορεί η ΕΕ να ανακάμψει και να επανέλθει δυναμικά; Ή μήπως, χωρίς δραστικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, θα καταδικαστεί σε μια διαρκή κίνηση σημειωτόν;

Τίποτα δεν είναι διασφαλισμένο, με την εξής έννοια: Στην πραγματικότητα υπάρχουν έντονες πιέσεις πάνω στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Πρόκειται τόσο για εξωτερικές όσο και – σε κάποιο βαθμό – εσωτερικές πιέσεις. Εξωτερικά, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, αντιμετωπίζει τον μεγάλο ανταγωνισμό που δημιουργούν οι νέες, αναδυόμενες οικονομίες στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Εσωτερικά, υπάρχει αυτή η ανισορροπία που παρατηρούμε τώρα, μεταξύ της ανάπτυξης στον βορρά – τον οποίο συμβολίζει ιδιαίτερα η Γερμανία – και του νότου – τον οποίο συμβολίζει ιδιαίτερα η Ελλάδα. Κάποιοι θεωρούν ότι η οικονομική ισχύς της Γερμανίας έχει ως αντίβαρο την οικονομική αδυναμία της Ελλάδας και των άλλων Μεσογειακών χωρών της Ένωσης. Με άλλα λόγια, ένας από τους λόγους που η Ελλάδα αντιμετωπίζει το οικονομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει είναι το γεγονός ότι η Γερμανία έχει την οικονομική ισχύ που έχει, συνεχίζει να παράγει τα βιομηχανικά προϊόντα  που παράγει,  και τα εξάγει με μεγάλη επιτυχία, δεν καταναλώνει ιδιαίτερα και δεν αυξάνει με ραγδαίο ρυθμό τους μισθούς, κάτι που σημαίνει ότι οι χώρες του νότου έχουν την κακότυχη ευκαιρία να κτίσουν  αυτά τα τεράστια ελλείμματα. Δεν μπορεί βέβαια να πει κανείς ότι ευθύνεται η Γερμανία για την κρίση στην Ελλάδα. Μπορεί όμως να υποστηριχθεί ότι και εντός της ΕΕ υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ οικονομικά ισχυρών, ανεπτυγμένων χωρών και άλλων που έχουν ακόμη αρκετά χαρακτηριστικά υπανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων πελατειακών  κρατικών δομών . Η συνύπαρξη των δύο τύπων χωρών σε ένα οικονομικό σύστημα και με ένα νόμισμα είναι δύσκολη και θα μπορούσε να είναι ομαλή μόνο μέσω της δημιουργίας μιας ενισχυμένης οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ.

Οπότε, το οικονομικό μέλλον της Ευρώπης εξαρτάται από δύο στοιχεία: Το πρώτο έχει να κάνει με την απώλεια της βιομηχανίας. Αφού τα ευρωπαϊκά κράτη έχουν σε μεγάλο βαθμό (και με εξαιρέσεις όπως οι βιομηχανίες της Γερμανίας και οι αυτοκινητοβιομηχανίες της Γαλλίας και Ιταλίας) χάσει την βιομηχανία, δεν έχουν άλλη επιλογή από του να υιοθετήσουν πιο νεωτερικούς τρόπους ανάπτυξης, όπως  αυτή που βασίζεται στην έρευνα και στην  τεχνολογία, κάτι που οι ΗΠΑ έχουν κάνει αρκετά επιτυχώς. Το μέλλον της Ευρώπης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσον θα μπορέσει να ακολουθήσει αυτή την πορεία. Οι στόχοι της Λισαβόνας δεν έχουν επιτευχθεί, οπότε χρειάζεται μια ανανεωμένη και πιο αποτελεσματική προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση. Το δεύτερο στοιχείο είναι φυσικά το κοινωνικό κράτος. Προσωπικά συμφωνώ ότι αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού πολιτισμού.  Ωστόσο χρειάζεται  να  επινοηθούν πολιτικές  έτσι ώστε να μπορεί να συνδυαστεί με μια αποτελεσματική και ανταγωνιστική οικονομία της αγοράς. Αυτό βέβαια δεν είναι εύκολο, ούτε όμως και αδύνατο. Σημειώστε ότι και εντός της Ευρώπης υπάρχουν χώρες, κυρίως οι Σκανδιναβικές, οι οποίες κατάφεραν να συνδυάσουν την ανεπτυγμένα συστήματα  κοινωνικής μέριμνας με αρκετά μεγάλου βαθμού οικονομική επιτυχία.

Τέλος, μια ερώτηση που αφορά στην Κύπρο. Πιστεύετε ότι εκπληρώθηκαν οι προσδοκίες των Κυπρίων από την ΕΕ; Έχουμε θέσει την ΕΕ σε ορθή ερμηνευτική βάση, αναμένουμε αυτά που θα έπρεπε να αναμένουμε από την Ένωση, ή μήπως την έχουμε αγιοποιήσει ή ενοχοποιήσει, αναλόγως του αν κάτι μας αρέσει ή όχι;

Το κυριώτερο που δεν πήραμε από την ΕΕ ήταν αυτό που αναμέναμε για το κυπριακό. Πρόκειται για ένα περίπλοκο ζήτημα αφ’ εαυτού. Προσωπικά, η ανάλυσή μου είναι ότι η στρατηγική του Ελσίνκι που ακολούθησε κυρίως η ελληνική κυβέρνηση ήταν αποτελεσματική και, πράγματι, οδήγησε την Τουρκία στο να μετακινηθεί  κάπως από την απόλυτα άτεγκτη στάση που τηρούσε από το 1974. Αυτή η κίνηση όμως ήρθε  πολύ αργά, μόνο μετά την υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης της Κύπρου στην ΕΕ, μετά το 2003, οπόταν στην πραγματικότητα η Κύπρος ήταν ήδη Κράτος Μέλος της ΕΕ. Αυτός είναι και ο λόγος που η στρατηγική αυτή οδήγησε μεν στην ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, χωρίς όμως την λύση του κυπριακού. Υπήρξε συγχρόνως και η εμπειρία του σχεδίου Ανάν και του δημοψηφίσματος, η οποία ήταν ο λόγος για τον οποίο ανακαταλήφθηκε μετά την ένταξη  η στρατηγική του Ελσίνκι. Είχαμε μία συγκυρία κατά την οποία είχαμε, αφ’ ενός, την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ και, αφ’ εταίρου, το σχέδιο Ανάν, το οποίο στην κοινή γνώμη εμφανίστηκε σαν κάτι σύγχρονο, που πήγαζε εξ’ ίσου από την ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου και το οποίο ήταν απορριπτέο. Μια λοιπόν μεγάλη απογοήτευση της Κύπρου σε σχέση με την ΕΕ είναι ότι η ένταξη της Κύπρου στην Ένωση δεν οδήγησε στην λύση του Κυπριακού.

Ένα άλλο ζήτημα είναι το ότι η ίδια η Κύπρος δεν έχει αξιοποιήσει σε μεγάλο βαθμό την ιδιότητά της ως Κράτος Μέλος της ΕΕ. Στην ουσία, η συμμετοχή της Κύπρου στην ΕΕ είναι σε κάποιο βαθμό μονοθεματική. Εξαντλείται δηλαδή στο πώς επηρεάζει ή δεν επηρεάζει το κυπριακό. Δεν έχει στραφεί η κυπριακή πολιτική ζωή προς τα μεγάλα ευρωπαϊκά θέματα, στα οποία αναφερθήκαμε προηγουμένως. Γι’ αυτό πιστεύω ότι από την σκοπιά της Ευρώπης η Κύπρος μπορεί να φαίνεται και λίγο γραφική, μια χώρα η οποία δεν συμμετέχει στα τεκταινόμενα στην Ευρώπη. Εγώ θα προχωρούσα και ακόμα ένα στάδιο, λέγοντας ότι η υπέρμετρη επικέντρωσή μας στο κυπριακό σε σχέση με την ΕΕ, μπορεί να μας αποδυναμώνει ακόμα και στο ίδιο το κυπριακό. Επειδή δεν είμαστε πραγματικοί εταίροι και μέτοχοι στα της ΕΕ.

Σχετικά με το αν σωστά αναμένουμε αυτά που αναμένουμε από την ΕΕ, πιστεύω ότι δεν είναι θέμα επιλογής. Δεν μπορούμε να ανήκουμε αλλού, η ΕΕ είναι ο φυσικός μας χώρος ως ευρωπαϊκή χώρα που είμαστε, με όλες τις αδυναμίες και τις δυσκολίες της. Σε αυτά τα πλαίσια είναι που πρέπει η Κύπρος να χειριστεί το μέλλον της.  Δεν είναι σοβαρή συμπεριφορά η απόδοση φταιξιμάτων  στην Ευρωπαϊκή Ένωση  για τις ελλείψεις της εγχώριας πολιτικής ζωής, ή οι γραφικά ετεροχρονισμένες κριτικές και δυσπιστίες,  οι οποίες  ταυτίζουν την Ένωση  με την μια πλευρά  στις  ανύπαρκτες σήμερα ψυχροπολεμικές διενέξεις του παρελθόντος.  Γενικά δηλαδή πιστεύω ότι η Ένωση έχει περισσότερο δαιμονοποιηθεί  παρά αγιοποιηθεί στο Κυπριακό  πολιτικό σκηνικό.

Νομικός, διαχειριστής του blog http://marinoskleanthous.blogspot.com/

στον Μάριο Χριστοφόρου

Τελικά είναι όντως τα blog φορείς άμεσης δημοκρατίας, όπως πολλοί χρήστες και διαχειριστές διατείνονται, ή πρόκειται απλώς για μια μορφή ηλεκτρονικής επικοινωνίας, με περιορισμένη δυνατότητα παρέμβασης στα κοινά;

Η αλήθεια είναι κάπου στην μέση… Σύμφωνα με τον Μαρίνο Κλεάνθους, νομικό και γνωστό blogger, «τα blog είναι ένας σύγχρονος τρόπος έκφρασης των πολιτών, όπου μπορούν να λένε την άποψή τους προάγοντας τον διάλογο και τον πολιτισμό». Πρόκειται στην ουσία για το μεγαλύτερο πείραμα της εποχής μας: Πώς το σύγχρονο, το μοντέρνο (ηλεκτρονική επικοινωνία) θα αντιδράσει όταν ενωθεί με το παραδοσιακό (διάλογος, συνδιαλλαγή, πολιτισμός).

Σε αυτή την «ένωση» πρωταρχικό ρόλο παίζει ο διαχειριστής. Το έργο του όμως είναι δύσκολο, μερικές φορές δυσχερές. Και αυτό εξ’ αιτίας της φυσικής του αδυναμίας να ελέγξει πλήρως και με αποτελεσματικό τρόπο την ροή πληροφορίας προς το μέσον του. «Ο κάθε διαχειριστής είναι υπεύθυνος για το blog του, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι υποχρεωμένος να ελέγχει το τι σχόλια γράφει ο κάθε ανώνυμος», μας λέει ο Μαρίνος Κλεάνθους. Η ανωνυμία, η δυνατότητα του χρήστη να μην αποκαλύπτει την ταυτότητά του στον διαχειριστή και στους υπόλοιπους χρήστες σε αυτή την «τριγωνική» επικοινωνία, καθορίζει στην ουσία τα όρια του blog: Λίγο μέσο ενημέρωσης, λίγο μέσο ανταλλαγής απόψεων, λίγο μέσο κοινωνικής συναναστροφής. Πάντοτε όμως με τον… φερετζέ της ανωνυμίας, ο οποίος δεν επιτρέπει στο μέσο να εκτυλιχθεί ως μία ολοκληρωμένη μορφή επικοινωνίας. Και δεν γίνεται και διαφορετικά. Η ανωνυμία βέβαια, πέραν των πρακτικών δυσκολιών που προκαλεί, παρέχει στα blog ένα σημαντικότατο πλεονέκτημα: Τα καθιστά τον τελευταίο χώρο πραγματικά ελεύθερης έκφρασης, μακριά από τα μάτια του «μεγάλου αδελφού» της πολιτικής και κοινωνικής ετικέτας. Μιας ετικέτας που, άλλοτε σκόπιμα και άλλοτε όχι, προκαλεί φοβίες, δημιουργεί ενοχές, περιορίζει επιλογές. Πόσο μάλλον στην Κύπρο, όπου μερικοί έχουν αναγάγει το «φακέλωμα» σε επιστήμη… Εάν βέβαια το blog προσπαθήσει να επεκτείνει τον ρόλο του και ο χρήστης αντιλαμβάνεται το blog ως κάτι περισσότερο από αυτό που πρακτικά μπορεί να είναι, τότε έχουμε πρόβλημα σύγχισης ρόλων και υπέρβασης ορίων.

Η υπόθεση Ξενή Ξενοφώντος όμως αποκάλυψε άλλη μια ιστορία υπέρβασης ορίων. Αυτή την φορά όχι από την πλευρά του χρήστη ή του μέσου. Άλλωστε το Christofias-Watch δήλωσε από την αρχή της λειτουργίας του την ταυτότητά του: Ένα ηλεκτρονικό μέσον άσκησης αντιπολίτευσης δριμείας μεν, αντιπολίτευσης δε- προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, το οποίο συχνά υπερέβαινε τα όρια της αντιπολίτευσης όπως την έχουμε συνηθίσει μέσω των συμβατικών μέσων ενημέρωσης. Η υπέρβαση των ορίων ήρθε αυτή την φορά από την αστυνομία. «Οι χειρισμοί ήταν υπερβολικοί από πλευράς της αστυνομίας. Το ίδιο και η δίωξη του Ξένη Ξενοφώντος που κακώς θεωρήθηκε ο διαχειριστής ή έστω ο υπαίτιος για το ό,τι έχει γραφτεί στο εν λόγω blog», λέει ο Μαρίνος Κλεάνθους. Και θέτει τα όρια του μέσου που λέγεται Cristofias-Watch, αλλά και την οπτική πίσω από την οποία θα έπρεπε να το αντιλαμβανόμαστε: «Πολλά από τα θέματα που αναγράφονται στο εν λόγω blog τα θεωρώ σάτιρα και είναι μπούρδα να λέγεται ότι η εν λόγω ανάρτηση είχε ως στόχο την φυσική εξόντωση κάποιου». Και όταν η αστυνομία υπερβαίνει τα όρια του ρόλου της, τότε έχουμε ένα ατυχές φαινόμενο υπέρβασης εξουσίας.

Ήταν όμως αυτό το πρώτο περιστατικό υπέρβασης ορίων σε σχέση με τα blogs;

Σύμφωνα με τον Μαρίνο Κλεάνθους, όχι. «Είναι το τρίτο περιστατικό προσπάθειας της πολιτείας να ελέγξει τα blog. Πριν 3-4 χρόνια υπερείχε ένα blog, «ο Προλεταριάτος» , κυρίως αριστερού ρεύματος και όταν άσκησε μια κριτική στον Πρόεδρο Χριστόφια για το ότι υποστήριξε τον Μπαρόζο για Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μετά από λίγες μέρες άλλαξε ο διαχειριστής. Το δεύτερο περιστατικό είναι από τα έδρανα της Βουλής, από όπου ο κ. Αντρος Κυπριανού μίλησε για σχέδιο φυσικής εξόντωσης του Προέδρου. Το τρίτο περιστατικό η δίωξη του Ξένη Ξενοφώντος».

Μήπως τελικά υπάρχει φόβος για τα blogs και την κοινωνική τους δυναμική και μήπως αυτός ο φόβος προκαλεί επιθυμία ελέγχου τους από το πολιτικό κατεστημένο;

Ο Μαρίνος Κλεάνθους απαντά απερίφραστα: Ναι. «Και ακόμα θέλουν την άρση την ανωνυμίας στα blog. Συζητήθηκε το εν λόγω θέμα σε επιτροπή της Βουλής. Το πολιτικό κατεστημένο ενοχλείται επειδή μέσω των blogs μπορεί ο πολίτης να εκφράσει την άποψή του. Προσφέρουν μεγάλη ελευθέρια και πιστεύουμε ότι θα αποκτήσουν δύναμη για την έκφραση του δημοκρατικού δικαιώματος. Οι εφημερίδες καλώς ή κακώς ακλουθούν μια γραμμή, ενώ στο blog υπάρχει η απόλυτη ελευθέρια, ο καθέ-νας γράφει και λέει ό,τι θέλει, χωρίς να το ελέγχει κανείς».

Αν όντως τα πράγματα έχουν έτσι όπως τα λέει ο Μαρίνος Κλεάνθους, αν δηλαδή υπάρχει σοβαρή πρόθεση άρσης της ανωνυμίας και ελέγχου των blog, τότε πού οδηγούμαστε;

Κάθε εποχή έχει τις πραγματικότητες και τα δεδομένα της. Ο αναγνώστης ας προσπαθήσει να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, έχοντας υπόψη πότε στο παρελθόν, όταν δεν υπήρχαν blog και διαδίκτυο, οι αρχές επέβαλλαν περιορισμούς επί των εφημε-ρίδων, του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης. Και ποια ήταν τα αποτελέσματα αυτών των περιορισμών σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο.

Το διαδίκτυο στην πράξη είναι ένα σύνολο από υπολογιστές και από συνδέσεις μεταξύ αυτών των υπολογιστών. Όποιος κατέχει τον έλεγχο των υπολογιστών ή/και των συνδέσεων μέσω των οποίων περνούν τα «πακέτα» τα οποία ανταλλάσσει ένας χρήστης με μία ιστοσελίδα, δυνητικά μπορεί να παρακολουθήσει κάποια στοιχεία αυτής της επικοινωνίας χωρίς απαραίτητα να μπορεί να ταυτοποιήσει είτε τον χρήστη, είτε τις ακριβείς ενέργειές του.

Σε κάθε απόπειρα ενός χρήστη να χρησιμοποιήσει μια οποιαδήποτε υπηρεσία του διαδικτύου, εμπλέκονται κατ’ελάχιστο τρεις συσκευές τις οποίες διαχειρίζονται τουλάχιστον τρία διαφορετικά φυσικά ή νομικά πρόσωπα: Ο χρήστης (client), ο εξυπηρετητής (server) και ο παροχέας υπηρεσιών δικτύου (Internet Service Provider). Από τα τρία αυτά πρόσωπα, ο μόνος που κατέχει όλα τα στοιχεία τα οποία θα ήθελε να ξέρει η αστυνομία ή/και το δικαστήριο είναι ο διαχειριστής του εξυπηρετητή. Ο εξυπηρετητής όμως είναι ταυτόχρονα το λιγότερο προσβάσιμο μέλος της επικοινωνίας και διέπεται κατεξοχήν από διαφορετικό νομικό καθεστώς.

Πολύς λόγος γίνεται για την περίφημη IP διεύθυνση και την δυνατότητά της να αποκαλύψει ποιος χρήστης επικοινώνησε με ποια ιστοσελίδα. Στο σύγχρονο διαδίκτυο οι IP διευθύνσεις έπαψαν πλέον να αντιστοιχούν σε «άτομα» ή «μονοκατοικίες» και αντιστοιχούν πλέον σε «πολυκατοικίες». Για παράδειγμα, το christofias-watch έχει την ίδια διεύθυνση με τα υπόλοιπα εκατοντάδες χιλιάδες blogs της υπηρεσίας blogspot της Google! Ταυτόχρονα, όλοι οι υπολογιστές ενός σπιτιού εμφανίζονται στον παροχέα σαν ένας, εξού και η ενέργεια της αστυνομίας να κατάσχει όχι μόνο τον υπολογιστή του γνωστού δικηγόρου αλλά και αυτόν της συζύγου του. Επιπλέον, εάν η αστυνομία είχε στοιχεία για κάποια IP διεύθυνση που δεν ανήκει σε έναν από τους παροχείς υπηρεσιών διαδικτύου της Κύπρου, τότε το κυπριακό Δικαστήριο δεν θα μπορούσε να διατάξει την αποκάλυψη τηλεπικοινωνιακών δεδομένων, αφού ο παροχέας θα βρισκόταν εκτός της δικαιοδοσίας του.

Η αποκάλυψη της επικοινωνίας μεταξύ IP διευθύνσεων αποτελεί το αντίστοιχο της αποκάλυψης τηλεφωνικών κλήσεων μεταξύ κοινόχρηστων τηλεφωνικών θαλάμων. Απαιτείται η ανάλυση των δίσκων ενός υπολογιστή για να διαφανεί ποια ιστοσελίδα επισκεύθηκε ο χρήστης του υπολογιστή, χωρίς να μπορεί να αποδειχθεί απαραίτητα εάν ο χρήστης έχει καταχωρήσει συγκεκριμένο σχόλιο όπως αυτό που «ανησύχησε» το «πολυεργαλείο» της σημερινής Κυ-βέρνησης, κ. Μ. Δρουσιώτη.

Το πιο ενοχλητικό για όσους κατέχουν στοιχειώδη αντίληψη του πώς λειτουργούν τα blogs και το διαδίκτυο γενικότερα, είναι η μανία του ενάγοντα και ο ζήλος της αστυνομίας να εντοπίσουν όχι τον συντάκτη του ανώνυμου σχολίου, αλλά τους διαχειριστές του christofias-watch. Είναι σαφές ότι οι διαχειριστές δεν μπορούν να γνωρίζουν την πραγματική ταυτότητα των σχολιαστών. Και εάν ακόμα πιστώσουμε με άγνοια τον κ. Δρουσιώτη και την χορωδία που τον περιβάλλει, δύσκολα μπορούμε να πιστώσουμε με τέτοια ασχετοσύνη το τμήμα ηλεκτρονικού εγκληματος της Αστυνομίας Κυπρου. Και είναι σαφές ότι έχει περισσότερη αξία για την σημερινή Κυβέρνηση να αποκαλυφθεί η ταυτότητα των διαχειριστών ώστε να ενορχηστρωθεί η διαπόμπευσή τους. Ετσι κι αλλιώς ο «εν κινδύνω» παραπονούμενος φρόντισε να αναπαραγάγει την «απειλη» τόσο αποτελεσματικά, που θα έπρεπε πλέον να ζει σε καταφύγιο…

Η συζήτηση περί του αληθινού νοήματος της δημοκρατίας δεν είναι ποτέ απλή, όσο απλά και αν φαντάζουν τα επιχειρήματα. Η ελευθερία της έκφρασης και γενικά τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν μια σχετικά σύγχρονη κατάκτηση του πολιτισμού. Συνδέονται με την ανάγκη για προστασία της εκάστοτε μειοψηφίας από την αυθαιρεσία της πλειοψηφίας. Διότι αρχή της σύγχρονης δημοκρατίας αποτέλεσε ότι «οι πιθανότητες της αλήθειας να έλθει στο φως, αυξάνονται με την ελευθερία και μειώνονται με την καταπίεση» (Rembar, C., The Outrageously Immoral Fact).

Τον Σεπτέμβρη του 2009 έγραφα σε αυτό το περιοδικό εξ αφορμής της σύλληψης νεαρών επειδή φώναξαν υβριστικά συνθήματα κατά του Προέδρου της Δημοκρατίας σε μια αντικατοχική εκδήλωση:

«Δεν συλλαμβάνεις κάποιον επειδή βρίζει τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, όσο καταδικαστέα και αν είναι τα συνθήματα και όσο επιπόλαια και αν είναι η πράξη της ύβρεως. Κανένας δεν συνελήφθη όταν ο μακαριστός Σπύρος Κυπριανού παρουσιαζόταν ως ανίκανος να κυβερνήσει και ως απατεώνας που ενεργούσε αντίθετα προς τα συμφέροντα της χώρας του, κανένας δεν συνελήφθη όταν ο Γλαύκος Κληρίδης χαρακτηριζόταν ως προδότης, κανένας δεν συνελήφθη όταν μερικές χιλιάδες μελών της κομμουνιστικής νεολαίας κραύγαζαν ‘Σημίτη, προδότη, καταδότη’.

Συνελήφθηκε κανένας όταν ο μακαριστός Τάσσος Παπαδόπουλος χαρακτηριζόταν αναίτια ως ελεεινός φονιάς Τουρκοκυπρίων και ιδεολογικός πατέρας της διχοτόμησης; Και μάλιστα όχι από μερικά παλιόπαιδα, αλλά από προβεβλημένους αρθογράφους εφημερίδων, πολιτικούς αντιπάλους και ξένους διπλωμάτες. Το γεγονός ότι η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν επιτρέπει συλλήψεις για ‘ύβρεις κατά του Προέδρου της Δημοκρατίας’ στηρίζεται σε μια απλή συλλογιστική: Ο εκάστοτε Πρόεδρος της Δημοκρατίας βρίσκεται σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση έναντι οποιουδήποτε υβριστή για να χρειάζεται προστασία εκ του νόμου. Έχει στο πλευρό του κομματικούς μηχανισμούς, κυβερνητικούς μηχανισμούς, τηλεοπτικά κανάλια και εφημερίδες, κομματικούς δημοσιογράφους. Δεν χρειάζεται οποιαδήποτε πε-ραιτέρω προστασία.

Προστασία και συμπάθεια χρειάζονται άλλοι: Οι λιγότερο προβεβλημένοι πολίτες κατά των οποίων γράφονται καθημερινά λιβελογραφήματα χωρίς οποιοιδήποτε κομματικοί ή κυβερνητικοί μηχανισμοί να νοιαστούν, οι εργαζόμενοι που βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με την εκδικητική λαίλαπα ενός κυβερνητικού μηχανισμού που προωθεί τους εκάστοτε ημετέρους στα δημόσια έργα και στις θέσεις ανέλιξης, οι νέοι που βιώνουν εκβιασμούς κατά της επαγγελματικής ευημερίας της οικογένειάς τους με σκοπό να υποστηρίξουν συγκεκριμένους κομματικούς μηχανισμούς, οι πολίτες όλων των κομματικών και πολιτικών χώρων που πληρώνουν κανονικά τους φόρους τους και, αηδιασμένοι, αδιαφορούν πλέον για την πολιτική και τις εκλογές, χωρίς να περιλαμβάνονται σε οποιεσδήποτε λίστες ημικρατικών ή και άλλως πως.

Το να δηλώνει επίσημα ο Κυβερνητικός Εκπρόσωπος και ο εκπρόσωπος του Κυβερνητικού Κόμματος ότι απειλείται η δημοκρατία και ότι επιστρέφουμε σε περιόδους πραξικοπήματος, προσβάλλει την ιστορία αυτού του τόπου. Ανεξαρτήτως αν κάποιοι όψιμα επέλεξαν να αυτοανακηρυχθούν σε αντιστασιακούς αξιοποιώντας αυτοαποκαλούμενους ιστορικούς και δημοσιογράφους, το να συγκρίνεις την περίοδο κατά την οποία στην Κύπρο έκαστη πολιτική φατρία διέθετε και προσωπική φρουρά, των πολιτικών δολοφονιών, της ανοικτής προκήρυξης δολοφονίας κατά του Κυπρίου Προέδρου, του κομματικά ελεγχόμενου υποκόσμου, των παρεμβάσεων της χούντας και της διαρκούς πραξικοπηματικής υπόσκαψης, με την σημερινή κατάσταση, συνιστά ασυγχώρητη ύβρη απέναντι στην ιστορία αυτού του τόπου, αποσκοπούσα στην πρόκληση φανατισμού και πόλωσης, με σκοπό την εξυπηρέτηση κομματικών σκοπιμοτήτων».

Αλίμονο, σχεδόν ένα χρόνο μετά τα πράγματα χειροτέρεψαν, αντί να βελτιωθούν. Τις αστήρικτες προειδοποιήσεις του Άντρου Κυπριανού περί απειλών φυσικής εξόντωσης του Προέδρου, διαδέχθηκαν δημοσιεύματα κομματικών εφημερίδων περί μυστικών συναντήσεων στην Αθήνα κύκλων που έχουν ως σκοπό να ανατρέψουν τον Πρόεδρο. Οι πολλαπλές επικλήσεις για ενότητα του Κυπρίου Προέδρου ξεκάθαρα συνιστούν απαίτηση προς τους εσωκομματικούς του αντιπάλους για να μην ασκούν αντιπολίτευση και να συναινέσουν άνευ όρων στην εκ περιτροπής Προεδρία και στους 50.000 εποίκους. Ενότητα σημαίνει κατά την αντίληψη που εκφράζεται από τους κύκλους του προεδρικού: «συμφωνείστε όλοι με τον Πρόεδρο». Παρομοίως ελευθερία έκφρασης συνεπάγεται σύμφωνα με τους ίδιους κύκλους: «Έχετε ελευθερία έκφρασης εφόσον συμφωνείτε με τον Πρόεδρο, αλλιώς είστε εθνικιστές και φασίστες».

Η υπόθεση Ξενή

Η έφοδος στην οικία του Ξενή Ξενοφώντος στις 6.30 το πρωί και η κατάσχεση του ηλεκτρονικού υπολογιστή του ιδίου και της συζύγου του, σε συνδυασμό με την επακόλουθη προσπάθεια για ποινική του δίωξη, δεν συνιστά τίποτα άλλο από μια κλασική προσπάθεια εκφοβισμού της αντίθετης άποψης. Μια μέθοδο γνωστή και δοκιμασμένη, που αρκετοί έλπιζαν ότι πέρασε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Ποινικοποίηση της αντίθετης άποψης.

Σε μια προσπάθεια να κλείσει το αντιπολιτευτικό ιστολόγιο Christofias Watch, πραγματοποιήθηκε έφοδος στην οικία του Ξενή, ο οποίος απειλήθηκε με ποινική δίωξη για ένα ανύπαρκτο ποινικό αδίκημα. Και ενώ οποιοσδήποτε νομικός γνωρίζει ότι δεν υπάρχει αδίκημα, ο φάκελος παραμένει στην Εισαγγελία, μουχλιασμένος ώστε να συνεχίζεται η ύπαρξη μιας απειλής προς την οικογενειακή γαλήνη ενός νέου ανθρώπου. Δεν εξευτελίζεται όμως με παρόμοιες μεθόδους η σκέψη σύντροφοι, ούτε και με το να αποκαλούμε κάποιον εθνικιστή ή φασίστα, ξορκίζονται οι δικές μας φασιστικές μέθοδοι.

Υπόλογος λοιπόν ο Ξενής για ένα σχόλιο το οποίο δημοσίευσε σε ένα ιστολόγιο ένας τρίτος και στο οποίο προσέδιδε στον Μακάριο Δρουσιώτη διάφορους χαρακτηρισμούς τους οποίους συναντά κάποιος καθημερινά στα γήπεδα, στα καφενεία και στα διάφορα ιστολόγια του διαδικτύου. Απειλή κατά της ζωής του Μακάριου Δρουσιώτη ένα σχόλιο το οποίο δεν απευθυνόταν σε κάποιον συγκεκριμένα, ούτε καν στον ίδιο τον Μακάριο και θύμιζε περισσότερο κακόγουστη φάρσα, μια δήθεν απειλή την οποία τόσο σοβαρά εξέλαβε ο ίδιος ο Δρουσιώτης ώστε την δημοσίευσε στην ιστοσελίδα του για να διαδοθεί, αλλά και στην εφημερίδα του ώστε να γίνει γνωστή σε περισσότερους. Όσοι πραγματικά έχουν υποστεί απειλές στην ζωή τους, γνωρίζουν τι σημαίνει να προσπαθείς να περιορίσεις (και όχι να αυξήσεις) την διάδοση του ψεύδους και της απειλής.

Πρωτοσέλιδο ότι ανακαλύφθηκε ο διαχειριστής του Christofias Watch και ότι ο ακραίος αντιπολιτευτικός λόγος θα τερματιστεί. Και όσοι υποστηρίζουν την ελευθερία έκφρασης; Αυτοί είναι υπέρ του Christofias Watch και συμμερίζονται το ύφος του λόγου του συγκεκριμένου ιστολογίου. Αυτό μας είπαν οι διάφοροι κομματικοί γραφιάδες και οι κομματικές ανακοινώσεις. Είτε είστε μαζί μας, είτε είστε εναντίον μας εξάλλου. Τα λόγια του Βολταίρου για την υπεράσπιση του δικαιώματος λόγου, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του λόγου, παρέμεινε άγνωστη γη για τους κυβερνώντες.

Μπορεί άραγε ό,τι ονειρευτήκαμε να μας κοιτάξει αφυδατωμένο από την άχρωμη ρουσφετολογία μας, η οποία ξεφεύγει λάθρα από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή της γραμματέως του Γενικού Γραμματέα; Να θυμηθεί το φως που ξέμεινε από την φωτιά, την φλόγα που μανιασμένα προσπαθούν να σβήσουν όσοι επιθυμούν ένα μέλλον φτιαγμένο στο τίποτα, χωρίς οράματα, χωρίς ιδεολογία; Ένα τίποτα, καρυκευμένο με ωραία συνθήματα και τραγούδια, χωρίς αντίκρισμα στην καθημερινότητα. Τα όμορφα όνειρα, όμορφα καίγονται; Ή μήπως μπορούν να ξαναζήσουν; Μπορούμε να ξεφύγουμε από την πόλωση στην οποία όλοι έχουμε ηθελημένα ή άθελά μας ενταχθεί; Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς ετικέτες; Σε μια κοινωνία στην οποία ο Ξενής θα είναι ο τελευταίος οικογενειάρχης που διώκεται για τα πολιτικά του φρονήματα;

Ο Άγγελος Συρίγος είναι Επ. Καθηγητής του διεθνούς δικαίου και της εξωτερικής πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ασχολείται επιστημονικά με το διεθνές δίκαιο και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Το 2005 εξέδωσε βιβλίο με τίτλο «Το Σχέδιο Ανάν: Οι κληρονομιές του παρελθόντος και οι προοπτικές του μέλλοντος», εκδόσεις Πατάκη. Με αφορμή την πρόσφατη απόφαση του ΕΔΑΔ είχαμε μαζί του μια ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με διάφορες πτυχές του κυπριακού.

Το πρόσφατο ψήφισμα της Βουλής των Αντιπροσώπων για τις εγγυήσεις προκάλεσε ιδιαίτερες αντιδράσεις στα κατεχόμενα. Είναι τελικά όντως σημαντικό το θέμα των εγγυήσεων;

Η ιστορία της Κύπρου έχει σημαδευθεί από την Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960 μεταξύ της Βρετανίας, της Τουρκίας και της Ελλάδος. Η άμεσα ενδιαφερόμενη και σε τελική ανάλυση θιγόμενη από το περιεχόμενο της Συνθήκης, η Κυπριακή Δημοκρατία, δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην Συνθήκη. Με την επίκληση άρθρου της συγκεκριμένης συνθήκης βομβάρδισε η Τουρκία την Κύπρο τον Αύγουστο του 1964 και εισέβαλε δέκα χρόνια μετά, τον Ιούλιο του 1974.

Το θέμα της Συνθήκης Εγγυήσεως είναι κομβικό στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Οι Τουρκοκύπριοι θεωρούν ότι η διατήρηση της Συνθήκης Εγγυήσεως είναι απαραίτητος όρος για οποιαδήποτε επίλυση του προβλήματος. Στην πραγματικότητα, βεβαίως, είναι η ίδια η Τουρκία που θέλει να έχει την δυνατότητα να παρεμβαίνει στα τεκταινόμενα στο νησί είτε στρατιωτικά, είτε με την απειλή χρήσεως βίας, είτε με άλλα ειρηνικά μέσα. Είναι εμφανές ότι η Τουρκία είναι η μόνη από τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις που βλέπει την Συνθήκη ως προς την στρατιωτική της διάσταση. Για αυτόν τον λόγο το 2004 στην Λουκέρνη αρνήθηκε να αντικατασταθούν οι εγγυήσεις ή τα στρατεύματα που θα παραμείνουν στο νησί από εγγυήσεις του ΟΗΕ ή στρατεύματα του ΝΑΤΟ.

Εκείνo που πρέπει να γνωρίζουμε είναι ότι οι συνθήκες εγγυήσεων είναι ένας παρωχημένος θεσμός. Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο θεσμός των συνθηκών εγγυήσεων έχει εφαρμοσθεί μόνον μια φορά: Στην Κύπρο, το 1960. Το νομικό σχήμα όπου συγκεκριμένα κράτη ανελάμβαναν τον ρόλο των εγγυητριών δυνάμεων έχει περιέλθει σε απόλυτη αχρησία από το 1960, μετά δηλαδή τις συμφωνίες της Κύπρου, και σε ουσιαστική αχρησία από το 1945. Τον ρόλο της παροχής εγγυήσεων έχει ουσιαστικά αναλάβει κάποιες φορές ο ΟΗΕ, αν και όχι με ιδιαίτερη επιτυχία.

Η ελληνοκυπριακή πλευρά έχει θέσει ως στόχο την αποστρατιωτικοποίηση της νήσου. Η τουρκοκυπριακή πλευρά πάντως επιμένει στην παραμονή τουρκικού στρατού, ενώ η Αγγλία θα διατηρήσει οπωσδήποτε στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο μέσα από τις βρετανικές βάσεις. Πώς αξιολογείτε το καθεστώς ασφάλειας σε ενδεχόμενη λύση του κυπριακού;

Από την δεκαετία του 1980 η αποκαλούμενη «αποστρατιωτικοποίηση» της Κύπρου είναι επίσημη θέση της ελληνοκυπριακής πλευράς ενώ από το 1982 την είχε υιοθετήσει και η ελλαδική Κυβέρνηση. Από το 1989 συναντάται σε κείμενα των γενικών γραμματέων του ΟΗΕ για το κυπριακό. Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι εάν αυτό που προβλέπεται για την Κύπρο συνιστά πράγματι αποστρατιωτικοποίηση. Η αποστρατιωτικοποίηση αναφέρεται στο έδαφος μιας περιοχής και αφορά στο σύνολο των ενόπλων δυνάμεων που είναι εγκατεστημένες σε αυτό. Δεν υπάρχει αποστρατιωτικοποίηση όταν διαλύονται κάποιες στρατιωτικές μονάδες αλλά επιτρέπεται η στρατιωτική παρουσία κάποιων άλλων μονάδων. Το λεώ αυτό διότι και στο σχέδιο Ανάν και στις κατά καιρούς προτάσεις που κατατίθενται τα τελευταία χρόνια, διαλύονται μεν οι κυπριακές ένοπλες δυνάμεις αλλά παραμένουν στρατιωτικές μονάδες της Ελλάδος και της Τουρκίας. Η παρουσία έστω και μιας στρατιωτικής μονάδας καταργεί την έννοια της αποστρατιωτικοποιήσεως. Φυσικά, ουδείς αναφέρεται στις βρετανικές βάσεις. Οι ρυθμίσεις αυτές συνιστούν γενικό και πλήρη αφοπλισμό των ενόπλων κυπριακών δυνάμεων. Δεν καθιερώνουν καθεστώς αποστρατιωτικοποιήσεως του νησιού. Οι προβλέψεις περί αφοπλισμού μόνο των κατοίκων του νησιού συνθέτουν την εικόνα κράτους μειωμένης κυριαρχίας.

Από απόψεως διεθνούς δικαίου, πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της παραμονής Τούρκων εποίκων; Μπορεί να επιμείνει η ελληνοκυπριακή πλευρά σε αποχώρηση των εποίκων;

O εποικισμός συνιστά παραβίαση του άρθρου 49 (6) της Τέταρτης Σύμβασης της Γενεύης που ορίζει ότι «η κατέχουσα δύναμις δεν θα δύναται να εξορίση ή να μεταφέρη μέρος του ιδικού της άμαχου πληθυσμού εις το κατεχόμενον υπ’ αυτής έδαφος». Στην περίπτωση της Κύπρου υπάρχει μεταφορά πληθυσμού από την Τουρκία προς τις κατεχόμενες από τον τουρκικό στρατό περιοχές της Κύπρου. Αυτό συνιστά «σοβαρή παραβίαση» της Συμβάσεως, όπως ρητώς αναφέρεται στο άρθρο 85 του Πρώτου Πρωτοκόλλου και χαρακτηρίζεται ως «έγκλημα πολέμου». Επομένως, η εγκατάσταση των εποίκων είναι παράνομη και συναφώς παράνομες είναι η συνέχιση της παραμονής τους στο νησί και η κατοχή των περιουσιών που τους έχουν δοθεί. Το θέμα των εποίκων θα αποτελεί αγκάθι σε οποιαδήποτε προσπάθεια επιλύσεως του κυπριακού. Οι έποικοι αντιμετωπίζονται από το ψευδοκράτος ως τμήμα του εκλογικού σώματος των Τουρκοκυπρίων. Αυτό σημαίνει ότι θα καλούνται σταθερά να λάβουν μέρος τόσο σε «εκλογές» εντός του ψευδοκράτους, όσο και σε τυχόν νέο δημοψήφισμα. Αυτή την πρακτική έχει ουσιαστικά αποδεχθεί ο ΟΗΕ.

Η στάση της Κυπριακής Δημοκρατίας πρέπει να παραμείνει αδαμάντινη στο θέμα της απομακρύνσεως των εποίκων, με την εξαίρεση περιπτώσεων ανθρωπιστικού χαρακτήρα. Θα πρέπει να αποφύγουμε την λογική των αριθμών που ακολουθήθηκε στο Σχέδιο Ανάν. Δεν μπορούμε να πούμε ότι θα μείνουν τόσες χιλιάδες έποικοι. Θα πρέπει να καθορίσουμε κριτήρια, βάσει των οποίων κάποιοι έποικοι μπορούν να μείνουν για ανθρωπιστικούς λόγους.

Ιδιοκτήτες ή χρήστες; Τελικά ποιος πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο κατά την επίλυση του περιουσιακού σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο;

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να δούμε πρόσφατα διεθνή παραδείγματα. Τα πιο σχετικά με την Κύπρο είναι, βεβαίως, τα ευρωπαϊκά παραδείγματα. Μετά το 1990 είχαμε τρεις περιπτώσεις: Την ανατολική Γερμανία, την Βοσνία και το Κοσσυφοπέδιο.

Στην περίπτωση της ανατολικής Γερμανίας η πάροδος πενήντα σχεδόν ετών δεν εμπόδισε την αποκατάσταση των περιουσιακών δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Εξάλλου έγινε αποδεκτό ότι το δικαίωμα στην επιστροφή δεν είχαν μόνον οι εκτοπισμένοι και πρόσφυγες ιδιοκτήτες αλλά και οι απόγονοί τους εφ’ όσον διατηρούσαν γνήσιο δεσμό με τις περιοχές από όπου εξεδιώχθησαν.

Ο κανόνας, όπως αποδεικνύεται στις περιπτώσεις της Βοσνίας και του Κοσσυφοπεδίου, είναι η αποκατάσταση των εκτοπισθέντων ιδιοκτητών στα περιουσιακά τους δικαιώματα. Η αποζημίωση είναι η δεύτερη κατά σειράν λύση στις περιπτώσεις εκείνες που είναι αδύνατη η αποκατάσταση. Η αποζημίωση, όμως, εξετάζεται ad hoc και δεν ισχύει ως γενικός κανόνας. Πρέπει να δοθεί η δυνατότητα επιστροφής όλων των εκτοπισμένων στις οικίες τους και αποκαταστάσεως των περιουσιακών τους δικαιωμάτων. Στους ιδιοκτήτες και στους απογόνους τους θα πρέπει να εναπόκειται η απόφαση εάν τελικώς θα επανεγκατασταθούν στον τόπο καταγωγής τους ή εάν θα προτιμήσουν να πωλήσουν την περιουσία τους.

Η πρόσφατη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει προκαλέσει αναταραχή στους Ελληνοκύπριους εκτοπισμένους. Πώς αξιολογείτε την απόφαση;

Πρόκειται περί αρνητικής αποφάσεως με κάποια θετικά στοιχεία. Το δικαστήριο αναγνωρίζει ότι η «επιτροπή αποζημιώσεων» που συνέστησε η Τουρκία στα κατεχόμενα πριν μερικά χρόνια αποτελεί εσωτερικό ένδικο μέσο. Κατ’ ακολουθίαν, υποχρεώνει όσους από τους εκτοπισμένους ιδιοκτήτες επιθυμούν να λύσουν το θέμα δικαστικώς, να προσφύγουν πρώτα στην «επιτροπή αποζημιώσεων». Σε περίπτωση που δεν κρίνουν ικανοποιητική την απόφαση θα μπορούν να προσφύγουν στο ανώτατο δικαστήριο του ψευδοκράτους. Αφού εξαντληθεί αυτή η διαδικασία, τότε οι ενδιαφερόμενοι, θα μπορούν να προσφύγουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο. Αυτό στην πράξη σημαίνει χρονική καθυστέρηση 4-5 ετών.

Πέραν όμως της χρονικής καθυστερήσεως, αποτελεί εξαιρετικά αρνητική εξέλιξη το γεγονός ότι το δικαστήριο αναγνωρίζει ότι η περιουσία μπορεί να αποζημιωθεί χρηματικά. Υπένθυμίζω ότι το σύνηθες αίτημα ενώπιον του ΕΔΑΔ ήταν αποζημίωση για την μη χρήση και απόλαυση της περιουσίας και όχι για αποζημίωση της ίδιας της ιδιοκτησίας.

Αρνητικό σημείο είναι και η διαπίστωση του δικαστηρίου ότι με το πέρασμα του χρόνου οι τίτλοι ιδιοκτησίας ατόμων, που σε αρκετές περιπτώσεις δεν έχουν δει ποτέ την περιουσία τους, δεν έχει την ίδια αξία. Το δικαστήριο λέει ότι αυτή η πραγματικότητα πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν κατά την επιλογή του τρόπου αποκαταστάσεως της αδικίας. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν η παρούσα χρήση της επίμαχης περιουσίας. Κατ’ ακολουθίαν, το δικαστήριο έκρινε ότι θα πρέπει να βρεθεί λύση και για τους κατέχοντες τις περιουσίες. Η λύση αυτή κατά το δικαστήριο θα μπορεί να είναι αποζημίωση ή ανταλλαγή περιουσιών. Είναι σημαντικό ότι η ανταλλαγή περιουσιών θεωρήθηκε από το δικαστήριο ως μία αποδεκτή μορφή αποκαστάσεως της αδικίας. Αυτή η θεώρηση προσεγγίζει σαφώς προς τις σχετικές απόψεις των Τουρκοκυπρίων.

Το θετικό στοιχείο είναι ότι το δικαστήριο αναφέρει ότι η Τουρκία εξακολουθεί να είναι απευθείας υπόλογη για την κατάσταση στα κατεχόμενα. Το μόρφωμα της «ΤΔΒΚ» αντιμετωπίζεται ως μια απολύτως εξαρτώμενη από την Τουρκία τοπική διοίκηση. Η «επιτροπή αποζημιώσεων» αποτελεί ένδικο μέσο της ίδιας της Τουρκίας και όχι του ψευδοκράτους. Θετικό στοιχείο είναι επίσης και το γεγονός ότι το δικαστήριο θεωρεί ότι οι Ελληνοκύπριοι εξακολουθούν να παραμένουν ιδιοκτήτες των περιουσιών στα κατεχόμενα.

Συμπερασματικά, πρόκειται για μια καθαρά πολιτική απόφαση του ΕΔΑΔ. Το ίδιο το δικαστήριο λέει σε κάποιο σημείο ότι καλείται να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα το οποίο θα έπρεπε να έχει λυθεί πολιτικά. «Διώχνει», λοιπόν, το πρόβλημα από πάνω του με αυτό τον τρόπο, αποφεύγοντας να κρίνει επί της ουσίας και τις 1.500 σχετικές προσφυγές Ελληνοκυπρίων που εκκρεμούσαν ενώπιόν του. Με αυτόν τον τρόπο το δικαστήριο παραπέμπει εμμέσως στις διαπραγματεύσεις για την επίλυση του κυπριακού. Το περιουσιακό βεβαίως δεν λύνεται έτσι εύκολα και θα παραμείνει αγκάθι. Υπενθυμίζω την φράση του Μακιαβέλι στις συμβουλές προς τον «Ηγεμόνα» του: «Αλλά πάνω από όλα να μην πειράζεις τα υλικά αγαθά των άλλων· γιατί οι άνθρωποι λησμονούν πιο γρήγορα τον θάνατο του πατέρα τους παρά την απώλεια της πατρικής κληρονομίας».

Επί τούτου η ελληνοκυπριακή πλευρά υποστήριξε πως θα πρέπει να υπάρξει σεβασμός του ατομικού δικαιώματος για σεβασμό της περιουσίας, όπως αυτό διασφαλίζεται στο Πρωτόκολλο 1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, αλλά και στις αρχές του ίδιου του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, όπως αυτές κωδικοποιήθηκαν στις αρχές Πινέιρο. Η ελληνοκυπριακή πλευρά παρέπεμψε επίσης στην Ειρηνευτική Συμφωνία του Ντέιτον του 1995 για το θέμα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, στην οποία είχε επιβεβαιωθεί ότι το δικαίωμα αποκατάστασης και το δικαίωμα επιστροφής των εκτοπισμένων προσώπων είναι ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία πρέπει να ασκούνται από τους ίδιους τους εκτοπισμένους.

Η ελληνοκυπριακή πλευρά υπέδειξε εξάλλου ότι είναι έτοιμη να συζητήσει τρόπους ικανοποίησης πρακτικών αναγκών ή ανθρωπιστικών ζητημάτων που αφορούν στους σημερινούς Τουρκοκύπριους κατόχους των ελληνοκυπριακών ιδιοκτησιών, στην βάση των αρχών Πινέιρο και κατά τρόπο ώστε να βρεθούν εναλλακτικές μέθοδοι στέγασής τους. Τέλος, η ελληνοκυπριακή πλευρά σημείωσε ότι η αποκατάσταση των περιουσιών των εκτοπισμένων συνιστά την λιγότερο δαπανηρή μέθοδο για την διευθέτηση του περιουσιακού ζητήματος.

Από την πλευρά της η τουρκοκυπριακή πλευρά επέμεινε στην εφαρμογή της αρχής της ενισχυμένης διζωνικότητας, κατά τον τρόπο που αυτή εφαρμόστηκε και στο σχέδιο Ανάν. Επέμεινε δηλαδή ότι η διζωνικότητα θα έπρεπε να ερμηνευθεί ότι υποδηλώνει καθαρή πλειοψηφία της τουρκοκυπριακής κοινότητας εντός των ορίων της τουρκοκυπριακής συνιστώσας πολιτείας, τόσο σε ό,τι αφορά στον πληθυσμό, όσο και σε ό,τι αφορά στην κατοχή ακίνητης ιδιοκτησίας. Μέσα στα πλαίσια αυτά η τουρκοκυπριακή πλευρά υποστήριξε ότι η εφαρμογή της αρχής της διζωνικότητας επιτάσσει καθιέρωση συγκεκριμένων κριτηρίων στην βάση των οποίων θα είναι επιτρεπτή η αποκατάσταση των ελληνοκυπριακών περιουσιών και κατά συνέπεια αποκλείει την πρωταρχικότητα των επιλογών του ιδιοκτήτη.

Ενόψει των πιο πάνω η τουρκοκυπριακή πλευρά εισηγήθηκε ότι το δικαίωμα αποκατάστασης του ιδιοκτήτη θα πρέπει να περιορίζεται και ότι προτεραιότητα θα πρέπει να έχουν οι επιθυμίες του σημερινού κατόχου (χρήστη) των περιουσιών. Η τουρκοκυπριακή πλευρά επέμεινε δηλαδή ότι η λογική που είχε υιοθετήσει το σχέδιο Ανάν, σύμφωνα με την οποία θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στον χρήστη αντί στον ιδιοκτήτη, θα πρέπει να υιοθετηθεί και στο νέο σχέδιο λύσης. Συμπληρωματικά θα πρέπει, όπως και στο σχέδιο Ανάν, να υπάρχουν ποσοστώσεις ως προς την δυνατότητα ιδιοκτησίας περιουσίας στην τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία από Ελληνοκύπριους, κατά τρόπο ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης εφαρμογή της αρχής της διζωνικότητας. Στην πράξη αυτό συνεπάγεται ότι η αποκατάσταση των περιουσιών θα πρέπει να συνιστά την εξαίρεση και όχι τον κανόνα.

Η τουρκοκυπριακή πλευρά επέμεινε τέλος ότι το δικαίωμα ιδιοκτησίας, όπως αυτό κατοχυρώνεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, μπορεί κάλλιστα να περιοριστεί αν εξυπηρετείται το δημόσιο συμφέρον. Το γεγονός της επίτευξης συνολικής λύσης του κυπριακού προβλήματος συνεπάγεται από μόνο του, σύμφωνα με την τουρκοκυπριακή πλευρά, ότι εξυπηρετείται το δημόσιο συμφέρον και ότι δικαιολογείται η παρέκκλιση από το δικαίωμα ιδιοκτησίας.

Η αποδοχή Κριτηρίων

Η συζήτηση του περιουσιακού ζητήματος ξεκίνησε στις 28 Ιανουαρίου 2009. Κατά την συζήτηση ο Πρόεδρος Χριστόφιας επισήμανε ότι η διζωνικότητα δεν προδικάζει σε καμιά περίπτωση την διευθέτηση των περιουσιακών δικαιωμάτων. Ο Χριστόφιας σημείωσε ότι θα μπορούσε να δεχθεί την ύπαρξη πλειοψηφίας πληθυσμού, αλλά όχι την ύπαρξη πλειοψηφίας γης. Κατά την συζήτηση όμως ο Χριστόφιας διευκρίνισε ότι δεν ήταν αρνητικός στο να υπάρχει τουρκοκυπριακή πλειοψηφία γης στην τουρκοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία, αλλά στο να αποδεχθεί παρόμοιο όρο ως προϋπόθεση. «Όλα τα μέρη θα πρέπει να ζήσουν μέσα σε ένα πλαίσιο ελεύθερης αγοράς» πρόσθεσε.

Από την πλευρά του ο Ταλάτ δήλωσε ότι οι αρχές Πινέιρο δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στην περίπτωση της Κύπρου, διότι τυχόν εφαρμογή τους θα υποβάθμιζε αρχές που έχουν σχεδιαστεί ειδικά για την Κύπρο. Ο Ταλάτ επισήμανε ότι θα ήταν άδικο για ένα πρόσωπο που ζει σε ένα σπίτι να υποβαθμίζεται σε σύγκριση με ένα άλλο πρόσωπο που ουδέποτε έζησε στο σπίτι αυτό και επέμεινε ότι οι σημερινοί χρήστες θα πρέπει να έχουν προτεραιότητα έναντι των εκτοπισμένων ιδιοκτητών. Ο Χριστόφιας απάντησε ότι σε πρώτη φάση ο ιδιοκτήτης θα έπρεπε να έχει δικαίωμα επιλογής, αλλά πρόσθεσε:

«Στην συνέχεια βέβαια, θα αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα. Αν η ιδιοκτησία χρησιμοποιείται, μπορεί να εξεταστεί ποιος την χρησιμοποιεί και γιατί και αν είναι άδεια, τότε θα πρέπει να υπάρχει άμεσα αποκατάσταση, αλλιώς η αποζημίωση θα μπορούσε να συνιστά επιλογή. Αν η γη έχει κτιστεί, δεν συνεπάγεται ότι το κτίριο θα καταστραφεί. Είναι σημαντικό να συζητηθούν οι λεπτομέρειες της εφαρμογής των αρχών».

Η συνάντηση Χριστόφια και Ταλάτ της 12ης Φεβρουαρίου 2009 επιβεβαίωσε, σύμφωνα με τον Ντάουνερ, την υποχώρηση της ελληνοκυπριακής πλευράς από τις αρχικές της θέσεις. Αναφέρει συγκεκριμένα ο Ντάουνερ σε εσωτερικό σημείωμα:

«Είναι σημαντικό ότι από μόνη της η συζήτηση για κριτήρια και ποια μπορεί να είναι αυτά, επιβεβαιώνει την στροφή των Ελληνοκυπρίων, που μέχρι σήμερα επέμεναν τόσο κατά την προπαρασκευαστική φάση, όσο και στις γενικές τους δημόσιες τοποθετήσεις, στο δικαίωμα του ιδιοκτήτη να έχει τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο. Ο Χριστόφιας μου ζήτησε να δηλώσω δημόσια το αντικείμενο της συνάντησης, ώστε η κοινότητά του να έλθει πιο κοντά στο να κατανοήσει τις αναπόφευκτες παραχωρήσεις που απαιτούνται».

Κατά δεύτερο ο Ντάουνερ σημείωσε ότι:

«Φυσική συνέπεια της αποδοχής της ανάγκης για θέσπιση κριτηρίων είναι η συμφωνία ότι η λύση θα πρέπει αναγκαστικά να συνιστά ένα συνδυασμό μηχανισμών, δηλαδή αποκατάστασης, αποζημίωσης και ανταλλαγής και ότι οι πραγματικότητες του εδάφους θα απαιτούν συγκεκριμένες λύσεις».

Ως αποτέλεσμα ο Ντάουνερ κατέληξε ότι:

«Στην πραγματικότητα τα κριτήρια θα καθορίσουν αναπόφευκτα, μέχρις ενός βαθμού, το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων. Το ερώτημα είναι μέχρι ποιου βαθμού και υπέρ ποιας πλευράς. Οι θέσεις για ποσοστώσεις ή για εγγυημένη τουρκοκυπριακή πλειοψηφία στην κατοχή της γης, φαίνεται δύσκολο να τύχουν συμβιβασμού στην αφηρημένη τους έννοια. Εντούτοις θα μπορούσε να επιτευχθεί η γεφύρωση των θέσεων, αν αποκλειστούν οι ποσοστώσεις ως ρητός στόχος, αλλά συμφωνηθούν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν ότι η πλειοψηφία θα επέλθει ως αποτέλεσμα».

Η εκτίμηση της ομάδας Ντάουνερ υπήρξε πως με την ολοκλήρωση του Α΄ Γύρου των διαπραγματεύσεων, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είχε αποδεχθεί την παρέκκλιση από την αρχή του πρωταρχικού δικαιώματος του ιδιοκτήτη. Η πιο πάνω εκτίμηση έρχεται σε αντίθεση με τις δημόσιες τοποθετήσεις του Προέδρου Χριστόφια και των συμβούλων του, οι οποίοι επιμένουν μέχρι σήμερα ότι η κατηγοριοποίηση των περιουσιών και η συζήτηση για ενδεχόμενη αποδοχή κριτηρίων δεν συνεπαγόταν καμιά υποχώρηση ως προς τις αρχικές θέσεις που υπέβαλε η ελληνοκυπριακή πλευρά. Οι πιο πάνω δημόσιες τοποθετήσεις έγιναν ως απάντηση της κριτικής της αντιπολίτευσης, αλλά και των συμπολιτευόμενων κομμάτων ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ, σύμφωνα με την οποία η αποδοχή κριτηρίων συνιστούσε υποχώρηση από τις αρχικές θέσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς.

Δεν μπορεί παρά να προκαλέσει κατάπληξη το γεγονός ότι, ενώ η ελληνοκυπριακή διαπραγματευτική ομάδα θεωρεί πως η συζήτηση κριτηρίων δεν αποτελεί σε καμιά περίπτωση υποχώρηση από την αρχή της προτεραιότητας του ιδιοκτήτη, αντίθετα ο Ντάουνερ εκτιμά πως αυτή συνιστά μεταβολή από τις αρχικές τοποθετήσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς αναφορικά με την προτεραιότητα του δικαιώματος του ιδιοκτήτη. Οι εκτιμήσεις του Ντάουνερ δηλαδή συμπίπτουν με την κριτική που άσκησαν στον Πρόεδρο Χριστόφια τα συμπολιτευόμενα και αντιπολιτευόμενα κόμματα, πλην ΑΚΕΛ. Μάλιστα σε συνάντησή του με τον Ταλάτ στις 16 Φεβρουαρίου 2009, ο Ντάουνερ τον διαβεβαίωσε ότι οι θέσεις των Ελληνοκυπρίων στηρίζονταν στην «πολιτική ανάγκη ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να νομίζουν ότι έχουν επιλογή ως προς το τι θα πράξουν αναφορικά με τις περιουσίες τους». Η ελληνοκυπριακή πλευρά τον είχε όμως διαβεβαιώσει ότι στην πράξη δεν θα επέστρεφε πέραν του 20% των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων.

Ο ρόλος της ομάδας Ντάουνερ

Στις 8 Μαΐου 2009 ο Χανς Βαν Χούττε, σύμβουλος του Ντάουνερ σε θέματα περιουσιακού, απέστειλε επιστολή στην οποία συνόψιζε τις απόψεις του επί του περιουσιακού ζητήματος. Η επιστολή Βαν Χούττε, ο οποίος είναι εξωτερικός σύμβουλος, αποτυπώνει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο οποιοσδήποτε ανεξάρτητος εμπειρογνώμονας αντιμετωπίζει το ζήτημα του περιουσιακού, δηλαδή ως ζητήματος αρχών, στο οποίο δεν μπορεί να εφαρμοστεί πολιτική ίσων αποστάσεων.

Σχολιάζοντας εναλλακτικές μορφές, όπως την αποζημίωση των ιδιοκτητών για την απαλλοτριωθείσα περιουσία, ο Βαν Χούττε παρατήρησε ότι η αποζημίωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο εφόσον η απαλλοτρίωση είναι νόμιμη, κάτι που στην περίπτωση της Κύπρου δεν συμβαίνει. Επιπρόσθετα ο Βαν Χούττε διερωτήθηκε εύλογα από που θα μπορούσε να λάβει η τουρκοκυπριακή κοινότητα τα χρήματα, έτσι ώστε να αποζημιώσει τους Ελληνοκύπριους ιδιοκτήτες. Περαιτέρω ο Βαν Χούττε σημείωσε πως η αποζημίωση δεν μπορεί να θεωρηθεί ως υποκατάσταση της αποκατάστασης, ενώ υπέδειξε πως υπάρχει αντίθετα ζήτημα σε σχέση με αποζημιώσεις, επιπρόσθετες προς το δικαίωμα αποκατάστασης, για την απώλεια χρήσης των ελληνοκυπριακών περιουσιών από το 1974 μέχρι και σήμερα. Σε σχέση με ελληνοκυπριακές περιουσίες που έχουν κατεδαφιστεί, ο Βαν Χούττε παραδέχθηκε πως σύμφωνα με το δίκαιο, ο ιδιοκτήτης της γης καθίσταται και ιδιοκτήτης των κτιρίων που έχουν εγερθεί επί της παράνομα ανεγερθείσας γης. Η πρόταση για αποζημίωση ουσιαστικά αντιστρέφει την παραδεκτή θεραπεία προς όφελος του χρήστη, αντί του ιδιοκτήτη. Ο Βαν Χούττε δεν δυσκολεύθηκε να καταλήξει πως οι εναλλακτικές μορφές θεραπείας δεν μπορούν να εφαρμοστούν νόμιμα στην περίπτωση της Κύπρου.

Η απάντηση του Ντάουνερ στάλθηκε προς τους συνεργάτες του την επομένη, στις 9 Μαΐου 2009. Ο αντιπρόσωπος του ΟΗΕ, αντί να προβληματιστεί για τις παρατηρήσεις του ίδιου του εξωτερικού εμπειρογνώμονα που ο ίδιος είχε διορίσει, αντί να προβληματιστεί κατά πόσο δεσμεύεται ως εκπρόσωπος του ΟΗΕ να υιοθετεί τις αρχές που ο ίδιος ο ΟΗΕ έχει θεσπίσει, περιορίστηκε να αναφέρει τα ακόλουθα με κυνικό τρόπο:

«Ενδιαφέρον, αλλά για να είμαι ειλικρινής, νομίζω πως η συμβουλή είναι εσφαλμένη. Η ΕΕ στηρίζεται επί του κεκτημένου και το πρωτόκολλο 10 προβλέπει για μια νέα συμφωνία. Δεν υπάρχει περίπτωση να συμβεί πλήρης αποκατάσταση».

Η κυνική απόρριψη των ορθών επισημάνσεων Βαν Χούττε φανερώνει ότι στόχος της ομάδας Ντάουνερ δεν υπήρξε η επίλυση του περιουσιακού προβλήματος στην βάση των αρχών του διεθνούς και του ευρωπαϊκού δικαίου, όσο η επίτευξη λύσης η οποία θα μπορεί, για πολιτικούς κυρίως λόγους, να αντέξει στην βάσανο των διεθνών δικαστηρίων. Στην βάση αυτή η ομάδα Ντάουνερ απέρριψε εκ προοιμίου την συλλογιστική Βαν Χούττε για εφαρμογή των αρχών του ΟΗΕ και ξεκαθάρισε ότι στόχος της είναι η εύρεση λύσης που να παραβιάζει τις αρχές αυτές και η εύρεση μεθόδων που θα μπορούν να αποτρέψουν τυχόν δικαστική εφαρμογή των αρχών αυτών. Με τον τρόπο αυτό η ομάδα Ντάουνερ υπονόμευσε ουσιαστικά την προσπάθεια εύρεσης λύσης σύμφωνα με τις αρχές του ΟΗΕ, από τον οποίο και λάμβανε τους όρους εντολής της και έδειξε την υποστήριξή της προς τις τουρκοκυπριακές θέσεις.

Σε εσωτερικό σημείωμα εξάλλου του Στήβεν Μπουρκ της 5ης Δεκεμβρίου 2008 αναγράφονται τα ακόλουθα:

«Γεγονός: Μερική αποκατάσταση, μερική αποζημίωση και μερική ανταλλαγή θα είναι η φόρμουλα που θα υιοθετηθεί για επίλυση του περιουσιακού προβλήματος. Εντούτοις, υπάρχει διαφωνία ως προς τους τρόπους με τους οποίους η μερική αποκατάσταση, μερική αποζημίωση και μερική ανταλλαγή, θα επιτευχθεί».

Ενώ δηλαδή η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρούσε ότι επέμενε στις θέσεις της για πρωταρχική κατοχύρωση του δικαιώματος επιλογής του ιδιοκτήτη, η ομάδα Ντάουνερ θεωρούσε το θέμα ως κλειστό και κατέληξε ότι η φόρμουλα θα ήταν μερική αποκατάσταση, μερική αποζημίωση και μερική ανταλλαγή, όπως ακριβώς δηλαδή επιδίωκε η τουρκική πλευρά. Το μόνο που απέμενε, σύμφωνα με την ομάδα Ντάουνερ, ήταν να ξεκαθαρίσουν οι τρόποι με τους οποίους η φόρμουλα θα εφαρμοζόταν, χωρίς να γίνεται από πλευράς της ομάδας Ντάουνερ οποιαδήποτε αναφορά στην ορθότητα της άποψης για άσκηση του πρωταρχικού δικαιώματος του ιδιοκτήτη.

Μάλιστα με ανάγνωση ολόκληρου του κειμένου του Μπουρκ εμφαίνεται σαφώς η συμπάθεια του τελευταίου προς τις τουρκοκυπριακές θέσεις, τις οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις χαρακτηρίζει απροκάλυπτα ως «ορθές».

Β. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η υπόθεση Λοϊζίδου αρχικά φαινόταν χαμένη. Στην έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της 8ης Ιουλίου 1993 είχε αποφασιστεί, με οκτώ ψήφους έναντι πέντε, ότι δεν υπήρχε οποιαδήποτε παραβίαση του δικαιώματος ιδιοκτησίας της Αιτήτριας. Το Δικαστήριο όμως είχε διαφορετική άποψη από την Επιτροπή και δικαίωσε την Αιτήτρια. Στην διαδικασία ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η Αιτήτρια εκπροσωπήθηκε με τον δικηγόρο της Αχιλλέα Δημητριάδη και τον πασίγνωστο διεθνολόγο Ian Brownlie, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία που υπεράσπιζε τα συμφέροντα της Αιτήτριας εκπροσωπήθηκε με τους Αλέκο Μαρκίδη, Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη, Πόλυ Πολυβίου, Στέλλα Ιωαννίδου, Claire Palley και τον γνωστό διεθνολόγο Malcolm Shaw.

Γ. Αναφέρουμε τα πιο πάνω ως προς την εκπροσώπηση της Αιτήτριας για να καταδείξουμε ότι η υπόθεση Λοϊζίδου αντιμετωπίστηκε εξ αρχής ως εθνική υπόθεση από την Κυπριακή Δημοκρατία. Το ίδιο συνέβη εξάλλου και πρόσφατα με την υπόθεση του Μελέτη Αποστολίδη εναντίον του ζεύγους Όραμς. Η Κυπριακή Δημοκρατία κατέβαλε ιδιαίτερα σημαντικά ποσά με σκοπό να πληρώσει τις αμοιβές κορυφαίων Άγγλων διεθνολόγων, να λάβει γνωματεύσεις και να αντιμετωπίσει με επιτυχία τις τουρκικές ενστάσεις. Στην πραγματικότητα τα συνολικά δικηγορικά και άλλα έξοδα στα οποία προέβη η Κυπριακή Δημοκρατία υπερβαίνουν τα ποσά των αποζημιώσεων που επιδίκασε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην κ. Λοϊζίδου ή που επιδικάστηκαν στον κ. Αποστολίδη. Αν το ζήτημα ήταν απλώς καταβολής αποζημιώσεων στα συγκεκριμένα πρόσωπα, η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορούσε απλώς να τα είχε καταβάλει η ίδια. Το ζήτημα όμως δεν ήταν αυτό. Οι υποθέσεις ήταν εθνικός πλούτος, διότι αφορούσαν όχι απλώς στα συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά συνολικά σε όλες τις υποθέσεις των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων, όπως και στην ουσία του κυπριακού προβλήματος. Ως εκ τούτου η τακτική της Κυπριακής Δημοκρατίας υπήρξε ορθή.

Δ. Οι υποθέσεις ατομικών προσφυγών ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για το θέμα των κατεχόμενων από την Τουρκία περιουσιών, δεν ήταν επομένως απλώς ατομικές υποθέσεις ή άσκηση ατομικών δικαιωμάτων. Δεν ήταν απλώς ζήτημα που αποφασίζει ο Αιτητής με τον δικηγόρο του. Υπήρξαν πρωτίστως ζήτημα που αφορά στην ουσία του κυπριακού προβλήματος, που επηρεάζει εκατοντάδες χιλιάδες άλλους Ελληνοκύπριους εκτοπισμένους και που επηρεάζει κάθε Κύπριο πολίτη. Παράλληλα προς την φύση τους ως υποθέσεις ατομικών δικαιωμάτων, οι πιο πάνω υποθέσεις είχαν και αδιαμφισβήτητη πολιτική υπόσταση για το κράτος της Κύπρου. Και αυτό διαφάνηκε όταν στις 10 του Μάη του 2001 εξεδόθη από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο του Στρασβούργου η σημαντικότερη ίσως διακρατική υπόθεση στην ιστορία του διεθνούς δικαίου, η απόφαση στην Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας.

Ε. Η Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή υπήρξε η πρώτη φορά κατά την οποία ένα κράτος, η Τουρκία, καταδικαζόταν για μαζικές και εξαιρετικά σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αφορούσαν σε τόσο μεγάλο αριθμό προσώπων. Με την Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή, η Τουρκία καταδικάστηκε για την παράνομη κατοχή του συνόλου των περιουσιών των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων. Του συνόλου. Μετά την απόφαση δεν υπήρχε πλέον λόγος για οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο να προσφύγει ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Το σύστημα έτσι κι αλλιώς του Στρασβούργου προϋπο-θέτει ότι η εκτέλεση οποιασδήποτε απόφασης (είτε ατομικής, είτε διακρατικής) γίνεται με πολιτικά μέσα στο Συμβούλιο Υπουργών. Διότι στο διεθνές δίκαιο το δίκαιο συνιστά το πρώτο βήμα για την άσκηση πολιτικής.

Στ. Αντί όμως να διεκδικήσει σε όλα τα επίπεδα την εφαρμογή της πανίσχυρης Τέταρτης Διακρατικής Προσφυγής, η Κυπριακή Δημοκρατία την πέταξε στον κάλαθο των αχρήστων. Την περίοδο εκείνη η Κυβέρνηση Κληρίδη διαπραγματευόταν με τον Ραούφ Ντενκτάς το σχέδιο Ανάν και θεωρήθηκε από την πολιτική ηγεσία ότι η επιμονή για εκτέλεση της απόφασης θα έδιωχνε την Τουρκία από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Όσοι επιχειρούν να αναδείξουν το κυπριακό ως ιστορία χαμένων ευκαιριών, παραθέτοντας σχέδια που θα οδηγούσαν στην τουρκοποίηση της νήσου, καλό θα ήταν να καταγράψουν κάποτε και την πραγματικά μεγάλη χαμένη ευκαιρία: Την μη αξιοποίηση της Τέταρτης Διακρατικής.

Ζ. Η πολιτική Κληρίδη όπως μη πιεστεί η Τουρκία υπερβολικά ώστε να παραμείνει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων απέτυχε. Αυτό είναι καταγραμμένο στην ιστορία. Παρομοίως απέτυχε και η πολιτική Χριστόφια, ο οποίος τσιμέντωσε την διχοτόμηση σε μια προσπάθεια να μην πιεστεί ο φίλος του ο Ταλάτ. Ιστορία χαμένων ευκαιριών ή ιστορία πολιτικής αφέλειας; Επιμονή σε μια στρατηγική που αχρήστευσε όλα τα στρατηγικά όπλα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όπλα που η Κυπριακή Δημοκρατία κατέκτησε σε διεθνή δικαστήρια και που η ίδια άφησε να καταστούν άνευ νοήματος μέσα από μια αλλοπρόσαλλη πολιτική. Χωρίς ποτέ να ζητηθεί είτε η εκτέλεση, είτε και αποζημιώσεις για την Τέταρτη Διακρατική. Χωρίς ποτέ να ζητηθεί η συμπερίληψη της Τέταρτης Διακρατικής στα ενταξιακά κριτήρια της Τουρκίας. Ιστορία πολιτικής αφέλειας ηγετών που αγωνίζονταν από καθέδρας να εξηγήσουν ότι το κυπριακό δεν θα λυθεί με δικαστικές αποφάσεις. Σαφώς και δεν θα λυθεί με δικαστικές αποφάσεις, διότι το διεθνές δίκαιο προϋποθέτει ότι ένα κράτος ασκεί πολιτική για να εφαρμόσει τις δικαστικές αποφάσεις. Αυτό όμως δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι η πολιτική θα έπρεπε να έχει ως στόχο την αξιοποίηση των δικαστικών αποφάσεων και όχι την αποδυνάμωσή τους.

Η. Η απόφαση στην Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή έκρυβε και κινδύνους για την συνέχιση των ατομικών προσφυγών. Αυτό είχε επισημανθεί έκτοτε. Είχαμε τότε τονίσει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία θα έπρεπε να ρίξει όλο της το βάρος στην εφαρμογή της Τέταρτης Διακρατικής και ότι οι ατομικές προσφυγές δεν είχαν πλέον λόγο συνέχισης, εφόσον καλύπτονταν από την απόφαση του Δικαστηρίου στην Τέταρτη Διακρατική. Η επίσημη πολιτική ηγεσία όμως εξουδετέρωσε την Τέταρτη Διακρατική, ενώ ουδέποτε κάλεσε οποιονδήποτε να μην προσφεύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Αντιθέτως, μέσα από την αδράνεια να εφαρμόσει την Τέταρτη Διακρατική και μέσα από την διπλωματία αναβάθμισης του κατοχικού ψευδοκράτους, οδήγησε στην μεταβολή του κλίματος στο Στρασβούργο.

Θ. Ελληνοκύπριοι πολιτικοί διέδιδαν καθημερινά στο Στρασβούργο, όπως και στην διεθνή κοινότητα, ότι η απόρριψη του σχεδίου Ανάν υπήρξε τάχα αποτέλεσμα παραπληροφόρησης και ότι οι Ελληνοκύπριοι χρειάζονταν πίεση. Ο ίδιος ο νυν Πρόεδρος της Δημοκρατίας απέστειλε επιστολή στους Ευρωπαίους ηγέτες πριν από λίγο καιρό, με την οποία κατηγορούσε τους Τουρκοκυπρίους ότι παραβιάζουν τις «ευαίσθητες ισορροπίες του σχεδίου Ανάν». Η επίσημη Κυπριακή Δημοκρατία αναφέρεται στην ανάγκη να επικρατήσει ο Ταλάτ στις «εκλογές», συζητά σε ευθύνες των Ελληνοκυπρίων και σε ανάγκη να ρίξουμε τα τείχη και να προωθηθεί η ενταξιακή πορεία της Τουρκίας σχεδόν άνευ όρων και προϋποθέσεων. Πώς να μην αναφερθεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο στο σχέδιο Ανάν στην απόφαση Δημόπουλος; Πώς να μην θεωρήσει πως τα δεδομένα έχουν αλλάξει και ότι το ίδιο πρέπει να μην ξανασχοληθεί με το κυπριακό πρόβλημα; Όταν αυτή είναι η θέση που η ίδια η πολιτική ηγεσία αγωνίζεται να προβάλει εδώ και τόσα χρόνια και όταν οι αποφάσεις των διεθνών δικαστηρίων αντιμετωπίζονται ως προβληματικές, διότι θα διώξουν την Τουρκία από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων; Ιστορία πολιτικής αφέλειας.

Ι. Και μέσα σε όλα αυτά η ύβρις. Φταίνε οι εκτοπισμένοι που διεκδικούσαν τα ατομικά τους δικαιώματα. Δεν φταίνε αυτοί που προσήλθαν στις Επιτροπές Αποζημιώσεων για να ανταλλάξουν με ένα πινάκιο φακής τις περιουσίες των υπόλοιπων εκτοπισμένων χαρίζοντας όπλα στην Τουρκία. Δεν φταίνε ούτε οι παντοτινά άμοιροι ευθυνών πολιτικοί, οι οποίοι για χρόνια αδυνατούν να ασκήσουν οποιαδήποτε πολιτική πίεσης προς την Τουρκία και οι οποίοι παρακολουθούν αμέριμνοι και μοιραίοι την πορεία είτε προς την μη συμφωνημένη διχοτόμηση, είτε προς την υπογραμμένη λύση ανανιζόντων δύο κρατών. Εκείνοι που ευθύνονται είναι οι εκτοπισμένοι που διεκδικούν, ενόσω η πολιτική ηγεσία υπνώττει. Την ίδια στιγμή που ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναζητεί λύση χαλαρής ένωσης δύο κρατών, τύπου σχεδίου Ανάν. Άραγε θα είχαμε κερδίσει λιγότερα ως Κυπριακή Δημοκρατία αν αντί για ανούσιες διαπραγματεύσεις που θα οδηγούν σε παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων του κυπριακού λαού, προχωρούσαμε σε διεκδίκηση όρων λύσης του κυπριακού συμβατών με το διεθνές δίκαιο;

ΙΑ. Και τώρα ξεκίνησε ο συναγωνισμός για το ποιος είναι ο καταλληλότερος να οδηγήσει τους Ελληνοκύπριους εκτοπισμένους στο ανατολίτικο παζάρι του ξεπουλήματος των περιουσιών τους στις κατοχικές «Επιτροπές Αποζημιώσεων», σε μια προσπάθεια να εδραιωθεί πλέον οριστικά η διχοτόμηση επί του εδάφους. Διαδόσεις ψευδαισθήσεων ότι οι εκτοπισμένοι θα επιστρέψουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο του Στρασβούργου μετά, για να κριθεί ότι η Επιτροπή είναι αναποτελεσματική. Το Στρασβούργο μας τελείωσε. Το σκοτώσαμε με τα ίδια μας τα χέρια, σε μια προσπάθεια να μην πληγωθεί η Τουρκία. Η εποχή των συνθημάτων τελειώνει, μαζί με την εποχή των ψευδαισθήσεων, καθώς η πολιτική της πολιτικής αφέλειας πλησιάζει προς το ανίερο φινάλε. Θα φταίει άραγε ο Χατζηπετρής αυτή την φορά; Ίσως. Εμείς όμως δεν θα πρέπει ποτέ να λησμονήσουμε ότι το κυπριακό δεν έφθασε στο μίζερο αυτό σημείο διότι διεκδικήσαμε. Αντίθετα τα δεινά μας προέκυψαν διότι δεν θελήσαμε να διεκδικήσουμε. Ιστορία πολιτικής αφέλειας;

«Το είπε τώρα το ραδιόφωνο: Κερδίσαμε την Όραμς». Αυτά τα λόγια μου φώναξε από το αυτοκίνητό του ένας πολίτης, καθώς διέσχιζα την Πλατεία Ελευθερίας. Ότι βέβαια η απόφαση του Αγγλικού Εφετείου θα ήταν θετική για τον Μελέτη Αποστολίδη είχε ουσιαστικά προδιαγραφεί αρκετούς μήνες προηγουμένως όταν εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Το σημαντικό στην πρόταση ήταν άλλο: Το «κερδίσαμε».

Η απόφαση στην υπόθεση Μελέτη Αποστολίδη v. Όραμς, όπως και η απόφαση στην υπόθεση Τιτίνας Λοϊζίδου πριν από αυτήν, ήταν ατομικές αποφάσεις. Αντιμετωπίστηκαν όμως, και ορθά ως υποθέσεις που ενδιαφέρουν τον κάθε πολίτη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι πολίτες μιας Δημοκρατίας έχουν ορισμένους τρόπους με τους οποίους συλλογίζονται και ενεργούν από κοινού. Οι Κύπριοι πολίτες ένοιωσαν ένα αίσθημα δικαίωσης με την υπόθεση Λοϊζίδου και βγήκαν στους δρόμους να πανηγυρίσουν μόλις η ποδοσφαιρική Ελλάδα κατέκτησε το Euro 2004. Ο Κύπριος πολίτης ένοιωσε ένα αίσθημα αποτροπιασμού μόλις πληροφορήθηκε την απίστευτη είδηση της κλοπής του λειψάνου του αποβιώσαντος τέως Προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου. Ο Κύπριος πολίτης αισθάνθηκε ανασφάλεια και θλίψη μόλις άκουσε την είδηση της δολοφονίας του Άντη Χατζηκωστή, ανεξάρτητα αν γνώριζε τον νεκρό ή όχι. Ο Κύπριος πολίτης είχε παλαιότερα αισθανθεί οργή όταν παρακολούθησε από τις τηλεοράσεις την σκηνή της δολοφονίας του Τάσου Ισαάκ και του Σολωμού Σολωμού.

Αυτά τα κοινά αισθήματα των πολιτών, η συναίσθηση του (συν) ανήκειν, είναι αυτά που σε τελική ανάλυση καθορίζουν και την δυνατότητα ενός κράτους να επιβιώσει. Το αίσθημα ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από τον εαυτό μας, το οποίο συγκροτεί το κράτος, την πόλη, το χωριό, την κοινότητα στην οποία κάποιος ανήκει. Ο άνθρωπος υπάρχει ως Αριστοτέλειο κοινωνικό ζώο, ως ύπαρξη που αποκτά νόημα εντός μιας συγκεκριμένης κοινωνίας στην οποία ο ίδιος θεωρεί ότι ανήκει ή ότι πρέπει να ανήκει. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται σε κοινές καταβολές, εθνικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές ή πολιτιστικές ή σε μια εντελώς ανεξάρτητη, από άλλου είδους καταβολές κοινώς αναπτυγμένη, κρατική ταυτότητα. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται στο γεγονός ότι διαμορφώθηκε μια φαντασιακή κοινότητα ή στο γεγονός ότι όντως υπάρχουν κοινά στοιχεία.

Και βέβαια κοινά αισθήματα υπάρχουν και μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών κρατών. Πρόσωπα που συνωστίζονται σε μια συναυλία ενός διεθνούς καλλιτέχνη ή παρακολουθούν στον κινηματογράφο την τελευταία χολιγουντιανή επιτυχία ή χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και το facebook. Πρόσωπα που καθίστανται κοινωνοί ευρύτερων πνευματικών, γεωγραφικών, πολιτικών ή ιδεολογικών οντοτήτων, ανεξάρτητα αν αυτές καλούνται δυτικός κόσμος, ορθοδοξία, ισλάμ, Ευρώπη, δημοκρατία, αυτοδιάθεση, κομμουνισμός ή πολιτικός φιλελευθερισμός.

Χωρίς την ύπαρξη του ανθρώπου ως τμήμα μιας κοινωνίας, τα δικαιώματα παύουν να αποκτούν νόημα. Μια κοινωνία προϋποθέτει ανθρώπους που αν και είναι (νομικά) δικαίωμά τους να ενεργήσουν αντίθετα προς το κοινωνικό συμφέρον, ενίοτε εκλαμβάνουν το κοινωνικό συμφέρον ως το υπέρτατο αγαθό. Ανθρώπους που δεν παραβιάζουν τους νόμους, ακόμα και αν πιστεύουν ότι δεν θα τιμωρηθούν ή ότι δεν θα συλληφθούν, διότι θεωρούν ότι έχουν ηθική υποχρέωση ή υποχρέωση απέναντι στην αξιοπρέπειά τους, να μην παραβούν τους νόμους. Ανθρώπους που πιστεύουν σε αρχές και αξίες, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στην σημασία της νομιμότητας, που πιστεύουν ότι η αγάπη απέναντι στους υπόλοιπους ανθρώπους είναι κυρίως πανανθρώπινη επιταγή, απαραίτητη για την ύπαρξη και διατήρηση της κοινωνίας στην οποία ζουν.

Για τον λόγο αυτό ακόμα και ο καπιταλισμός υποχρεώθηκε να αναζητήσει την σύμμειξη με το κοινωνικό κράτος, τα ανθρώπινα δικαιώματα εφαρμόζονται εκ παραλλήλου με την έννοια της κοινωνικής συνοχής και ο κάθε άνθρωπος απολαμβάνει υστεροφημίας και εκτίμησης από τους συνανθρώπους του ανάλογα με το ήθος και την ποιότητα των πράξεών του και όχι ανάλογα με το αξίωμα που κατέχει (ιδιαίτερα όταν σταματήσει να το κατέχει). Για τον λόγο αυτό οι τέχνες, οι ηθικοί ή θρησκευτικοί κανόνες και οι ιδεολογίες, ανεξαρτήτως μορφής, κατέχουν τόσο σημαντική θέση στην ζωή ενός ανθρώπου.

Β΄ Σχεδίασμα

Η παγκόσμια κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας Άβαταρ δεν είναι ανεξήγητη. Πέραν από την σκηνοθετική αρτιότητα, το σενάριο υπενθυμίζει την κε-ντρικότητα του ανθρώπου ως τμήματος μιας κοινωνίας. Πώς να μην ενθουσιαστεί ο νεαρός πολίτης της γενιάς των «εικονικών αγροτών» του facebook και του WOW, ο οποίος καταπίνει ετικέτες και επικοινωνεί μέσω μηνυμάτων, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με το (εικονικά ιδωμένο και πάλι) μεγαλείο της φύσης και της αναγωγής της κοινωνικής συνύπαρξης σε υπέρτατο υπαρξιακό αγαθό; Ο πολίτης που, αντιμέτωπος με την οικονομική κρίση, την τεχνοκρατική και γραφειοκρατική παγκοσμιοποίηση και την ανακήρυξη του τέλους των ιδεολογιών, έχει ανάγκη να πιστέψει σε κάτι πέραν από τον εαυτό του, σε μια επιστροφή στην κοινωνία των πολιτών, σε μια ανανέωση των κοινωνικών θεσμών, σε μια χαμένη θεότητα που θα τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει τους εχθρούς του και να υποστηρίξει το δίκαιο, σε μια άλλη πραγματικότητα στην οποία οι ιδεολογίες και το κοινωνικό κράτος επιστρέφουν.

Η θέληση της μάχης απέναντι στο φαινομενικά αδύνατο και η πίστη ότι η μάχη μπορεί να έχει θετική έκβαση, διότι το αίτημα είναι δίκαιο, αποτελούν τις συνιστώσες που επιτρέπουν στον άνθρωπο να έχει θέληση για να υπάρχει. Η ανάγκη να διασφαλίσει το συμφέρον της οικογένειάς του, της κοινότητάς του, της ύπαρξης της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγάλωσε και την οποία δημιούργησε. Και κυρίως η ανάγκη να αγωνιστεί για το δίκαιο, όπως ο ίδιος το αντιλαμβάνεται. Η ανάγκη να μην επιτρέψει στην αδικία να επικρατήσει. Αυτές οι παράμετροι συγκρο-τούν τις ιδεολογίες και σε αυτές στηρίχθηκε η ανθρώ-πινη πρόοδος, η επιστημονική τεχνογνωσία και η πολιτιστική δημιουργία. Σε ανθρώπους που πίστευαν ότι μπορούν να κάνουν κάτι περισσότερο, διότι «αξίζει να υπάρχεις για ένα όνειρο, κι ας είναι η φωτιά του να σε κάψει».

Θα μπορούσε άραγε ποτέ να υπάρξει δημιουργία, αν ο άνθρωπος πίστευε ότι έχει φθάσει τα όριά του; Αν δεν υπήρχαν οι χιλιάδες τρελοί που αναζήτησαν να ανατρέψουν τις υφιστάμενες κοινωνικές δομές και την καθεστηκυία επιστημονική γνώση; Αν δεν υπήρχαν ο Σωκράτης, ο Δαρβίνος, ο Μαρξ, ο Λεονάρντο, ο Γαλιλαίος, ο Μαχάτμα Γκάντι, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Κοπέρνικος, ο Αρχιμήδης, ο Έντισον, ο Λίνκολν, η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Αϊνστάιν, ο Πικάσο, ο Καμύ, ο Κάφκα, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ντίλαν, ο Τσε και όλοι οι υπόλοιποι που πίστεψαν σε κάτι περισσότερο από εκείνο που γνώριζαν ως γεγονός; Θα είχε ποτέ ελευθερωθεί η Ελλάδα αν ο Κολοκοτρώνης και ορισμένοι άλλοι τρελοί, δεν πίστευαν αντίθετα στους διεθνείς συσχετισμούς ότι μπορούσαν να ελευθερώσουν την Ελλάδα; Θα είχε ποτέ πάψει να υπάρχει η Αγγλική Κοινοπολιτεία, αν δεν πίστευαν οι λαοί ότι μπορούσαν να διεκδικήσουν αυτοδιάθεση απέναντι στον γίγαντα; Θα είχε ποτέ ηττηθεί ο Χίτλερ, αν απλώς ο Ντε Γκωλ και ο Τσώρτσιλ αποδέχονταν τα τετελεσμένα; Θα υπήρχε σήμερα διεθνές σύστημα προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων ή των εργατών, χωρίς διεκδικήσεις;

Στο κυπριακό πρόβλημα, το ζήτημα δεν είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε τον «ιστορικό συμβιβασμό». Η ύβρις έγκειται στο ότι φθάσαμε στο σημείο να χαρακτηρίζεται ως απορριπτισμός ο μη συμβιβασμός με την αδικία και η διεκδίκηση ενός καλύτερου και βιώσιμου μέλλοντος για την Κύπρο. Μέσα στα πλαίσια αυτά ο αγώνας επιβίωσης του κυπριακού λαού απέναντι στην αγγλική αποικιοκρατία, ο αγώνας για την κατάκτηση της συλλογικής ελευθερίας, δηλαδή του ηθικά νομιμοποιητικού στοιχείου της παγκόσμιας τάξης, χαρακτηρίζεται ως «λάθος». Η διεκδίκηση χαρακτηρίζεται ως «έλλειψη ρεαλισμού».

Θα ήταν άραγε καλύτερα τα πράγματα αν δεν γινόταν ο αγώνας της ΕΟΚΑ; Θα μας έδινε από μόνη της η Αγγλία την ελευθερία μας; Υπήρξαν χαμένες ευκαιρίες στο κυπριακό; Φταίνε οι Ελληνοκύπριοι που δεν λειτούργησε το Σύνταγμα του 1960; Ήταν λάθος που απορρίψαμε το σχέδιο Ανάν; Οι απαντήσεις στα πιο πάνω ερωτήματα είναι για μένα, χωρίς δυσκολία, αρνητικές για μια σειρά από λόγους που έχω αναλύσει και αλλού. Ωστόσο κανένας δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα πως θα ήταν η ζωή αν τα γεγονότα ήταν διαφορετικά. Το παιχνίδι του «what if» ίσως είναι κατάλληλο για την εκπομπή του Ούρι Γκέλερ, αλλά πάντως δεν μπορεί να προσφέρει απαντήσεις για την πραγματική ζωή και την ιστορική εξέλιξη. Τα γεγονότα μπορούν να αντιμετωπίζονται μόνο μέσα στην ιστορική τους προοπτική και όχι ως αποκομμένες ψηφίδες εξυπηρέτησης προπαγάνδας.

Η προσπάθεια να ενοχοποιηθεί το παρελθόν συνιστά στρατευμένη προσπάθεια αλλοίωσης της ιστορικής μνήμης και αποστέρησης νοημάτων από την κυπριακή κοινωνία. Να επικρατήσει η μοιρολατρία και η ηττοπάθεια της λογικής «ο χρόνος δουλεύει εναντίον μας». Ταυτόχρονα όμως αποκρύβει και τον φόβο μας να αναμετρηθούμε με τους ανθρώπους που θυσίασαν ή υπήρξαν πρόθυμοι να θυσιάσουν την ζωή τους για την συλλογική ελευθερία. Καλύπτει την αίσθηση του γραφειοκρατικού τέλους της ιστορίας, του επερχόμενου οργουελιανού «1984» στο οποίο η ανθρώπινη ενέργεια στερείται νοήματος και στο οποίο η συλλογική ελευθερία δαμάζεται μέσα από την υποταγή στον μεγάλο αδελφό.

Η προσπάθεια οικοδόμησης μέλλοντος χωρίς παρελθόν και ταυτότητας αφυδατωμένης από αισθήματα, οδηγεί εκ των πραγμάτων στην κατάρρευση. Ένας λαός παραμένει ουσιαστικός εγγυητής ενός πολιτεύματος, μόνο εφόσον μπορεί να πιστέψει σε αυτό. Μόνο εφόσον αντιμετωπιστεί ως υποκείμενο και όχι ως αντικείμενο, πραγματικός κυρίαρχος με ελπίδα για την ύπαρξη μέλλοντος, με προσδοκία για την ύπαρξη συνέχειας. Το δίλημμα δεν βρίσκεται μεταξύ του εφικτού και του ευκταίου, ούτε μεταξύ νέο-ανανικής ομοσπονδίας και διχοτόμησης: Έγκειται στην στάση ζωής που επιθυμεί έκαστος να τηρήσει και στα πρότυπα που επιθυμεί να υιοθετήσει. Τα Άβαταρ άλλωστε ελέγχονται πάντοτε από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, ο οποίος καθορίζει και τις τελικές τους αποφάσεις. Ίσως να μην μπορούμε να κάνουμε την ζωή μας όπως την θέλουμε. Αλλά τουλάχιστον μπορούμε να μην την εξευτελίσουμε.

Σήμερα, εκ των έσω, πλέον, και όντας η εξουσία, κατανοούν το πικρό της ευθύνης, το οδυνηρό των αποφάσεων και την οξύτητα της κριτικής. Και δεν αντέχουν! Χειρότερα: Δεν ξέρουν πώς να αντιμετωπίσουν τα εσωτερικά προβλήματα και τι να κάνουν στο κυπριακό. Ο πρόεδρος Χριστόφιας διασάλπισε πριν από τις εκλογές του 2008 πως, όραμά του, ήταν η λειτουργική και βιώσιμη λύση. Αυτό το όραμα κτίστηκε πάνω σε ευσεβείς πόθους και σε ανεδαφικούς μύθους. Ευθύς εξαρχής προβλήθηκε από το ΑΚΕΛ, διάφορους συνοδοιπόρους και τους Αγγλοαμερικανούς ως ο «πρόεδρος λύσης», σε αντιδιαστολή προς τον δήθεν αδιάλλακτο, σκληρό και άτεγκτο Τάσσο που, τάχα, δεν επιθυμούσε λύση. Ο Δ. Χριστόφιας δεσμεύτηκε έναντι του ΔΗΚΟ και της ΕΔΕΚ και έναντι των πολιτών ότι θα αναζητούσε λύση, που να ανταποκρίνεται στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, τις Συμφωνίες Υψηλού Επιπέδου και στο διεθνές και κοινοτικό δίκαιο και στις αρχές της ΕΕ.

Εξαρχής εμφανίστηκε ως περίπου ο μόνος ικανός να επιλύσει το κυπριακό. Άλλωστε, κόμπασε με έκδηλη απαξίωση ότι ήρθε για να διορθώσει λάθη των προκατόχων του, από τον Μακάριο μέχρι και τον Τάσσο. Οι πολίτες ανέμεναν ότι θα ασκούσε μια νέα, ευφάνταστη, πολυδιάστατη, όπως την χαρακτήρισε, πολιτική, ακριβώς για να υπερβεί τα λάθη των προηγούμενων Προέδρων. Αντί αυτών, πού στηρίχτηκε;

Πρώτον, στην προσωπική… χημεία με τον κατοχικό Ταλάτ! Πίστεψε, αφελώς, πώς με τον υποτελή Τ/κ ηγέτη και φρουρό της τουρκικής κατοχής, θα μπορούσε να εξεύρει λύση.

Δεύτερον, κυπριοποίησε την επιδιωκόμενη λύση, στηριζόμενος στην θέση για αναζήτηση λύσης για τους Κυπρίους από τους Κυπρίους.

Τρίτον, εξ αυτού, αποδιεθνοποίησε οριστικά το κυπριακό. Από το 1974, σταθερή πολιτική όλων των Κυβερνήσεων ήταν ότι το πρόβλημα έχει δύο πτυχές, την διεθνή (τουρκική εισβολή, κατοχή, εποικισμός, εθνοκάθαρση) και την εσωτερική.

Τέταρτον, αποενοχοποίησε πλήρως την κατοχική Τουρκία, η οποία έκτοτε εμφανίζεται ως ένας τρίτος, δήθεν, παρατηρητής που, απλώς, συμβουλεύει και παροτρύνει τον Ταλάτ στην αναζήτηση λύσης.

Πέμπτον, ο Δ. Χριστόφιας υποτίμησε την γεωπολιτική, στρατηγική, ενεργειακή, διπλωματική και οικονομική αναβάθμιση μιας Τουρκίας, που ήδη αναγορεύθηκε σε περιφερειακή και διεκδικεί στο σύντομο μέλλον και θέση υπερδύναμης.

Έκτον, ο Πρόεδρος, εξαιτίας εγγενών αντιευρωπαϊκών συνδρόμων και ιδεολογημάτων, υποτίμησε την ευρωπαϊκή δυναμική της Κύπρου και εξ αυτού δεν αξιοποίησε και δεν ζήτησε όσο και όπως έπρεπε και την εμπλοκή του ευρωπαϊκού παράγοντα στις προσπάθειες για λύση.

Έβδομον, διά του ελεγχόμενου ΟΗΕ, η διαδικασία εγκλωβίστηκε στα στενά αγγλοαμερικανικά γρανά-ζια και ο ίδιος ο Δ. Χριστόφιας φέρεται να ελέγχεται και να παρακολουθείται στενά από τους παντεπόπτες Βρετανούς.

Ο Πρόεδρος, όπως και οι περισσότεροι προκάτοχοί του, δεν τόλμησε να ξεφύγει από την νοοτροπία του «καλού παιδιού» έναντι των τρίτων παρεμβαλλόμενων και, φυσικά, της Τουρκίας. Η συμπεριφορά του ενθυμίζει τον διάλογο του προέδρου Ρούσβελτ με τον σύμβουλό του, Μπούλιτ, κατά τις συζητήσεις με τον αιμοσταγή Στάλιν, για τον διαμοιρασμό του κόσμου στην σύνοδο της Γιάλτας. Ο Ρούσβελτ ήθελε να συμπεριφερθεί προς τον Στάλιν με ευγένεια. «Αν του δώσουμε κάτι», έλεγε, «θα μας δώσει και αυτός κάτι εις αντάλλαγμα». Ο Μπούλιτ, ρεαλιστής και γνώστης του Σοβιετικού δικτάτορα είπε στον Αμερικανό Πρόεδρο: «Δεν έχετε να κάνετε με τον Δούκα του Νόρφολκ αλλά με έναν Καυκα-σιανό ληστή»!

Ο πρόεδρος Χριστόφιας έχει την ψευδαίσθηση πως απέναντί του έχει την… αριστοκρατία της διπλωματίας. Ξεχνά ότι έχει τον αιμοσταγή Αττίλα. Έτσι, στο πλαίσιο ευσεβών πόθων ή και παρακινούμενος από τις ιδεολογικές καταβολές του, προέβη σε μονομερείς υποχωρήσεις, χωρίς διαπραγμάτευση, χωρίς ανταλλάγματα. Ένα μόλις μήνα μετά την ανάληψη της προεδρίας, ανακοίνωσε σε ομάδα Τουρκοκυπρίων, που τον επισκέφθηκε στο Προεδρικό, ότι δεχόταν a priori την παραμονή 50000 εποίκων. Στην συνέχεια, και αφού δέχθηκε την έναρξη συνομιλιών χωρίς να διασφαλιστεί εκ των προτέρων η βάση και το περιεχόμενο της διζωνικής ομοσπονδίας, δέχθηκε και την εκ περιτροπής προεδρία. Δέχθηκε ακόμα να… βοηθήσει τον σύντροφό του Ταλάτ, σε θέματα διακυβέρνησης, παρά την σφοδρή αντίθεση όλων των πολιτικών δυνάμεων και της συντριπτικής πλειοψηφίας των πολιτών.

Η επίσκεψη του ΓΓ του ΟΗΕ, Μπαν Κι-Μουν στην Κύπρο χειροτέρεψε ακόμα περισσότερο την κατάσταση, αφού: Με την μετάβαση του Μπαν στο λεγόμενο «προεδρικό» του Ταλάτ, αναβαθμίστηκε το ψευδοκράτος, υποβαθμίστηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, δόθηκε η εικόνα διεθνώς ότι ο ΓΓ του ΟΗΕ επισκέφθηκε δύο κράτη και συναντήθηκε με δύο Προέδρους. Επίσης, στο εξωτερικό και δη στις Βρυξέλλες δόθηκε η ψευδής εντύπωση ότι σημειώθηκε «σημαντική πρόοδος» όπως ανακοίνω-σε ο πολύς Ντάουνερ και επιβεβαίωσε η κοινή δήλωση Χριστόφια-Ταλάτ. Στην πραγματικότητα, όπως διαπιστώθηκε μετά την συνεδρία του Εθνικού Συμβουλίου, που ακολούθησε, επρόκειτο για μερικές συγκλίσεις, που δεν προοιωνίζονταν πρόοδο, αλλά αντίθετα επέτρεπαν σε όλους τους πολιτικούς ηγέτες πλην ΑΚΕΛ να επισημάνουν ότι οδηγούμαστε σε αδιέξοδο και ναυάγιο.

Μετά από 18 μήνες συνομιλιών, η πολιτική Χριστόφια, που στηρίχτηκε σε ευσεβείς πόθους και σε αφελείς μύθους όπως, π.χ. «καλός Ταλάτ» και ο «κακός Έρογλου», «κυπριακή λύση», μονομερείς γενναίες προσφορές στους Τούρκους, συμπεριφορά «καλού παιδιού», κτλ. καταλήγει σε αδιέξοδο. Αλλά με νέο, ακριβό τίμημα: Έμειναν οι μονομερείς παραχωρήσεις του στην Τουρκία, η οποία κερδίζει την μάχη των εντυπώσεων, καταγγέλλει την ελληνική πλευρά ότι δεν επιθυμεί λύση και διοχετεύει όλες τις πιέσεις στους Έλληνες. Το πιο τραγικό: Ο πρό-εδρος Χριστόφιας δεν φαίνεται να γνωρίζει τι θα κάνει σε περίπτωση αδιεξόδου, ναυαγίου και, ίσως, νέας κρίσης.