Χρίστος Παπαδημητρίου, Καθηγητής Θεωρητικής Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, Καλιφόρνια

στους Δημήτρη Ηλιάδη και Χρίστο Λαουδιά

Υπάρχουν προβλήματα που ακόμη και οι πιο γρήγοροι υπολογιστές δεν θα μπορέσουν ποτέ να τα λύσουν.

Ο Χρίστος Παπαδημητρίου είναι ένας από τους πιο γνωστούς ερευνητές παγκόσμια στην επιστήμη της Πληροφορικής. Έχει πληθώρα δημοσιεύσεων σε διάφορες ερευνητικές περιοχές, μεταξύ των οποίων η θεωρία αλγορίθμων και η υπολογιστική πολυπλοκότητα, η συνδυαστική βελτιστοποίηση, οι βάσεις δεδομένων, η θεωρία παιγνίων, η θεωρία της εξέλιξης κ.α. Έχει τιμηθεί επανειλημμένα για την προσφορά του στην Πληροφορική και έχει ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτωρ από τα πανεπιστήμια ETH Ζυρίχης, Μακεδονίας, Αθηνών και Κύπρου. Κατείχε ακαδημαϊκή θέση σε ορισμένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου, όπως το Χάρβαρντ, το Μπέρκλεϊ, το ΜΙΤ, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Στάνφορτ και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρναι (Σ. Ντιέγκο). Το 1996 επέστρεψε στο Μπέρκλεϊ, όπου διδάσκει μέχρι σήμερα ως καθηγητής στο τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Πληροφορικής.

Πέρα από το ερευνητικό και διδακτικό του έργο, είναι συγγραφέας των μυθιστορημάτων «Το χαμόγελο του Τούρινγκ» και «Ισόβια στους χάκερ;». Πρόσφατα συνεργάστηκε με τον Απ. Δοξιάδη για την συγγραφή του γραφικού μυθιστορήματος «Logicomix» (βλ. Συγχρ. Άποψη, τεύχ. Ιαν. 2009), με θέμα την ιστορία της Μαθηματικής Λογικής.

Στο τελευταίο σας βιβλίο με τον Απ. Δοξιάδη, το Logicomix, η ιστορία ξεκινάει με μία διάλεξη του μαθηματικού και φιλόσοφου Ράσελ εν μέσω του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου. Τι απαντήσεις μπορούν να δώσουν τα μαθηματικά και η λογική στα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας;

Ο κόσμος έχει πολλά προβλήματα και φοβάμαι πως έχει φτάσει σε κρίσιμη φάση. Έχει ζωτικά προβλήματα που έχουν να κάνουν με το περιβάλλον, το μέλλον του πλανήτη, τον πόλεμο, το μίσος, την μισαλλοδοξία, την επιθετικότητα. Πέρα από αυτά, υπάρχουν και προβλήματα διανοητικά. Αυτά τα διανοητικά προβλήματα, ακόμα και στην παρουσία των μεγάλων προβλημάτων που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος, είναι ερωτήματα που έχουν πανανθρώπινη σημασία. Ας υποθέσουμε ότι καταφέρνουμε να ζήσουμε και άλλους πολλούς αιώνες στον πλανήτη. Αν δεν απαντήσουμε αυτά τα ερωτήματα, τι να τους κάνουμε; Αυτά τα ερωτήματα είναι π.χ. το πώς προήλθε η ζωή, το αν υπάρχει ένας ενιαίος τρόπος να δούμε τις δυνάμεις της φύσης, το αν μπορείς με τρόπο αποφασιστικό και ντετερμινιστικό να αποφύγεις το εξαντλητικό ψάξιμο, δηλαδή το πρόβλημα «P=NP» [βλ. Γλωσσάρι] που υπάρχει στην πληροφορική και πολλά άλλα. Στην αρχή του περασμένου αιώνα, το μεγάλο πανανθρώπινο πρόβλημα που συγκέντρωσε τις προσπάθειες και έγινε η εμμονή πολλών μεγάλων επιστημόνων, ήταν αυτό που περιγράφουμε στο Logicomix: Μπορείς μέσω των μαθηματικών και της λογικής να φτάσεις στην απόλυτη αλήθεια;

Πού κατέληξε αυτή η αναζήτηση της απόλυτης αλήθειας και πώς οδηγηθήκαμε στον ηλεκτρονικό υπολογιστή και στο διαδίκτυο;

Η αναζήτηση της απόλυτης αλήθειας καταλήγει στην καταστροφή, με το θεώρημα του Γκέντελ [βλ. Γλωσσάρι]. Όμως, το είδος της μαθηματικής σκέψης που κινητοποιήθηκε για να μας φέρει αυτό το μεγάλο αρνητικό αποτέλεσμα, μας οδήγησε μετά από 5-6 χρόνια από την αδράνεια στον υπολογιστή. Η λογική, με ένα έμμεσο και περίεργο τρόπο, έφερε τον υπολογιστή. Ο υπολογιστής ήταν ένας τυχαίος σταθμός στην πορεία για το διαδίκτυο. Τον υπολογιστή, αυτή την στιγμή, όλοι οι σκεπτόμενοι της πληροφορικής τον θεωρούν ως το γκατζετάκι που μας έφερε το διαδίκτυο, το οποίο όλοι τώρα μελετάμε.

Αυτός είναι ο τελικός καρπός μιας πορείας που άρχισε ο Ράσελ και που περιγράφουμε στο Logicomix. Αυτούς τους ανθρώπους δεν τους ενδιέφερε πάρα πολύ να εκλογικεύσουν τον κόσμο, αλλά τους ενδιέφερε πιο πολύ να ενδυναμώσουν και να ξανακτίσουν τα μαθηματικά, τα οποία εκείνη την εποχή κλυδωνίζονταν. Και όπως γίνεται πολλές φορές, κυρίως στην διανοητική ιστορία, το γεγονός ότι ήρθε ο υπολογιστής ήταν ένα μη προβλεφθέν παρεπόμενο.

Ένα μέρος της κοινωνίας μας θεωρεί το διαδίκτυο ως την λύση όλων των προβλημάτων, ενώ ένα άλλο μέρος της θεωρεί ότι είναι καταστροφικό, ότι προάγει την παιδική πορνογραφία και την τρομοκρατία. Ποια είναι η άποψή σας;

Θα σας πω πολύ απλά, γιατί έχω τελική άποψη για αυτό το θέμα. Πιστεύω τα τελευταία 15 χρόνια ότι το διαδίκτυο είναι το μόνο φως που υπάρχει στον ορίζοντα. Κοιτάζω γύρω μου, δεν έχει σημασία πού βρίσκομαι, στην Αθήνα -στην Λευκωσία, στο Μπέρκλεϊ- και αυτό που βλέπω είναι μαύρη-μαυρίλα. Από που να αρχίσω; Από την διεθνή κατάσταση, από τους πολιτικούς σε κάθε χώρα; Ό,τι φωτεινό, λαμπερό και ελπιδοφόρο υπάρχει σήμερα, έχει να κάνει με νέους ανθρώπους που παίζουν με το διαδίκτυο.

Τώρα, για αυτή την παρα-δημοσιογραφία που υπάρχει για τις καταστροφές που μας φέρνει το διαδίκτυο:  Η παιδική πορνεία δεν γίνεται στο διαδίκτυο, αλλά λαμβάνει χώρα στα μυαλά άρρωστων ανθρώπων και σε κρυψώνες που τις προστατεύουν διεφθαρμένες αστυνομικές δυνάμεις. Διαβάζεις στις εφημερίδες: «Την σκότωσε, γνωρίστηκαν στο διαδίκτυο». Δηλαδή αν είχαν γνωριστεί στο μετρό, τι θα γινότανε; Απλά, ο δημοσιογράφος λεει στους αναγνώστες του -και αυτό είναι το υπόγειο ρεύμα σε αυτή την είδηση- «θυμηθείτε για λίγο αυτό το μυστηριώδες και συχνά εχθρικό πράγμα που υπάρχει στο περιβάλλον, το οποίο δεν καταλαβαίνετε και πάρα πολύ… ε, αυτό το μυστηριώδες πράγμα ξανακτύπησε». Αυτό είναι το μήνυμα που τους περνάει, και είναι ένας τελείως φτηνός και χυδαίος τρόπος να γράψεις την είδηση. Λέγανε μετά τους δίδυμους πύργους, ότι όλοι οι τρομοκράτες είχαν laptop. Είχανε και ομπρέλες, κινητά και ρολόγια! Γιατί το laptop; Δεν το καταλαβαίνω.

Ακούμε συχνά περιπτώσεις λογοκρισίας και κρατικής παρέμβασης σε ιστολόγια (blogs), όπως και στην Κύπρο πρόσφατα με τον Ξενή Ξενοφώντος. Θεωρείτε ότι το διαδίκτυο πρέπει να αφεθεί στην ελευθερία του και στην καλώς νοούμενη αναρχία που έχει, ή θα πρέπει να μπουν κάποιοι μηχανισμοί ελέγχου;

Το τσιτάτο είναι πολύ γνωστό: «Internet wants to be free», και «free» σημαίνει ελεύθερο από κρατική παρέμβαση, ελεύθερο από λογοκρισία και επίσης τζάμπα. Συμβαίνει το εξής ενδιαφέρον και το παρακολουθούμε εδώ και 15-20 χρόνια: Όλες οι κυβερνήσεις του κόσμου, με σημαιοφόρους την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ,  προσπαθούν με τον τρόπο τους να ελέγξουν το διαδίκτυο, δηλαδή να το φορολογήσουν, να το λογοκρίνουν, να το δικάσουν. Και βέβαια, με χειροκροτητές και χυδαίους υποστηρικτές τα ανελεύθερα καθεστώτα όπως του Ιράν, της Σαουδικής Αραβίας και της Κίνας. Πιστεύω ότι είναι ένα φυσικό παρεπόμενο του γεγονότος ότι το διαδίκτυο έδειξε σε όλους μας την βαθιά διαφθορά του κράτους και ουσιαστικά κατέδειξε το πόσο πλεονάζον και άχρηστο είναι το ίδιο το κράτος. Και το κράτος έχει λυσσάξει.

Θα μπορούσε το διαδίκτυο να αναβαθμίσει τη δημοκρατία;

Το διαδίκτυο έχει αναβαθμίσει την δημοκρατία διεθνώς. Εφημερίδες στο διαδίκτυο ρίχνουν κυβερνήσεις, όπως έγινε στην Ινδία πριν 5 χρόνια -έστω και αν η επόμενη κυβέρνηση έκλεισε την εφημερίδα. Λένε ότι υπάρχουν προβλήματα στο πώς μπορούμε να ψηφίσουμε μέσω διαδικτύου. Αν η τράπεζα εμπιστεύεται στο διαδίκτυο δοσοληψίες ύψους 500 ευρώ, τότε πρέπει να εμπιστευτούμε και την ψήφο μας. Πόσο κάνει η ψήφος, θα μου πεις; Υπάρχει τιμή για όλα, όπως και για την ανθρώπινη ζωή. Το θέμα είναι ότι η ψήφος μου δεν κάνει παραπάνω από 500 ευρ’ω, με την έννοια ότι όποιος έχει να δώσει 500 ευρώ για κάθε ψηφοφόρο, θα κερδίσει τις εκλογές ό,τι και να γίνει. Εφόσον εμπιστευόμαστε τις τραπεζικές συναλλαγές μας στο διαδίκτυο, θα εμπιστευτούμε σιγά-σιγά και την πολιτική διαδικασία. Αυτό πηγαίνει στην άμεση δημοκρατία. Έτσι, θα δείξουμε ότι αυτή η κάστα, η ελίτ των πολιτικών που έχει δημιουργηθεί, είναι απλά διεφθαρμένοι, τεμπέληδες και αλλού, όπως στην Ελλάδα, ότι είναι βρικόλακες και περιττοί.

Ασχολείστε ερευνητικά με τη Θεωρία Παιγνίων. Τι μπορεί να μας διδάξει αυτή η θεωρία;

Πολλοί λένε ότι η θεωρία παιγνίων ήταν ο λόγος που δεν φτάσαμε στην θερμοπυρηνική καταστροφή. Είναι ένας τρόπος να κάτσεις και να σκεφτείς λογικά. Είναι τα μαθηματικά τόσο ισχυρά; Όχι, απλά φωτίζουν λίγο το δωμάτιο για να μπορέσεις να σταθείς καλύτερα και τίποτα δεν είναι πανάκεια, τίποτα δεν εξηγεί τα πάντα. Έτσι και η θεωρία παιγνίων έχει τα όριά της. Ο λόγος που εγώ μελετάω τη θεωρία παιγνίων είναι επειδή νομίζω πως θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε το διαδίκτυο, με την έννοια ότι το διαδίκτυο είναι κάτι που δεν το σχεδιάσαμε, απλά μας προέκυψε από την αλληλεπίδραση δρώντων οι οποίοι όλοι ήτανε ιδιοτελείς και δρούσαν ανεξάρτητα, ο καθένας για το δικό του συμφέρον. Ένα πράγμα λοιπόν που μας διδάσκει η πρόσφατη ιστορία, είναι ότι από ένα πλήθος ιδιοτελών δρώντων, που ο καθένας κοιτάζει το δικό τους συμφέρον, μπορεί να βγουν αριστουργήματα.

Αυτό φαίνεται ότι δεν ισχύει στη διεθνή πολιτική σκηνή.

Στον κόσμο υπάρχουν δύο ειδών καθεστώτα και υπάρχουν πολλές ενδιάμεσες χροιές και αποχρώσεις: Τα ανελεύθερα και τα δημοκρατικά. Τα ανελεύθερα έχουν τα εξής χαρακτηριστικά: Μπορούν να δράσουν πιο αποφασιστικά και, από την άλλη μεριά, ο λόγος για τον οποίον δρουν είναι κάπως θωλός, δηλαδή έχει να κάνει πάρα πολύ με την επιβίωση του καθεστώτος και με τον πλουτισμό της ολιγαρχίας κ.λπ. Στα δημοκρατικά καθεστώτα το πρόβλημα είναι η παράλογη δράση και επιλογές των δρώντων, που είναι οι ψηφοφόροι. Δηλαδή βλέπεις, ας πούμε στην Ελλάδα, ότι επί 30 χρόνια ψηφίζουν τον ίδιο γιατί «… ξέρω ότι είναι κλέφτες, αλλά άμα δεν τους ψηφίσουμε αυτούς, θα γίνει κάτι καινούργιο και το φοβάμαι το καινούργιο».

Ποια είναι η άποψή σας για την οικονομική κρίση στην Ελλάδα;

Εννοείται πως δεν υποστηρίζω και καταδικάζω την τρομοκρατία, αλλά στην Ελλάδα είναι κατ’ εμένα σκάνδαλο που είναι η 17 Νοέμβρη στη φυλακή και οι πολιτικοί έξω. Θα μου πεις ότι η 17 Νοέμβρη σκότωσε ανθρώπους, αλλά ας σκεφτούμε λιγάκι για να δούμε, ότι δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά. Μάλλον οι πολιτικοί έκαναν μεγαλύτερα εγκλήματα. Ας πούμε ότι από τα 250 δισ. ευρώ, που είναι το έλλειμμα της Ελλάδας, μόνο τα 50 δισ. οφείλονται στην διαφθορά. Ξέρετε τι σημαίνει 50 δισ. ευρώ; Ακόμη και η ανθρώπινη ζωή έχει αξία. Όταν κυβερνάς σωστά μια χώρα, πρέπει να πάρεις και τρομερές αποφάσεις: Έχω 12 εκατ. ευρώ, να βελτιώσω τον αυτοκινητόδρομο ώστε να γίνεται μια μετωπική σύγκρουση λιγότερη το χρόνο και να σωθούν 2 ζωές, ή να αγοράσω μηχανήματα μαστογραφίας και να πληρώσω ακτινολόγους σε 4 κέντρα υγείας για να αυξάνεται η ζωή 30 γυναικών κατά τουλάχιστο 5 χρόνια επί 4 χρόνια, ή να τα δώσω όλα για να βελτιώσω την κουλτούρα και την εκπαίδευση ώστε να κάνω την ποιότητα ζωής όλων καλύτερη. Η ιδέα είναι ότι ο μόνος τρόπος για να το κάνεις αυτό σωστά είναι να δώσεις τιμή στην ζωή. Καμία κυβέρνηση δεν πρόκειται να το πει στις κάμερες, αλλά αυτό που κυκλοφορεί στις δυτικές κοινωνίες είναι ότι η τιμή ενός χρόνου ζωής πολίτη, καλής ποιότητας, είναι 100 χιλ. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι άμα σπαταλήσεις 4 εκατ. ευρώ σκοτώνεις ένα άνθρωπο, αφού ο μέσος άνθρωπος είναι 40άρης και θα ζήσει άλλα 40 χρόνια, που αντιστοιχούν σε 4 εκατ. ευρώ. Άμα κλέψεις 60 δισ. Ευρώ, έχεις σκοτώσει 15,000 ανθρώπους. Αυτό που κάνανε οι χίλιοι κλέφτες στην Ελλάδα είναι ότι μπήκαν σε μια πόλη σαν το Ναύπλιο ή την Πάφο, τους μαζέψανε όλους στην πλατεία και τους γάζωσαν με το πολυβόλο. Δηλαδή μιλάμε για φρικτό έγκλημα, που άμα το σκεφτείς λιγάκι σταματάει ο νους σου. Αυτοί οι άνθρωποι τώρα είναι πάμπλουτοι, χύνουν κροκοδείλια δάκρυα και επιδεικνύουν φοβερή υποκρισία. Ο κόσμος έχει λαμπρό μέλλον αν δεν υπάρχουν οι στρεβλώσεις, όχι του διαδικτύου, αλλά οι στρεβλώσεις της σημερινής μορφής της δημοκρατίας προς την απολυταρχία.

Γνωρίζουμε ότι προωθείτε την χρήση ιστοριών στη διδασκαλία της πληροφορικής και των μαθηματικών. Πόσο αποδοτική είναι αυτή η μεθοδολογία;

Ας πούμε πως η ανθρώπινη κοινωνία έχει διανοητική ζωή 50,000 χρόνια, με προχωρημένη γλώσσα, οργανωμένες κοινότητες κ.λπ. Από αυτά, το πανεπιστήμιο υπάρχει 900 και το σχολείο 2,000 χρόνια. Πώς γινόταν η εκπαίδευση τα υπόλοιπα 48,000 χρόνια; Η εκπαίδευση γινόταν με ιστορίες: Καθόμασταν όλοι γύρω από την φωτιά και ο σοφός του χωριού μας μίλαγε. Μέσα από τις ιστορίες, έβγαινε τι πρέπει να πιστεύουμε, τι πρέπει να κάνουμε, τι θα πάθουμε άμα κάνουμε κάτι, πώς γίνεται το κυνήγι, πώς να αρμέγουμε τα ζώα και ποια εποχή πρέπει να σπέρνουμε. Τις ιστορίες αυτές τις είχε ο άνθρωπος απομνημονεύσει και τις μάθαινε στα παιδιά του και έτσι προχωρούσε η ζωή.

Ως αποτέλεσμα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει πολύ περισσότερη χωρητικότητα για ιστορίες και καλύτερη δυνατότητα να αφομοιώσει ιστορίες, παρά λογικά επιχειρήματα. Άμα σου πω τώρα ένα λογικό επιχείρημα και μια ιστορία, το μυαλό σου θα αρπάξει την ιστορία. Δεν είναι πάντα εύκολο, αλλά σε μια-μιάμιση ώρα διδασκαλίας, πάντα λέω μερικές ιστορίες και ανέκδοτα. Υπάρχουν τόσες ευκαιρίες να μιλήσεις για την δουλειά των διάφορων επιστημόνων του παρελθόντος, ο οποίοι πολλοί από αυτούς είχαν συναρπαστική ζωή. Είναι χαζό να μην πάρεις 3 λεπτά να μιλήσεις για αυτά. Εκείνη την στιγμή το μυαλό των παιδιών τεντώνεται και ανανεώνεται, ξεμουδιάζει. Κατά κάποιο τρόπο 50 λεπτά είναι πολλά λεπτά και 75 λεπτά μια αιωνιότητα. Πρέπει να το διακόψεις με κάτι και η ιστορία είναι αυτό που προσφέρει πιο πολύ.

Γι’ αυτό μάλλον και ο Χριστός επέλεγε τις παραβολές για να περάσει τα μηνύματά του χριστιανισμού.

Μα, εννοείται. Το πιο ιδιοφυές στην ιστορία των θρησκειών είναι ότι υπάρχει αυτό το πράγμα πάρα πολύ και ειδικά στον χριστιανισμό. Υπάρχει ένα έργο του Luis Buñuel, ενός διάσημου άθεου Ισπανού σκηνοθέτη, που ονομάζεται «Ο γαλαξίας» [σημ. La Voie Lactée] και ο οποίος έχει κατά την γνώμη μου τον πιο ωραίο Χριστό που έχω δει στον κινηματογράφο: Αυτός ο Χριστός είναι κατά ένα τρόπο η ψυχή του πάρτι, ένας καλαμπουρτζής ο οποίος έλεγε αυτές τις ιστορίες.

Ο γνωστός βιολόγος Richard Dawkins με την θεωρία του υποστηρίζει ότι οι θρησκείες εξελίχθηκαν από ανθρώπινες ιστορίες. Πώς σχολιάζετε την επίθεση που διατυπώνει εναντίον των θρησκειών;

Ο Dawkins είναι ένας μεγάλος δάσκαλος της βιολογίας, η επίθεση που κάνει όμως στην θρησκεία δεν μου αρέσει. Όχι πως είμαι θρήσκος ή θρησκόληπτος, αλλά απλά, δεν ξέρει τι λέει. Ένας μεγάλος θεολόγος από την Οξφόρδη έγραψε για αυτό το βιβλίο του Dawkins [σημ. «Η περί Θεού αυταπάτη»]: “Φανταστείτε κάποιο να γράψει ένα βιβλίο βιολογίας, άμα το μόνο πράγμα που έχει διαβάσει είναι ‘Τα πουλιά της Αγγλίας’, εικονογραφημένα”! Αυτός είναι ο Dawkins, που γράφει περί θεολογίας. Υπάρχει μεγάλη αντιπαλότητα μεταξύ του χριστιανισμού και του φονταμενταλισμού και της επιστήμης, ιδιαίτερα της εξέλιξης. Και από αυτό παρασύρθηκε ο Dawkins και έκανε αυτή την, κατά την γνώμη, μου άστοχη επίθεση εναντίον της θρησκείας.

Άμα αγαπάς τους ανθρώπους είναι αδύνατο να μην αγαπάς την θρησκεία, με την έννοια ότι είναι κάτι τόσο πανανθρώπινο. Πως μπορείς να αγαπάς τους ανθρώπους χωρίς να αγαπάς αυτό το πνευματικό τους δημιούργημα; Είναι και έλλειψη σεβασμού απέναντι σε τόσους ανθρώπους οι οποίοι είναι έξυπνοι και μορφωμένοι. Καταλαβαίνω να ξεκινήσεις ένα διάλογο, αλλά γιατί να κάνεις κατά μέτωπο επίθεση χωρίς στοιχεία και χωρίς να ξέρεις τι λες;

Πόσο σημαντικό είναι για ένα φοιτητή και νέο επιστήμονα η μελέτη της ζωής των πρωτοπόρων των μαθηματικών και της πληροφορικής;

Κάθε 2-3 χρόνια διδάσκω στο Μπέρκλεϊ το μάθημα «Reading the Classics» και με αυτό εννοώ να διαβάσουμε τους πρωτοπόρους της πληροφορικής, δηλαδή τον Τούρινγκ, τον Γκέντελ, τον Φον Νόημαν, τον Σάννον, τον Νας κ.τλ., για να καταλάβουμε την ζωή τους και το τι έκαναν. Νομίζω ότι υπάρχουν μερικά φωτεινά παραδείγματα, σαν αυτούς τους ανθρώπους που γράφουμε στο Logicomix, που σε πολύ νεαρή ηλικία ενδιαφερόντουσαν πάρα πολύ για την επιστήμη τους και αποφάσισαν πως κάτι ήταν πολύ λάθος και είπαν ότι θα πάρουν όσο καιρό χρειάζεται να το διοθρώσουν. Μιλάμε για όλους αυτούς τους ανθρώπους ο οποίοι κάθισαν και αποφάσισαν να αλλάξουν τον κόσμο. Δεν είναι σύμπτωση νομίζω ότι ήταν όλοι νέοι, γιατί τότε δεν έχεις την ρουτίνα, έχεις τον ιδεαλισμό και το νεαρό μυαλό για να μπορέσεις να προσφέρεις τόσα πολλά. Η ελπίδα μου είναι ότι κάποιος από τους μαθητές μου θα πει «κάτσε ρε παιδί μου, υπάρχει κάτι λάθος στον τρόπο που κάνουμε το …».

Άρα δεν είναι απλά να διαβάσουμε ένα επιστημονικό άρθρο που γράφτηκε πριν χρόνια, αλλά να μελετήσουμε την ζωή του συγγραφέα.

Ακριβώς. Και να εμπνευστούμε. Αντί να διαβάζουμε κάτι που έχει αναμασηθεί επί 50 χρόνια, καλό είναι να πάμε λίγο και στις ρίζες, μια φορά στην καριέρα μας, να δούμε τι είπε αυτός ο άνθρωπος και πώς το είπε. Το πώς το είπε είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί στις πιο πολλές από αυτές τις κλασσικές εργασίες, βλέπεις ότι υπάρχει μια αυτοσυνείδηση. Οι άνθρωποι λένε στον εαυτό τους ότι «αυτή την στιγμή γράφω ιστορία. Πρέπει να προσέξω να το κάνω σωστά».

Ο Δαρβίνος, άμα διαβάσετε το «Περί της προέλευσης των ειδών», ξέρει ότι γράφει ιστορία. Μάλιστα την ξανάγραψε 13 φορές -έχει 13 εκδόσεις το βιβλίο- και όχι μόνο αυτό, αλλά περίμενε 23 χρόνια για να την γράψει. Στο τμήμα της Ρητορικής του Μπέρκλεϊ διδάσκουν ότι το «Περί της προέλευσης των ειδών» είναι το πιο επιτυχημένο επιστημονικό επιχείρημα που υπήρξε ποτέ. Το πρώτο του κεφάλαιο είναι για τα κατοικίδια ζώα. Ανοίγει δηλαδή η κυρία στην Αγγλία και λέει: «Ναι βρε παιδί μου, αυτό το ξέρω». Και μετά κάθεται και σκέφτεται: «Πώς δεν το είχα δει τόσο καιρό;» Και μετά πηγαίνει στα ζώα και στα φυτά. Είναι μια αριστουργηματική άσκηση ρητορικής.

Παράλληλα με την επιστήμη της πληροφορικής ασχολείστε ερευνητικά με την βιολογία και την θεωρία της εξέλιξης. Πώς συνδυάζονται αυτά;

Με ενδιαφέρει πολύ η εξέλιξη. Είπα πως περίπου όλη μου η δουλειά είναι στο διαδίκτυο -η υπόλοιπη είναι πάνω στην εξέλιξη. Η πληροφορική έχει αναπτύξει ένα ευρύ και ισχυρό λεξιλόγιο από έννοιες, που έχουν να κάνουν με τον κόσμο σήμερα, τις μηχανές, τις διαδικασίες,  του ανθρώπους και, ως αποτέλεσμα, τυχαίνει να μπορεί να πει ορισμένα ενδιαφέροντα πράγματα για άλλες επιστήμες. Αυτό το είδα πριν από 3 χρόνια, όταν με ένα πολύ καλό νέο βιολόγο, τον Adi Livnat, συνδυάσαμε την πληροφορική με την εξέλιξη και βγάλαμε μια καινούργια θεωρία, την θεωρία της «σμικτηκότητας» (mixability), ώστε να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί είναι τόσο παγκόσμια αυτή η ανάμειξη των γονιδίων από γενιά σε γενιά. Χρησιμοποιήσαμε ενοράσεις από την πληροφορική, για να βρούμε, νομίζω, την σωστή απάντηση, που έλειπε από την βιολογία από τον καιρό του Δαρβίνου.

Ο Δαρβίνος ένα πράγμα λεει και επαναλαμβάνει στο βιβλίο του: Ότι δεν καταλαβαίνει τι ρόλο παίζει το σεξ. Μιλάει για κάτι που λέγεται σεξουαλική επιλογή, πώς δηλαδή η παγώνα επιλέγει το παγώνι που έχει την μεγαλύτερη ουρά και πώς αυτό κάνει όλα τα παγώνια να έχουν μεγάλες ουρές. Όμως, το γιατί χρειάζεται γενετικό υλικό και από τους δύο για να γίνει ένα παιδί, ο Δαρβίνος το λέει περίπου 20 φορές μέσα στο βιβλίο του ότι δεν το καταλαβαίνει, ότι δεν έχει καμία θεωρία για αυτό. Η απάντηση που δώσαμε εμείς, που νομίζω πως είναι η σωστή και ελπίζω να μείνει σαν μια πολύτιμη συμβολή της πληροφορικής στην θεωρία της εξέλιξης, άρχισε από ενοράσεις της πληροφορικής για τους γενετικούς αλγόριθμους.

Υπάρχουν προβλήματα τα οποία είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιλυθούν με τους υπολογιστές;

Νομίζαμε πως άμα έρθει ο υπολογιστής θα λύσει όλα τα προβλήματα. Τον φτιάξαμε τον υπολογιστή και καμιά 15αριά χρόνια μετά το 1946, έγινε πια γενική συνείδηση -και μάλιστα ο Φον Νόιμαν το είχε πει πρώτος λίγο πριν πεθάνει- ότι υπάρχουν προβλήματα που ακόμη και οι πιο γρήγοροι υπολογιστές δεν θα μπορέσουν ποτέ να τα λύσουν. Προβλήματα όπως το να βρεις τον καλύτερο σχεδιασμό πτήσεων για μια μεγάλη αεροπορική εταιρία, δηλαδή ποιος πιλότος να πάει πού και ποιο αεροπλάνο πρέπει να πάει πού και πότε πρέπει να φύγει και πότε να φτάσει κ.λπ. Με πολύ μόχθο των επιστημόνων της πληροφορικής, αυτό έχει αποκρυσταλλωθεί σε ένα πολύ όμορφο πρόβλημα, αυτό περί της απόδειξης εάν «P=NP». Ρωτάει δηλαδή αν μπορεί να λυθεί ένα πρόβλημα, όπως αυτό της αεροπορικής εταιρίας, τελείως βέλτιστα, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, χρησιμοποιώντας αλγοριθμικές μεθόδους. Άμα ψάξεις τα πάντα θα βρεις την λύση, αλλά το θέμα είναι πως για να ψάξεις τα πάντα χρειάζεσαι υπολογισμούς της τάξης μεγέθους του σύμπαντος, επομένως δεν μπορείς.

Οι κβαντικοί υπολογιστές θα μπορούσαν να λύσουν αυτό το πρόβλημα;

Όχι, ξέρουμε ότι ούτε οι κβαντικοί υπολογιστές μπορούν. Θα μας λύσουν άλλα προβλήματα, π.χ. της παραγοντοποίησης ακεραίων, αλλά όχι αυτά τα δύσκολα προβλήματα.

Ένα χαρακτηριστικό δύσκολο πρόβλημα είναι και αυτό του «πλανόδιου πωλητή», ο οποίος θέλει να περάσει μία φορά από κάποιες πόλεις και πρέπει να βρει την συντομότερη διαδρομή. Τελικά ποια είναι η συνεισφορά των προβλημάτων αυτού του είδους, στην ιστορία της πληροφορικής;

Μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε, ότι δεν μπορούμε να λύσουμε όλα τα προβλήματα. Αυτή είναι η ιστορία του Logicomix: Τα μαθηματικά, τον 20^ο αιώνα, ανακάλυψαν τους περιορισμούς τους και σαν αποτέλεσμα γεννήθηκε η πληροφορική. Η πληροφορική, εν αντιθέσει προς άλλες επιστήμες που συνάντησαν τους περιορισμούς τους, όπως οι άνθρωποι, στην μέση της ηλικίας, π.χ. η φυσική με την αρχή της αβεβαιότητας, γεννήθηκε εν γνώσει των περιορισμών της. Στην ληξιαρχική πράξη της γέννησης της πληροφορικής, που ήταν το άρθρο του Τούρινγκ, το πρώτο πράγμα που έδειξε είναι ότι δεν λύνονται όλα τα προβλήματα. Η πληροφορική είναι μια επιστήμη η οποία πάντα, εκ γενετής και λόγω κληρονομικότητας, λόγω του ότι προήλθε έτσι, ψάχνεται και ψάχνει να βρει τους περιορισμούς της, και το «P=NP» είναι μια έκφραση αυτής.

Γλωσσάρι

P vs NP: Ένα από τα μέχρι στιγμής άλυτα προβλήματα της Πληροφορικής, είναι το ερώτημα εάν μπορεί να βρεθεί, με την χρήση υπολογιστή, λύση σε ένα δύσκολο υπολογιστικό πρόβλημα (το οποίο θεωρητικά χρειάζεται αιώνες για να λυθεί) και η οποία λύση μπορεί να ελεγχθεί εύκολα από ένα υπολογιστή εάν είναι ορθή. Αν αποδειχθεί ότι η σχέση ισχύει («P=NP»), αυτό θα σημαίνει ότι υπάρχει η δυνατότητα να επιλυθούν γρήγορα, προβλήματα τα οποία σήμερα χαρακτηρίζονται ως εξαιρετικά δύσκολα. Εάν αντίθετα αποδειχθεί ότι δεν ισχύει, τότε αυτό θα σημαίνει πως οι επιστήμονες πρέπει να επικεντρωθούν σε μερικές λύσεις ή εναλλακτικές προσεγγίσεις των προβλημάτων αυτών. Στις 6 Αυγούστου 2010, ο Vinay Deolalikar δημοσίευσε μια εργασία στην οποία ισχυρίζεται ότι απέδειξε πως δεν ισχύει το P=NP. Αυτή τη στιγμή η εργασία του είναι υπό μελέτη από ομάδες επιστημόνων.

Κουρτ Γκέντελ: Μαθηματικός, ο οποίος το 1931 σε ηλικία 25 ετών υποστήριξε πως είναι αδύνατο να θεμελιωθούν τα μαθηματικά χρησιμοποιώντας τη λογική, καταρρίπτοντας έτσι τις προσπάθειες των κορυφαίων μαθηματικών του περασμένου αιώνα που ασχολούνταν με αυτό το πρόβλημα.

Μεγάλη επιτυχία σημείωσε το διεθνές συνέδριο που οργάνωσε το Κυπριακό Ινστιτούτο Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας και το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας στις 23-24 Απριλίου 2010 στο αμφιθέατρο Unesco του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Το συνέδριο, με το ιδιαίτερα επίκαιρο θέμα «Συμφέρον του Τέκνου και Πεποιθήσεις των Γονέων» κέντρισε το ενδιαφέρον των παρευρισκομένων. Στο συνέδριο δόθηκε ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε ζητήματα θρησκευτικής εκπαίδευσης και οικογενειακού δικαίου.

Το συνέδριο συνιστούσε την τρίτη από μια σειρά εκδηλώσεων που διεξάγονται στα πλαίσια του προγράμματος «Πολυπολιτισμική Πολιτική στην Φροντίδα του Τέκνου», το οποίο χρηματοδοτείται από το European Economic Association Financial Mechanism & The Norwegian Financial Mechanism 2004-2009: Fund for Non Governmental Organisations.

Στο συνέδριο συμμετείχαν διεθνούς φήμης ομιλητές. Ιδιαίτερης σημασίας υπήρξε η παρουσία του Καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σιένα, Μάρκο Βεντούρα, ο οποίος θεωρείται ως αυθεντία σε ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας, νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και συμφέροντος του τέκνου. Σημαντική υπήρξε και η παρουσία της Sylvie Langlaude του Πανεπιστημίου του Μπέλφαστ, η οποία ειδικεύεται στα δικαιώματα του παιδιού στο διεθνές δίκαιο και του Peter Cumper του Πανεπιστημίου του Λέστερ, ο οποίος ειδικεύεται σε ζητήματα θρησκευτικής εκπαίδευσης. Οι Alistair Mawhinney και Yuko Chiba παρουσίασαν τα αποτελέσματα έρευνας, η οποία αφορά στις κοινωνικές και νομικές παραμέτρους της άσκησης του δικαιώματος opt-out (εθελοντικής αποχώρησης) από το μάθημα των θρησκευτικών, όταν αυτό εξασκείται από αλλόθρησκα τέκνα.

Σε ομιλίες στο συνέδριο προέβησαν επίσης η Πρόεδρος του Σλοβακικού Ινστιτούτου Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας Michaella Moracikova, ο Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Κυκκώτης, ο Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Χρήστος Παναγιωτόπουλος και η διδάσκων στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο, Δήμητρα Σορβατζιώτη. Την εκδήλωση προσφώνησαν ο Πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου Πέτρος Αρτέμης και η Επίτροπος του Παιδιού Λήδα Κουρσουμπά. Σε καταληκτικά σχόλια προέβη ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και δικηγόρος Αχιλλέας Αιμιλιανίδης. Των συνεδριών προήδρευσαν οι δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου Κώστας Κληρίδης και Αντρέας Πασχαλίδης, ο πρώην δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου Τάκης Ηλιάδης και η Αναπληρωτής Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κύπρου Μαριάννα Παπαστεφάνου.

Οι ομιλητές σχολίασαν την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, καθώς και των δικαστηρίων των Κρατών Μελών και εξέτασαν τις μεθόδους με τις οποίες μπορεί να υποχρεωθούν οι γονείς να απολέσουν τα γονικά τους δικαιώματα ή την φροντίδα του τέκνου τους στις περιπτώσεις που κρίνεται ότι αυτοί δεν έχουν κατά νου το συμφέρον του τέκνου. Μέχρι ποιου σημείου έχει το δικαίωμα το κράτος να επιβάλλει στους γονείς τα δικά του πρότυπα ανατροφής των τέκνων στις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι γονείς θεωρούν ότι τα δικά τους πολιτιστικά πρότυπα ή και πεποιθήσεις τους οδηγούν σε μια εντελώς διαφορετική οδό; Έχει την δυνατότητα ένα δικαστήριο να επιλέγει τον γονέα που θα έχει την επιμέλεια του τέκνου, σε περίπτωση διαζυγίου των γονέων, λαμβάνοντας υπόψη του την θρησκεία ή τις πολιτισμικές καταβολές έκαστου γονέα;

Πρόσφατες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναφορικά με την χρήση θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία έχουν θέσει το ζήτημα της σύγκρουσης μεταξύ των πεποιθήσεων των γονέων και του συμφέροντος του τέκνου σε ένα κατά κανόνα ουδετερόθρησκο κράτος στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας. Οι ομιλητές παρατήρησαν ότι το συμφέρον του τέκνου θα πρέπει να τυγχάνει σεβασμού από τις δικαστικές και διοικητικές αρχές. Η εξειδίκευση του συμφέροντος του τέκνου παρουσιάζει όμως συχνά προβλήματα, ιδιαίτερα όταν οι γονείς ανήκουν σε διαφορετικά θρησκεύματα ή έχουν διαφορετικές πεποιθήσεις ή όταν οι θρησκείες των γονέων δύναται να θεωρηθούν ως αντικείμενες στην δημόσια τάξη.

Συνέδριο για την Παρένθετη Μητέρα

Το Κυπριακό Ινστιτούτο Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας σε συνεργασία με το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και τον Δικηγορικό Σύλλογο Λευκωσίας διοργάνωσαν στις 4 Ιουνίου 2010 σεμινάριο με θέμα «Παρένθετη Μητέρα. Νομικές και Ψυχολογικές Παράμετροι μιας Μεθόδου Αντιμετώπισης της Υπογονιμότητας». Ομιλητές στο συνέδριο ήταν η Ξένη Σκορίνη-Παπαρρηγοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, η Ζάιρα Παπαληγούρα-Ράλλη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ψυχολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Μέλος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, καθώς και ο Αχιλλέας Αιμιλιανίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Το σεμινάριο επιχορηγούσε το EEA Financial Mechanism & The Norwegian Financial Mechanism 2004-2009.

Ως παρένθετη μητέρα ορίζεται η γυναίκα που κυοφορεί βρέφος το οποίο προορίζεται για άτεκνο ζευγάρι που δεν έχει την δυνατότητα τεκνοποίησης. Αρκετές χώρες έχουν κηρύξει την παρένθετη μητρότητα ως απαγορευμένη, ενώ σε άλλα κράτη αυτή επιτρέπεται υπό περιορισμούς. Στην Ελλάδα έχει εισαχθεί νομοθεσία που επιτρέπει την παρένθετη μητρότητα και καθορίζει το νομικό πλαίσιο με βάση το οποίο αυτή μπορεί να διενεργηθεί. Το ενδιαφερόμενο ζευγάρι θα πρέπει πρώτα να απευθυνθεί στο οικείο Δικαστήριο με αίτημα να κυοφορήσει μια άλλη γυναίκα το γενετικό υλικό του. Η παρένθετη μητέρα δεν μπορεί να προέρχεται από άλλη χώρα, περιορισμός που έχει ως σκοπό τον αποκλεισμό της αθέμιτης επιχειρηματικής εκμετάλλευσης. Η διαδικασία προχωρεί μετά την έκδοση της δικαστικής απόφασης.

Στην Κύπρο δεν υπάρχει ακόμα νομοθεσία που να προβλέπει για την διαδικασία τεκνοποίησης με παρένθετη μητέρα. Αυτό έχει ως συνέπεια ότι τα πρόσωπα που επιδιώκουν να τεκνοποιήσουν μέσω παρένθετης μητέρας οφείλουν να υιοθετήσουν ουσιαστικά το τέκνο που γεννήθηκε με το δικό τους γενετικό υλικό μέσω παρένθετης μητέρας. Λόγω εξάλλου της παραπληροφόρησης που υπάρχει, ο θεσμός της παρένθετης μητέρας αντιμετωπίζεται συχνά από το κοινό ή τα μέσα ενημέρωσης ως κάτι το αφύσικο ή και ανήθικο. Η σωστή πληροφόρηση και ενημέρωση για το θέμα της παρένθετης μητέρας θα επιτρέψει την ομαλή ανάπτυξη του θεσμού και την θέσπιση ενός υγιούς νομικού πλαισίου που σκοπό δεν θα έχει την απαγόρευση ή τον περιορισμό, αλλά τον έλεγχο.

Ποικιλία τοπίου σημαίνει ποικιλία οικοσυστημάτων και ενδιαιτημάτων και, επομένως, ποικιλία ειδών. Άλλα είδη ενδημούν και επιβιώνουν σε μια σπηλιά και άλλα σε ένα φαράγγι, σε μια βουνοκορφή μεγάλου υψομέτρου ή στις όχθες ενός υγροτόπου.

Αξίζει να αναφερθούμε ιδιαιτέρως και στην ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλία των ενδημικών ειδών πανίδας αλλά και χλωρίδας. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 3,956 ενδημικά είδη της ξηράς και των γλυκών νερών. Αυτός ο υψηλός αριθμός μπορεί να προήλθε από την μακροχρόνια απομόνωση και την επακόλουθη έντονη ειδογένεση. Τέτοιες περιοχές στην νότια Ελλάδα είναι οι κορυφές των βουνών, όπως του Ταΰγετου και του Ψηλορείτη, και νησιά, όπως πολλά νησιά των Κυκλάδων.

Κατάσταση πληθυσμών

Δυστυχώς έχουμε στην διάθεσή μας σχετικά λίγα δεδομένα για την κατάσταση των πληθυσμών των ειδών που ζουν στην Ελλάδα. Μια γενική εκτίμηση είναι ότι οι πληθυσμοί είναι σχετικά αραιοί αν τους συγκρίνουμε με αντίστοιχους της κεντρικής Ευρώπης.

Αν και στο εξωτερικό αρκετά είδη ζώων χρησιμοποιούνται ως δείκτες για την κατάσταση του περιβάλλοντος, αυτός ο τομέας δεν έχει ακόμη αρχίσει να εφαρμόζεται συστηματικά στην Ελλάδα. Το μόνο νομοθετικό εργαλείο που απαιτεί την χρήση ζωικών δεικτών είναι η κοινοτική Oδηγία-Πλαίσιο για τα νερά (2000/60/ΕΕ), που απαιτεί την ύπαρξη συγκεκριμένων ειδών, η παρουσία των οποίων δείχνει μια ικανοποιητική κατάσταση των εσωτερικών νερών. Η εφαρμογή αυτής της οδηγίας έχει μόλις ξεκινήσει στην Ελλάδα και αυτή την στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη προγράμματα εντοπισμού ελληνικών ειδών-δεικτών, προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες.

Όσον αφορά στα προστατευόμενα είδη για τα οποία η χώρα μας έχει στοιχεία, η κατάσταση διατήρησης δηλώθηκε ως ικανοποιητική μόνο για το 12% αυτών. Έντονη ανησυχία προκαλούν τα δεδομένα για τα θαλάσσια είδη, καθώς η κατάσταση δια-τήρησής τους, σε ποσοστό 65%, κρίνεται από κακή έως μη ικανοποιητική. Για το υπόλοιπο 35% των θαλάσσιων ειδών η κατάσταση διατήρησης αναφέρεται ως άγνωστη.

Απειλές

Οι κυριότερες αιτίες που πολλά ζώα απειλούνται με εξαφάνιση μπορούν να συνοψιστούν σε μία: Απώλεια και υποβάθμιση των κατάλληλων ενδιαιτημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η μεσογειακή φώκια, που χρειάζεται σχετικά αδιατάρακτα παράκτια οικοσυστήματα, με αποτέλεσμα να απειλείται από την τουριστική ανάπτυξη των ακτών. Επίσης, νυχτερίδες όπως ο ρινόλοφος του Mehely, μια τυπικά σπηλαιόβια νυχτερίδα, στην περίπτωση της οποίας η αύξηση της επισκεψιμότητας και η παρουσία επισκεπτών την περίοδο των γεννήσεων και της γαλουχίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον θάνατο δεκάδων νεογνών. Άλλα είδη, κυρίως μεγάλα θηλαστικά, όπως η αρκούδα και ο λύκος, εξαρτώνται από την ύπαρξη σχετικά μεγάλων και αδιατάρακτων εκτάσεων κατάλληλου ενδιαιτήματος, με αποτέλεσμα να απειλούνται από τον κερματισμό που προκαλούν σε αυτές τις περιοχές έργα όπως η κατασκευή μεγάλων οδικών αξόνων.

Μια άλλη πτυχή απώλειας και υποβάθμισης του ενδιαιτήματος των ειδών οφείλεται στην επέκταση και εντατικοποίηση της γεωργίας. Η προοδευτική αναδιάρθρωση και εντατικοποίηση της ελληνικής γεωργίας, οι εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες, η χρήση βαριών γεωργικών μηχανημάτων και η κατακόρυφη αύξηση της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων για την επίτευξη μεγάλων αποδόσεων δημιούργησαν πρόσθετα προβλήματα στην πανίδα γενικά, αλλά και ειδικότερα σε απειλούμενα είδη, όπως η μεσογειακή χελώνα, ο λαγόγυρος ή ο λιβαδόκιρκος, του οποίου οι φωλιές καταστρέφονται από τα μηχανήματα κατά την περίοδο του θερισμού.

Για τα ψάρια των εσωτερικών υδάτων, τα αμφίβια, αλλά και ασπόνδυλα είδη, η κατάσταση του ενδιαιτήματος και των ειδών εξαρτάται από την καλή ποιότητα και την επαρκή ποσότητα του νερού. Η σημερινή χρήση των εσωτερικών υδάτων ως τελικών αποδεκτών αποβλήτων από βιομηχανικές, γεωργικές και αστικές δραστηριότητες επηρεάζει δραματικά και τους ιχθυοπληθυσμούς. Στα αμφίβια, μια σημαντική αιτία υποβάθμισης είναι η υπεράντληση του νερού, καθώς και η απώλεια των προσωρινών ενδιαιτημάτων γλυκού νερού, όπως οι εποχικές λιμνούλες και άλλοι μικροί υγρότοποι. Για παράδειγμα, αυτές οι αιτίες έχουν οδηγήσει τους πληθυσμούς αλπικού τρίτωνα (Mesotriton alpestris), στην Βόρεια Πελοπόννησο σε υποβάθμιση, με αποτέλεσμα οι πληθυσμοί αυτοί να θεωρούνται κινδυνεύοντες, σε αντίθεση με τους πληθυσμούς της υπόλοιπης Ελλάδας, που θεωρούνται ως τρωτοί.

Η κλιματική αλλαγή, εκφρασμένη ως αυξημένη πιθανότητα ξηρασίας ή υψηλότερη μέση θερμοκρασία τους θερινούς μήνες, αποτελεί μια κοινή απειλή για είδη που είναι ήδη ευάλωτα σε άλλες γνωστές απειλές και κυρίως για τα αμφίβια και τα ερπετά. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της θαλάσσιας χελώνας Caretta Caretta, η σημαντική εξάρτηση του κύκλου ζωής της από την στεριά, όπου γεννιέται και γεννάει, την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας και της θερμοκρασίας, με επιπτώσεις όπως αλλαγή της αναλογίας θηλυκών-αρσενικών (καθώς η θερμοκρασία εκκόλαψης καθορίζει το φύλο του νεοσσού), αύξηση των θανάτων νεοσσών και απώλεια των παραλιών ωοτοκίας. Έρευνα που διεξήχθη στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου κατέδειξε ότι σε περίπτωση ανόδου της στάθμης της θάλασσας κατά 40 εκ. θα χαθεί το 11% των παραλιών ωοτοκίας.

Η θανάτωση ατόμων, εσκεμμένη ή τυχαία, είναι μία ακόμη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά και διαφορετικά είδη. Η εσκεμμένη και άμεση θανάτωση σχετίζεται με την λαθροθηρία, που αφορά σε θηλαστικά όπως ο αίγαγρος, η αρκούδα και το ζαρκάδι, αλλά και πολλά είδη πουλιών, κυρίως υδρόβιων ή και άλλων, όπως ο φασιανός και η πετροπέρδικα. Η νόμιμη αλλά έντονη αλιεία απειλεί τον ρυγχοκαρχαρία, ενώ η υπεραλίευση έχει επίσης οδηγήσει στην κατάρρευση σχεδόν των αποθεμάτων του ερυθρού τόνου.

Ένας άλλος τρόπος θανάτωσης ατόμων είναι η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων για την θανάτωση άγριων, αδέσποτων, ή ακόμη και οικόσιτων ζώων, είτε επειδή προκύπτουν ζημιές στην φυτική ή ζωική παραγωγή και στα θηρεύσιμα είδη, είτε σε περιπτώσεις αντεκδικήσεων ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες. Στην Ελλάδα καταγράφεται αύξηση παρόμοιων περιστατικών, με θύματα θηλαστικά, όπως το τσακάλι και η αρκούδα. Ως μη επιλεκτική μέθοδος, τα δηλητηριασμένα δολώματα δεν καταναλώνονται μόνο από τα είδη-στόχους και προκαλούν σημαντικά προβλήματα στην άγρια πανίδα, όπως συνέβη με τον γυπαετό, που εξαφανίστηκε από την ηπειρωτική Ελλάδα λόγω δολωμάτων που στόχο είχαν τον λύκο, αλλά και το όρνιο.

Η τυχαία θανάτωση αφορά περισσότερο θαλάσσια είδη, όπως ψάρια, κητώδη, θαλάσσιες χελώνες, αλλά και θαλασσοπούλια και σχετίζεται με απώλειες λόγω παρεμπίπτουσας αλιείας, τυχαίας εμπλοκής σε αλιευτικά εργαλεία, αλλά και συγκρούσεων με σκάφη.

Μια άλλη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά είδη ερπετών, αμφιβίων, εντόμων, αλλά και ειδών πουλιών, όπως η γαλιάντρα, είναι η συλλογή ατόμων για ερευνητικούς σκοπούς (αμφίβια) ή ως κατοικίδια (πουλιά, ερπετά, έντομα).

Η φύση εκδικείται;

«Η φύση εκδικείται», αυτό είναι αλήθεια. Γιατί αν τα είδη πανίδας αποτελούν δείκτη υγείας οικοσυστημάτων, με τόσα πολλά απειλούμενα είδη στην Ελλάδα και τον κόσμο, θα έπρεπε να είχαμε προ πολλού σημάνει συναγερμό. Ωστόσο η διεθνής κοινότητα καθυστερεί να λάβει αποτελεσματικά μέτρα κατά της κλιματικής αλλαγής. Στην Ελλάδα οι προστατευόμενες περιοχές πάσχουν από έλλειψη αποτελεσματικής διαχείρισης και φύλαξης, ενώ η καταπάτηση βιοτόπων και η παράνομη δόμηση είναι ορατές δια γυμνού οφθαλμού παντού. Η οικονομική κρίση, παγκόσμια, ευρωπαϊκή και ελληνική, θα έπρεπε να μας στρέψει σε μια νέου τύπου ανάπτυξη με σεβασμό στους φυσικούς πόρους. Το δίλημμα «οικολογία» ή «ανάπτυξη» είναι ψευδές. Αποδείχθηκε ότι το μοντέλο της άκριτης ανάπτυξης είναι προβληματικό τόσο για τον άνθρωπο, όσο και για την φύση. Εφόσον ο σύγχρονος άνθρωπος δεν φοβάται πια την φύση, ούτε την θεωρεί ιερή, όπως άλλοτε, τουλάχιστο ας την δει ως οικονομικό πόρο, ως «την χήνα που γεννά τα χρυσά αυγά». Καταστρέφοντας την χήνα, καταστρέφουμε το μοναδικό συγκριτικό μας πλεονέκτημα, στην Ελλάδα τουλάχιστον: Την φυσική μας κληρονομιά.

(Το άρθρο βασίζεται στην εισαγωγή του Κόκκινου Βιβλίου για τα Απειλούμενα Ζώα της Ελλάδας [2010] της Παναγιώτας Μαραγκού).

Η Ελένη Σβορώνου είναι συγγραφέας παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας, Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης WWF Ελλάς

Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αλλόκοτα καιρικά φαινόμενα συνέβαιναν προ ετών. Oστόσο από την δεκαετία του 1970 ο πλανήτης μας έχει εκτεθεί σε μια μεγάλη απόκλιση των κλιματικών παραμέτρων, η οποία κίνησε το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Τα δύο φαινόμενα τα οποία ανησύχησαν ιδιαίτερα τους επιστήμονες ήταν η «τρύπα του όζοντος» και το «φαινόμενο του θερμοκηπίου». Με την πάροδο του χρόνου έκαναν την εμφάνισή τους τα λεγόμενα «ακραία καιρικά φαινόμενα» όπως οι καύσωνες, οι πλημμύρες, οι ανεμοστρόβιλοι και οι τυφώνες.

Κύματα καύσωνα

Το κύμα καύσωνα είναι μια παρατεταμένη περίοδος κατά την οποία παρατηρούνται εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες (η θερμοκρασία μπορεί να είναι μέχρι και 10 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη από την κανονική), συνοδευόμενες από υψηλά επίπεδα υγρασίας. Το κύμα καύσωνα παρατηρείται περισσότερο κατά την θερινή περίοδο και ιδιαίτερα σε περιοχές με θερμά κλίματα, υψηλή πίεση και χαμηλή βροχόπτωση. Οι επιπτώσεις στον πληθυσμό από τις υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να διακυμαίνονται από απλή δυσφορία ή θερμική εξάντληση μέχρι και θερμοπληξία. Πιο ευάλωτες είναι οι ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού (παιδιά, ηλικιωμένοι, πάσχοντες από χρόνιες παθήσεις) καθώς και άτομα τα οποία εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους. Το 2003, περισσότεροι από 35.000 άνθρωποι έχασαν την ζωή τους από το κύμα καύσωνα της Ευρώπη. Το καλοκαίρι του 2006 αποτέλεσε ένα ακόμη ρεκόρ καθότι ο υδράργυρος είχε φτάσει σε νέα ύψη σε όλο τον κόσμο.

Πλημμύρες

Οι πλημμύρες συμβαίνουν λόγω ραγδαίων βροχοπτώσεων και ισχυρών καταιγίδων με αποτέλεσμα την αύξηση της στάθμης των ποταμών. Οι πλημμύρες από φυσικά αίτια παρουσιάζουν βραδεία ή ξαφνική εξέλιξη. Οι ξαφνικές πλημμύρες είναι το αποτέλεσμα ατμοσφαιρικών διαταραχών, που συνοδεύονται από ραγδαίες βροχοπτώσεις παράγοντας υψηλά επίπεδα βροχής σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι πλημμύρες που προκαλούνται από την υπερχείλιση των ποταμών είναι μία συνηθισμένη μορφή φυσικών καταστροφών και η έντασή τους τα τελευταία χρόνια έχει δημιουργήσει ιδιαίτερη ανησυχία λόγω των αυξημένων απωλειών σε ανθρώπινες ζωές, αλλά και λόγω των εκτεταμένων οικονομικών ζημιών. Σημαντικό παράδειγμα ήταν οι πλημμύρες που προκλήθηκαν το καλοκαίρι του 1998 στην Κίνα, οι οποίες είχαν επιπτώσεις στο ένα τέταρτο του πληθυσμού της χώρας και κατέστρεψαν εκατομμύρια εκτάρια καλλιεργήσιμης γης, με την οικονομική ζημιά να ανέρχεται σε δισεκατομμύρια δολάρια.

Ανεμοστρόβιλοι

Οι ανεμοστρόβιλοι υποδιαιρούνται σε ανεμοστρόβιλους ξηράς και θάλασσας. Οι ανεμοστρόβιλοι της ξηράς είναι στρόβιλοι αέρα μεγάλων διαστάσεων που εκτείνονται από την βάση ενός καταιγιδοφόρου νέφους μέχρι την επιφάνεια του εδάφους και η δημιουργία τους οφείλεται στην μεγάλη ατμοσφαιρική αστάθεια. Η αστάθεια αυτή προκαλείται όταν ψυχρός και ξηρός αέρας κατά την κίνησή του βρεθεί πάνω από μια περιοχή με θερμό αέρα. Οι ανεμοστρόβιλοι ξηράς μπορεί να συνοδεύονται από καταιγίδες, βροχές και χαλάζι. Οι ανεμοστρόβιλοι της θάλασσας είναι μικρότεροι από αυτούς της ξηράς. Οι συνθήκες για την δημιουργία τους είναι ίδιες με εκείνες των ανεμοστρόβιλων ξηράς και εμφανίζονται συχνότερα στην τροπική ζώνη. Όταν οι ανεμοστρόβιλοι φτάσουν στην επιφάνεια της θάλασσας ή στο έδαφος, παρασύρουν στην πορεία τους τα πάντα: Δέντρα, σπίτια, πλοία, ανθρώπους.

Στο κέντρο ενός ανεμοστρόβιλου οι άνεμοι μπορούν να αναπτύξουν ταχύτητα μέχρι και 600 χλμ. την ώρα. Το 2007, ένας ισχυρός ανεμοστρόβιλος κατάστρεψε 95% της πόλης Greensburg στην πολιτεία του Κάνσας των ΗΠΑ.

Τυφώνες

Ο τυφώνας είναι ένας πολύ ισχυρός τύπος κυκλωνικής καταιγίδας. Οι τυφώνες χαρακτηρίζονται από ταχύτητες ανέμου που είναι συνήθως μεγαλύτερες από 130 χλμ. την ώρα. Αναπτύσσονται πάνω από θερμούς και τροπικούς ωκεανούς όπως τον Ατλαντικό ή ανατολικό Ειρηνικό ωκεανό και αντλούν την ενέργειά τους από την εξάτμιση του θαλασσινού νερού. Γι’αυτό τον λόγο οι τυφώνες εξασθενούν καθώς κινούνται πάνω από σταθερό έδαφος. Επίσης, η ταχύτητα του ανέμου του τυφώνα μειώνεται με την τριβή της ανώμαλης επιφάνειας του εδάφους. Το 2005 ο τυφώνας Κατρίνα που κτύπησε τις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ, ήταν ο χειρότερος στην ιστορία των ΗΠΑ. Ο τυφώνας αυτός προκάλεσε τον θάνατο σε περίπου 1800 άτομα και πλημμύρισε το 80% της Νέας Ορλεάνης.

Πώς μπορούμε λοιπόν να ορίσουμε τα «ακραία καιρικά φαινόμενα»; Λαμβάνοντας υπόψη τα προαναφερομενα παραδείγματα ακραίων καιρικών φαινομένων, ένα καιρικό φαινόμενο χαρακτηρίζεται ως ακραίο είτε από την έντασή του, είτε απο την διάρκειά του, ή την συχνότητα επανεμφάνισής του, αλλά και από το αποτέλεσμα των καταστροφών, ή ακόμη και των θανάτων που προκαλεί στην περιοχή εκδήλωσής του. Κάποιοι θα μπορούσαν να χαρακτηρίσουν τα ακραία καιρικά φαινόμενα ως την οργή της φύσης ενάντια στην ανθρώπινη δραστηριότητα που έχει επέμβει και έχει διαταράξει σημαντικά (και ίσως ανεπανόρθωτα) τις οικολογικές ισορροπίες του πλάνητη. Αυτή η παρομοίωση δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας, καθότι έχουν εκπονηθεί διάφορες επιστημονικές μελέτες που υποστηρίζουν ότι στο μέλλον η παγκόσμια κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει σημαντικά την συχνότητα, το εύρος και την τοποθεσία εκδήλωσης των ακραίων καιρικών φαινομένων.

Γενικά αναμένονται περισσότερα κύματα καύσωνα, λιγότερες περίοδοι παγετώνων και εντονότερες βροχοπτώσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένες πλημμύρες. Επίσης έχουν εκπονηθεί μελέτες με πιο καταστροφικά σενάρια, με αύξηση της θερμοκρασίας ανάμεσα στους 2.5 με 10 βαθμούς Κελσίου για τα επόμενα 100 χρόνια, οδηγώντας στην ερημοποίηση σημαντικού ποσοστού της γης, αλλά και σε σημαντική άνοδο της στάθμης της θάλασσας με μοναδικές κατοικήσιμες περιοχές για τον άνθρωπο κοντά στους πόλους.

Κάποιοι άλλοι θα μπορούσαν να αναρωτηθούν εάν αυτά τα ακραία καιρικά φαινόμενα αποτελούν μέρος της εξέλιξης του πλανήτη μας. Εάν δηλαδή, παρ’όλη την καταστροφή του περιβάλλοντος από τις δραστηριότητες του ανθρώπου, τα ακραία καιρικά φαινόμενα οφείλονται εν μέρει στους φυσικούς κλιματικούς κύκλους του πλανήτη που συνέβηκαν και πολλές φορές στο παρελθόν.

Είναι πιθανόν λοιπόν η φύση να μην μας εκδικείται αλλά να αναπτύσσει ένα μηχανισμό για αναπροσαρμογή, αυτοκάθαρση και νέα ισσοροπία. Δυστυχώς στο παρόν στάδιο η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις. Το ερώτημα θα παραμείνει…

Ο Μάριος Βαλιαντής είναι Διευθύνων Σύμβουλος σε θέματα Περιβάλλοντος και Ενέργειας

Την Δευτέρα του Πάσχα λοιπόν, οι συντελεστές της σατιρικής εκπομπής θεώρησαν καλό να ασχοληθούν με το θέμα της αφής του Αγίου Φωτός στον ναό της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα. Οι «Πατάτες» παρουσίασαν λοιπόν τον Ορθόδοξο Πατριάρχη να βγαίνει με το Άγιο Φως στα κεριά του και να τον περιμένουν στην «γωνιά» οι ιερείς άλλων δογμάτων οι οποίοι το διεκδικούν. Εκεί αρχίζει ένας διαπληκτισμός τον οποίο περιγράφει εκφωνητής σε στιλ ποδοσφαιρικού αγώνα. Συνεπεία της «κοκορομαχίας» το Άγιο Φως κάποια στιγμή σβήνει από τα κεριά του Ορθόδοξου Πατριάρχη, ο οποίος το ανάβει ξανά με έναν κοινό αναπτήρα και σπεύδει να το μεταλαμπαδεύσει.

Πολλοί θεώρησαν ότι η σκηνή αυτή μπορεί να θεωρηθεί προσβλητική για τα πιστεύω πολλών συμπατριωτών μας ορθοδόξων Χριστιανών οι οποίοι πιστεύουν ότι το Αγιο Φως βγάνει από τον Πανάγιο Τάφο κατόπιν προσευχής, με θαυματουργικό τρόπο και σε καμιά περίπτωση με έναν αναπτήρα. Αγνοεί επίσης την πεποίθηση πολλών Χριστιανών ότι τα πρώτα λεπτά το Άγιο Φως δεν σβήνεται και δεν καίει.

Αναζητώντας την άποψη της Εκκλησίας, ύστερα και από διάφορα παράπονα που έφτασαν στην «Σύγχρονη Αποψη», μιλήσαμε με τον Θεοφιλέστατο Χωρεπίσκοπο Νεαπολέως Πορφύριο. Μας εξήγησε ότι το Άγιο Φως εκπορεύεται μέσα από μια συγκεκριμένη διαδικασία. Ο Ορθόδοξος Πατριάρχης εισέρχεται εντός του Παναγίου Τάφου φορώντας μόνο λευκό στιχάριο και αφού προηγούμενος έχει τύχει ελέγχου από τους αντιπροσώπους των άλλων δογμάτων και τον διοικητή της Ιερουσαλήμ, ότι δεν φέρει μαζί του οποιοδήποτε μέσο με το οποίο μπορεί να ανάψει φωτιά. Κατόπιν προσευχής, το Άγιο Φως εκπορεύεται μέσω της σχισμής στην κολώνα του Παναγίου Τάφου. Στην συνέχεια ο Ορθόδοξος Πατριάρχης μεταλαμπαδεύει το Φως στους εκπροσώπους άλλων δογμάτων και σε πιστούς μέσα στον ναό της Αναστάσεως. Όπως μας εξήγησε ο Νεαπόλεως Πορφύριος, το Άγιο Φως είναι ενδεικτικό της χάρης και της παρουσίας του Θεού.

«Κάθε θαύμα έγκειται στο κατά πόσο κάποιος το αποδέχεται, είναι θέμα πίστεως, αγαθής και καθαρής καρδίας. Καλό θα ήταν η σάτιρα να μην υβρίζει την θρησκευτική αντίληψη και να μην εμπαίζει τα θεια», μας ανέφερε ο Χωρεπίσκοπος.

Σε ερώτημά μας για τις αντιπαραθέσεις μεταξύ των χριστιανικών δογμάτων για την διεκδίκηση της αφής του Αγίου Φωτός, μας απάντησε ότι η αντι-παράθεση αυτή υπήρχε παλιότερα, κυρίως από πλευράς των Αρμενίων, ωστόσο τα τελευταία χρόνια δεν σημειώθηκε οποιοδήποτε περιστατικό.

Προσπαθήσαμε να λάβουμε και την άποψη της ίδιας της εκπομπής, για αυτό και μιλήσαμε με τους παραγωγούς Αλεξία Μουταφίδου και Άκη Ορφανίδη. Όπως μας ανέφεραν, οι «Πατάτες» ήθελαν να αναδείξουν στο συγκεκριμένο επεισόδιο ότι σε μια τέτοια άγια στιγμή γίνονται αψιμαχίες ανάμεσα σε ιερωμένους, οι οποίες μοιάζουν με ποδοσφαιρικό αγώνα. Όπως μας είπαν, ήθελαν να αναδείξουν το πρόβλημα που υφίσταται εδώ και πολλά χρόνια. Ρωτήσαμε και για την σκοπιμότητα της σκηνής στην οποία το Άγιο Φως σβήνει και το ανάβουν με αναπτήρα. Οι συντελεστές της εκπομπής μας απάντησαν: «Γιατί να μην σβήνει το φως κατά την μεταφορά;»

Με την ευκαιρία του συγκεκριμένου επεισοδίου, αναγνώστες μας υπενθύμισαν και ένα παλαιότερο επεισόδιο από τις «Πατάτες Αντιναχτές» το οποίο σατίριζε τις Αρχιεπισκοπικές εκλογές. Εκεί ο «Απόστολος Βαρνάβας», ως ιδρυτής της εκκλησίας της Κύπρου, «έβγαινε» σε παράθυρο τηλεοπτικής εκπομπής για να τοποθετηθεί επί του θέματος. Οι παραγωγοί της εκπομπής, τους οποίους ρωτήσαμε για την συγκεκριμένη σκηνή, μας ανέφεραν ότι δεν την είχαν θεωρήσει ούτε υπερβολική ούτε προσβλητική.

Φανταζόμαστε ότι εξέφραζαν καθαρά την προσωπική τους αντίληψη. Και εμείς απόψεις παραθέτουμε. Ωστόσο οι απόψεις περί σάτιρας είναι πολλές. Και κάτι που θεωρούν κάποιοι κωμικό είναι ίσως για άλλους προσβλητικό. Δεν πιστεύουμε ότι η σάτιρα θα πρέπει να κλειστεί σε κάποια αυστηρά όρια δεοντολογίας, όπως για παράδειγμα οι πολιτικές εκπομπές ή τα δελτία ειδήσεων (αν και συχνά οι «Πατάτες» δείχνουν μεγαλύτερη προσοχή σε συγκεκριμένες πολιτικές ευαισθησίες).

Το να σατιρίζεται ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ή ο Αρχιεπίσκοπος ως πρόσωπα μάλλον είναι θεμιτό. Ωστόσο σε ποιο βαθμό μπορούν να σατιρίζονται τα άγια οποιασδήποτε θρησκείας, όταν μάλιστα αυτό γίνεται με τρόπο κατά τα φαινόμενα επιπόλαιο, χωρίς να έχει προηγηθεί η ανάλογη έρευνα; Πόσο ανεκτό θα γινόταν αυτό σε κάποιες άλλες χώρες; Άραγε πώς θα ένιωθαν εκπρόσωποι των υπολοίπων κοινοτήτων της Κύπρου, όπως οι Τουρκοκύπριοι, οι Λατίνοι και οι Αρμένιοι, αν η εκπομπή σατίριζε με τον ίδιο τρόπο δικές τους πεποιθήσεις και παραδόσεις; Δεν θα θεωρούσαν πολλοί κάτι τέτοιο ρατσιστικό; Δεν θα ξέφευγε τότε το ΡΙΚ από τον ρόλο της ισότιμης παρουσίασης των απόψεων όλων των ομάδων της κυπριακής κοινωνίας;

Περιπτώσεις προσώπων που θεωρούν ότι οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις απαγορεύουν την μετάγγιση έρχονται συχνά στην επικαιρότητα. Στην Κύπρο και στην Ελλάδα το ζήτημα παρουσιάζει ενδιαφέρον, ιδιαίτερα λόγω της μεγάλης παρουσίας Μαρτύρων του Ιεχωβά, οι οποίοι πιστεύουν ότι η μετάγγιση αίματος απαγορεύεται με βάση την Βίβλο. Ως εκ τούτου συχνά οι Μάρτυρες αρνούνται την μετάγγιση αίματος, ακόμα και αν απειλείται η ζωή τους ή, ακόμα πιο σημαντικό, αν απειλείται η ζωή του τέκνου τους. Κρίσιμα ερωτήματα έχουν απασχολήσει την νομολογία και την θεωρία. Θα πρέπει να δίδεται η επιμέλεια στον γονέα που είναι Μάρτυς του Ιεχωβά, ενόψει του γεγονότος ότι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε ενδεχόμενες δυσμενείς συνέπειες για το τέκνο σε περίπτωση που αυτό χρειάζεται μετάγγιση αίματος; Είναι επιτρεπτή η παρέμβαση του Δικαστηρίου, κατά τρόπο ώστε να επιτρέψει στον γιατρό να προβεί σε μετάγγιση αίματος αντίθετα προς τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των γονέων του τέκνου;

Τα πιο πάνω ερωτήματα που αφορούν στο ζήτημα θέτουν επί τάπητος το θέμα των ορίων της προσπάθειας για επίτευξη πολυπολιτισμικών κοινωνιών. Η ιδεολογία της πολυπολιτισμικής κοινωνίας συνιστά ένα από τα θεμέλια του οικοδομήματος αξιών του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού και αποτελεί βασικό ιδεολογικό πυλώνα της συνεχιζόμενης προσπάθειας για ευρωπαϊκή ενοποίηση. Παρά την αυξανόμενη σημασία του όμως, οι ρίζες του ιδεολογικού κινήματος της πολυπολιτισμικής κοινωνίας είναι σχετικά πρόσφατες, εφόσον εκφράστηκε ως κυρίαρχη πρόταση πολιτικής στην Ευρώπη μόλις την δεκαετία του 1960. Μέχρι τότε αποτελούσε ένα περιθωριακό μάλλον κίνημα, σε σχέση με την κυρίαρχη ιδεολογία της «κοινωνικής αφομοίωσης», η οποία υποδήλωνε την πολιτισμική ενσωμάτωση των μειονοτήτων στην κυρίαρχη ιδεολογική κουλτούρα. Οι μειονοτικές ομάδες καλούνταν να εγκαταλείψουν τα διακριτά πολιτισμικά χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα, ώστε να γίνουν αποδεκτές ως πλήρη μέλη της ομογενοποιημένης κοινωνίας στην οποία ανήκουν.

Η σταδιακή αντικατάσταση της ιδεολογίας της αφομοίωσης ξεκίνησε στην Ευρώπη με νωπές ακόμα τις μνήμες από τις ακραίες ενέργειες αφομοίωσης των μειονοτήτων κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και ενόψει της μαζικής ανεξαρτητοποίησης των αποικιών, η οποία συντελέστηκε στις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Αίτημα της νέας ιδεολογίας αποτελούσε η ισότητα μεταξύ των προσώπων και των πολιτισμών, στην προσπάθεια διαμόρφωσης μιας κοινωνίας αυτόνομων και ελεύθερων ανθρώπων, ικανών να διαγράψουν το δικό τους μέλλον. Τελικό στόχο αποτελούσε η μετάβαση από το παραδοσιακό παράδειγμα του έθνους κράτους, στο πολυπολιτισμικό κράτος, ένα κράτος εντός των ορίων του οποίου θα μπορούσε ελεύθερα να συνυπάρξει μια πληθώρα από διαφορετικούς πολιτισμούς.

Τα ακριβή όρια όμως της προσπάθειας για δημιουργία πολυπολιτισμικών κρατών παραμένουν αδιευκρίνιστα, τόσο στην Ευρώπη, όσο και στην Αμερική. Θα έπρεπε να επιτραπεί στους Εβραίους να προβαίνουν στην shechita, δηλαδή στην σφαγή του λαιμού των ζώων με ένα εξαιρετικά κοφτερό μαχαίρι, ώστε να καταναλώνουν το κρέας σύμφωνα με τους θρησκευτικούς τους κανόνες ή θα έπρεπε να γίνει αποδεκτή η δυτικοευρωπαϊκή αρχή ότι τα ζώα πρέπει να είναι αναίσθητα προτού θανατωθούν; Θα έπρεπε να επιτραπεί στους νομάδες να κατασκηνώνουν σε δημόσιους χώρους; Να επιτραπεί η πολυγαμία αναφορικά με τους Μουσουλμάνους; Να επιτραπεί η μαντίλα αναφορικά με τις μουσουλμάνες ή το τουρμπάνι και τα γένια των Sikhs; Να επιτραπεί η χρήση κάνναβης από τους Ρασταφάριανς; Έχουν δικαίωμα οι Μουσουλμάνοι να μην δουλεύουν την Παρασκευή και οι Εβραίοι το Σάββατο;

Μέσα στα πλαίσια αυτά εντάσσεται και το σημαντικότατο ερώτημα κατά πόσο μέσα σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία θα πρέπει να θεωρηθεί ως απότοκο της θρησκευτικής ελευθερίας και κατά συνέπεια ως θεμελιώδες συστατικό της (πολύ-) πολιτισμικής παράδοσης του σύγχρονου δυτικού κράτους, το δικαίωμα μιας θρησκευτικής κοινότητας να θεωρεί πως τα τέκνα δεν θα πρέπει να τυγχάνουν μετάγγισης αίματος. Η κρατούσα άποψη στην νομολογία, όπως και στην θεωρία, παραμένει ότι το συμφέρον του τέκνου στην ζωή, όπως αυτό γίνεται αντιληπτό από τις πλειοψηφούσες πληθυσμιακά ομάδες στις δυτικές κοινωνίες, υπερισχύει των θρησκευτικών πεποιθήσεων των γονέων (οι οποίες τεκμαίρεται κατά συνταγματική επιταγή ότι συνιστούν και θρησκευτικές πεποιθήσεις του ίδιου του τέκνου). Ως εκ τούτου η απαίτηση για διαφορετικότητα και πολυπολιτισμικότητα φαίνεται να βρίσκεται αντιμέτωπη με τα όριά της στην περίπτωση της μετάγγισης αίματος, στην οποία οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των γονέων ενδεχόμενα θεωρούνται ως αντίθετες με τα συμφέροντα του τέκνου.

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε στο συνέδριο η παρουσία των διεθνών φήμης ομιλητών Gerhard Robbers και Javier Martinez Torron. Ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Τρίερ Gerhard Robbers θεωρείται ως ένας από τους πιο σημαντικούς συνταγματολόγους της Ευρώπης και είναι επικεφαλής του Ινστιτούτου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου και Διευθύνων Σύμβουλος του Ινστιτούτου Νομικής Πολιτικής, καθώς και Δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Rhineland Palatine. Ο Καθηγητής Martinez Torron θεωρείται αυθεντία στο δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επισκέπτης Καθηγητής σε πολυάριθμα πανεπιστήμια, μεταξύ των οποίων τα Πανεπιστήμια του Cambridge, Chicago, Columbia, Berkeley και Harvard.

Σε ομιλίες στο συνέδριο προέβησαν επίσης ο Πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Kaniye Ebeku, το μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Michal Rynkowski, ο Νομικός Σύμβουλος της Αρχιεπισκοπής Κώστας Κατσαρός, ο πρώην δικαστής του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Λουκής Λουκαϊδης, η Θεοδώρα Χριστοδουλίδου, η Δήμητρα Σορβατζιώτη και ο Χρίστος Ιωαννίδης. Την εκδήλωση προσφώνησαν ο Γενικός Εισαγγελέας Πέτρος Κληρίδης, ο Πρόεδρος του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου Θεόδωρος Ιωαννίδης, ο Αντιπρόεδρος του Κυπριακού Ινστιτούτου Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας Μιχάλης Κοντός και ο Πρόεδρος του Συμβουλίου του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Νίκος Περιστιάνης. Σε καταληκτικά σχόλια προέβη ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και δικηγόρος Αχιλλέας Αιμιλιανίδης.

Το επόμενο διεθνές συνέδριο που θα διεξαχθεί στα πλαίσια του πιο πάνω ευρωπαϊκού προγράμματος, έχει προγραμματιστεί στις 23 και 24 Απριλίου στην αίθουσα Unesco του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Σε αυτό θα συμμετάσχουν και πάλι διεθνούς κύρους ομιλητές, όπως ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου της Σιένα Μάρκο Βεντούρα, οι Λέκτορες του Πανεπιστημίου του Μπέλφαστ Sylvie Langlaude, Alison Mawhinney και Yuko Chiba, η Πρόεδρος του Σλοβακικού Ινστιτούτου Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας Michaella Moracikova, ο Ανώτερος Λέκτορας του Πανεπιστημίου του Leicester Peter Cumper, ο Λέκτορας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου και η Λέκτορας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας Καλλιόπη Χαϊνόγλου. Το θέμα του συνεδρίου θα είναι «Συμφέρον του τέκνου και πεποιθήσεις των γονέων» και σε αυτό θα συζητηθούν πρωτίστως ζητήματα εκπαίδευσης, με ιδιαίτερη έμφαση στην θρησκευτική εκπαίδευση και θέματα οικογενειακού δικαίου. Τα πρακτικά των δύο συνεδρίων θα εκδοθούν σε ενιαίο τόμο.

Ο Μπαμπούλας της απεργίας

Παρόλα αυτά, οι πλείστοι συμπατριώτες μας εξακολουθούν να τρέμουν την απεργία για το ξεβόλεμα που μπορεί να τους προκαλέσει και μόνο για αυτό. Λες και δεν πρόκειται για ένα μέτρο δημοκρατικής έκφρασης. Λες και οι ίδιοι δεν πρόκειται ποτέ να χρειαστεί να καταφύγουν σε αυτή.

Χαρακτηριστικός είναι ο πανικός που καταλαμβάνει συνήθως τους Κυπρίους σε σχέση με τις απεργίες στην Ελλάδα. Είναι να μην μάθουν ότι απεργούν οι ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας ή οι οδηγοί ταξί. Αμέσως δίνουν όρκους ότι δεν πρόκειται να επισκεφθούν ποτέ ξανά την «διαλυμένη» χώρα και γυρίζουν στο νησί με άπειρες ιστορίες για την αφάνταστη ταλαιπωρία τους στην αθηναϊκή πρωτεύουσα. Από την άλλη δεν είναι λίγοι που απέκλεισαν παντελώς την επιλογή των ελληνικών Πανεπιστημίων για τις σπουδές των παιδιών τους, με μόνη αιτιολογία ότι εκεί γίνονται συνέχεια απεργίες και τα παιδιά χάνουν την χρονιά τους. Σύμφωνοι. Οι καταλήψεις στα ελληνικά πανεπιστήμια είναι υπερβολικές, καταχρηστικές και συχνά προκαλούν μεγάλη ταλαιπωρία. Αυτός όμως δεν είναι λόγος να μηδενίζεις ένα ολόκληρο εκπαιδευτικό σύστημα.

Τυπική ήταν η αντίδραση των συμπατριωτών μας στην πρόσφατη απεργία των βενζινοπωλών μετά το πλαφόν που επέβαλε ο Υπουργός Εμπορίου στις τιμές των καυσίμων. Πριν ακόμα τεθεί καλά-καλά η απεργία σε ισχύ, ορδές απελπισμένων οδηγών έσπευσαν στα πρατήρια για να βεβαιωθούν ότι εξασφάλισαν και την τελευταία σταγόνα βενζίνης που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν, λες και ένας άγνωστος εχθρός θα απέκλειε το κράτος επ’ αόριστον. Λίγοι είχαν την νηφαλιότητα να σκεφτούν ότι οι απεργίες στην Κύπρο δεν διαρκούν πάνω από τρεις μέρες στην χειρότερη περίπτωση. Οπερ και εγένετο.

Μικρή και ανώδυνη

Οι απεργίες στην Κύπρο είναι συνήθως μικρές και ανώδυνες, κυρίως όταν απειλούνται συμφέροντα μεμονωμένων επαγγελματικών κλάδων. Τις περισσότερες μάλιστα φορές δεν μιλάμε για απεργία αλλά για διαμαρτυρία, πικετοφορία, κινητοποίηση στις οποίες οι συμμετέχοντες είναι στην καλύτερη περί-πτωση μερικές δεκάδες. Συνήθως κρατούν για μια μέρα και οι επιπτώσεις της είναι ελάχιστες πάνω στον υπόλοιπο πληθυσμό.

Οι απεργοί θεωρούν ότι πετυχαίνουν τον στόχο τους μέσα από την ελάχιστη ή μεγαλύτερη προβολή που τους δίνεται από τα ΜΜΕ. Οι απεργίες λύονται συνήθως ύστερα από κάποιες αόριστες ή πιο συγκεκριμένες διαβεβαιώσεις. Σε αυτές τις άοσμες, άχρωμες και άγευστες διαμαρτυρίες που γίνονται συνήθως από δημόσιους λειτουργούς ή υπάλληλους γραφείων, σπάνια υπάρχει καθολική συμμετοχή. Πολλοί συνάδελφοι των «τολμηρών» απεργών δεν συμμετέχουν είτε γιατί φοβούνται την γνώμη που θα σχηματίσουν για αυτούς οι προϊστάμενοί τους, είτε γιατί το κόμμα στο οποίο ανήκουν διαφωνεί με την απεργιακή προσέγγιση, είτε απλώς γιατί έχουν καλύτερα πράγματα να κάνουν την ώρα της απεργίας. Η μη μαζική συμμετοχή ωστόσο, σπάζει αναπόφευκτα την δυναμική της απεργίας, κάνοντάς την αποσπασματική και ωθόντας τους απεργούς να αποδεχτούν πιο εύκολα την μοίρα τους.

Υπάρχουν και οι θεαματικές διαμαρτυρίες που γίνονται από επαγγελματικούς κλάδους που έχουν στα χέρια τους πιο ευφάνταστα μέσα. Για παράδειγμα οι αγρότες, οι οποίοι με την βοήθεια των προϊόντων που παράγουν, των ζώων που εκτρέφουν και του πιο εκρηκτικού ταμπεραμέντου τους, προκαλούν συνήθως περισσότερο. Ωστόσο οι σκηνές από αγροτικές κινητοποιήσεις στην Κύπρο προκαλούν μάλλον τον γέλωτα, αφού είναι και πάλι μικρές, κατακερματισμένες και χωρίς ουσιαστικό αντίκτυπο στην κοινωνία. Παρόμοιες απεργίες είχαμε στο παρελθόν και από οδηγούς φορτηγών οι οποίοι μπλόκαραν δρόμους για μικρό χρονικό διάστημα και σε ελεγχόμενο πάντα βαθμό, αλλά και από εκπαιδευτικούς, οι οποίοι αν και εκτόξευσαν σημαντικές απειλές περί μπλοκαρίσματος των εξετάσεων σωφρονίστηκαν αμέσως ύστερα από κάποιες διαβεβαιώσεις με στόχο «το κοινό καλό».

Η διαμαρτυρία των νέων ως κομματική επιταγή

Στον τόπο μας οι μαζικές απεργιακές κινητοποιήσεις φοιτητών, είναι από σπάνιο μέχρι ανύπαρκτο φαινόμενο. Καταλήψεις και κλείσιμο Πανεπιστημίων δεν υφίστανται σε καμία περίπτωση και η αποχή από τα μαθήματα είναι έννοια άγνωστη.

Πολλές φορές οι φοιτητές διαμαρτύρονται για αιτήματά τους που θίγονται. Αν υπάρχει συμφωνία προς την προώθηση κάποιων αιτημάτων, τότε αντιπροσωπεία της ΠΟΦΕΝ, της επίσημης οργάνωσης των φοιτητών, αναλαμβάνει να δει από κοντά κόμματα και κρατικούς αξιωματούχους με σκοπό να μεταφέρουν τα αιτήματά τους. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την ΠΣΕΜ, το επίσημο όργανο των μαθητών. Οι δηλώσεις ύστερα από τέτοιες συναντήσεις είναι απογοητευτικά υποτονικές και εξωφρενικές για να τις ακούς από νέους ανθρώπους. Οι εκπρόσωποι των φοιτητών/μαθητών αρκούνται να πουν ότι μετέφεραν κάποια αιτήματά τους, ότι ευχαριστούν τους αρμόδιους που τους δέχτηκαν, ότι θα στηρίξουν τις προσπάθειες της Κυβέρνησης (ή δεν θα στηρίξουν αν η ηγεσία της ΠΟΦΕΝ/ΠΣΕΜ αποτελείται από παρατάξεις της αντιπολίτευσης) και ότι θα συνεχίσουν τις επαφές τους.

Πολλές φορές οι διαμαρτυρίες φοιτητών κορυφώνονται λίγο πριν από τις φοιτητικές εκλογές, οπόταν οι διάφορες κομματικές παρατάξεις μαλώνουν μετα-ξύ τους σαν τα κοκόρια, σχετικά με αιτήματα που «ξεθάβουν» επί της ευκαιρίας. Η φοιτητική χορηγία, το όριο αφυπηρέτησης και άλλα δεινά ωθούν τις φοιτητικές παρατάξεις στο να οργανώνουν διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις στις οποίες οι φοιτητές κατεβαίνουν με τα σύμβολα τις παράταξής τους με στόχο να «παρουσιάσουν δυναμισμό και αποφασιστικότητα», αλλά και για να την πουν στην αντίπαλη παράταξη. Στις διαμαρτυρίες τους, σπάνια οι φοιτητές ξεφεύγουν από το ήδη υπάρχον πολιτικό, κομματικό και εκπαιδευτικό κατεστημένο. Τα αιτήματά τους συνήθως ανακυκλώνονται και ανασύρονται ευκαιριακά, ανάλογα με την κομματική συγκυρία που θέλουν να εξυπηρετήσουν.

Σε καιρούς κρίσης

Στην εποχή της οικονομικής ή κάποιας κρίσιμης πολιτικής συγκυρίας, δύο τινά μπορεί να συμβούν: Είτε οι πολίτες να βγουν μαζικά στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν προκαλώντας κοινωνική αστάθεια, είτε η εξουσία να βρει άλλοθι για να ελέγξει αποτελεσματικότερα τις όποιες απεργιακές κινητοποιήσεις.

Στην περίπτωση της Κύπρου, όπου κανείς δεν φαίνεται διατεθειμένος να βγει στους δρόμους για την ραγδαία αύξηση στις τιμές των καυσίμων ή για την αύξηση στις τιμές ειδών πρώτης ανάγκης, μάλλον πιο εύκολο είναι να συμβεί το δεύτερο. Ας μην ξεχνάμε το μποϊκοτάζ που θέλησε πέρυσι να επιβάλει ο Σύνδεσμος Καταναλωτών στο γάλα και στο ψωμί εξαιτίας των υψηλών τιμών και στο οποίο ελάχιστοι συμπατριώτες μας συμμετείχαν.

Η εκάστοτε εξουσία δεν πρόκειται ποτέ να παύσει να επικαλείται κρίσεις πραγματικές ή επίπλαστες για να επιβάλει δυσβάστακτα οικονομικά μέτρα, περισσότερο έλεγχο στην κοινωνία, ακόμα και πολιτικές αυθαιρεσίες. Αυτή την στιγμή ο τόπος μας φαίνεται να επηρεάζεται τόσο από την διεθνή οικονομική κρίση, όσο και από μια «κρίσιμη καμπή στο κυπριακό». Δύο καταστάσεις που είναι έτοιμες να δικαιολογήσουν τα πάντα. Δεν λέμε ότι αυτό θα γίνει απαραιτήτως, ωστόσο είναι καλό να έχουμε τα μάτια μας ανοικτά.

Η απροθυμία μας να διαμαρτυρηθούμε ίσως είναι ένα χαρακτηριστικό του λαού μας, ίσως είναι μια κατάσταση που μέχρι τώρα λειτουργούσε και δεν προκαλούσε προβλήματα σε κανέναν. Ωστόσο μήπως αυτή η αδράνειά μας, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, οδηγήσει σε λιγότερη δημοκρατία; Μήπως ο φόβος μας απέναντι στο μπλοκάρισμα της κανονικότητας της ζωής μας, επιτρέψει σε κάποιους να την εκτροχιάσουν ούτως ή άλλως; Μήπως μακροπρόθεσμα θα καταλάβουμε ότι την ώρα που αναζητούσαμε την ησυχία μας κάποιοι φρόντιζαν να μας την ταράξουν μια και καλή;

Η έρευνα προκύπτει ως αποτέλεσμα της προσπάθειας του ανθρώπου να δώσει λύσεις σε αναγνωρισμένες ανάγκες του και να διευκολύνει ακόμη περισσότερο την ύπαρξή του μέσα στο δικό του οικοσύστημα. Η ανάπτυξη και διεύρυνση της δυνατότητας επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ των ανθρώπων άλλαξε ραγδαία τον ορισμό του οικοσυστήματος: Το χωριό έγινε η επαρχία, έγινε η χώρα και τώρα έγινε η Ευρώπη. Όλο και περισσότεροι σκεφτόμαστε πλέον «ευρωπαϊκά», έχουμε δηλαδή ιδέες των οποίων η εφαρμογή θα είχε σημαντική επίδραση πέραν των ορίων της χώρας μας, στο Ευρωπαϊκό οικοσύστημα.

Η προσπάθεια υλοποίησης, όμως, ιδεών τέτοιας εμβέλειας συνεπάγεται την ανάγκη πολύ περισσότερων οικονομικών και άλλων πόρων, που είναι αδύνατον να διαθέτει ένας μεμονωμένος οργανισμός. Από την άλλη, σε κάθε χρονική περίοδο δεν έχουν όλες οι ιδέες την ίδια προτεραιότητα ως προς την ανάγκη υλοποίησης. Η αναγνώριση των πιο πάνω, οδήγησε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην οργάνωση μιας συνεταιριστικής προσπάθειας, σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε οι νέες προκλήσεις (Challenges) και συγκεκριμένοι στόχοι (objectives) για έρευνα και καινοτομία να καθορίζονται κεντρικά και να γίνεται σωστός συντονισμός των προσπαθειών, χρησιμοποιώντας κατάλληλα εργαλεία χρηματοδότησης.

Ερευνητικές προκλήσεις και πηγές χρηματοδότησης

Η απαραίτητη πληροφόρηση σχετικά με αυτήν την συνεταιριστική προσπάθεια βρίσκεται στην διαδικτυακή διεύθυνση http://cordis.europa.eu. Εδώ μπορεί ο κάθε οργανισμός, ιδιωτικός ή δημόσιος, να μάθει για τις τρέχουσες ερευνητικές προκλήσεις και στόχους που έχουν τεθεί, καθώς και για τα τρία βασικά εργαλεία χρηματοδότησης που διαθέτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για υποστήριξη της έρευνας και της καινοτομίας: Τα Διαρθρωτικά Ταμεία (Structural and Cohesion Fund), το Ερευνητικό Πρόγραμμα Πλαίσιο (Research Framework Programme) και το Πρόγραμμα Πλαίσιο για Ανταγωνιστικότητα και Καινοτομία (Competitiveness and Innovation Framework Programme). Στην ίδια διεύθυνση υπάρχει δημοσιευμένος ένας πρακτικός οδηγός για την Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση (Practical guide for EU funding), που βοηθά εν δυνάμει συμμετέχοντες στο να ανακαλύπτουν τον δρόμο προς τα προγράμματα χρηματοδότησης και να επιλέγουν το καταλληλότερο για αυτούς.

Στόχος αυτού του άρθρου δεν είναι να αντιγράψει την πληροφόρηση που ούτως η άλλως παρέχεται στις σελίδες του δικτυακού αυτού χώρου, αλλά να καταστήσει το μονοπάτι διεκδίκησης ευρωπαϊκής χρηματοδότησης κάπως πιο γνώριμο, εξαλείφοντας τον φόβο του αγνώστου. Το παράδειγμα που ακολουθεί στις επόμενες παραγράφους, είναι ένα πρώτο βήμα.

Η ιδέα και οι αρχικές ενέργειες

Το ερευνητικό κέντρο CYResearch, στα πλαίσια της ερευνητικής του δραστηριότητας, σχεδιάζει νέες τεχνολογικές λύσεις που βοηθούν την ενσωμάτωση στην κοινωνία, ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και ατόμων με αναπηρίες. Πρόσφατα έχουν παρουσιάσει σημαντική πρόοδο στον σχεδιασμό ενός έξυπνου συστήματος ειδικών αισθητήρων. Από τις επαφές τους με άλλα ερευνητικά κέντρα στην Ευρώπη, διαφαίνεται ότι με συνδυασμό των προσπαθειών τους θα μπορούσε να υλοποιηθεί ένα πρωτότυπο προϊόν που θα είχε σημαντική επίδραση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Μετά από έρευνα στο http:// cordis.europa.eu, βρήκαν ότι στο πρόγραμμα που παρουσιάζει τις ερευνητικές προκλήσεις και στόχους για το 2010-2011, στα πλαίσια του 7ου Προ-γράμματος Πλαισίου για τις Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (FP7-ICT), υπάρχει η «Challenge 5 – Efficient and Effective health and inclusion systems in an ageing society». Η ιδέα τους ταυτίζεται αρκετά με έναν από τους στόχους που παρατίθενται κάτω από την συγκεκριμένη πρόκληση και μόλις έχει δημοσιευτεί πρόσκληση για υποβολή σχετικών προτάσεων. Αυτό που χρειάζονται τώρα είναι να ξεκαθαρίσουν την ιδέα τους και να καθορίσουν τους συνεργάτες τους: Ποια άλλα ερευνητικά κέντρα έχουν την δυνατότητα να παρέχουν συμπληρωματική ερευνητική δραστηριότητα; Ποιες εταιρίες διαθέτουν εμπειρία στην υλοποίηση τέτοιων λύσεων; Ποιοι δημόσιοι ή ιδιωτικοί οργανισμοί θα μπορούσαν να παράσχουν τα απαιτούμενα και να τεκμηριώσουν ποσοτικά και ποιοτικά το αποτέλεσμα της προσπάθειας; Κύρια βάση αναζήτησης συνεργατών αποτελεί το δικό τους δίκτυο και, μετά από παρότρυνση του αντιπρόσωπου στην Κύπρο για θέματα έρευνας (http://cordis.europa.eu/fp7/ ncp_en.html), θα συμπληρώσουν την ομάδα (consortium) αναζητώντας και στο http://www.ideal-ist.net για οργανισμούς με σχετικό προφίλ. Η ομάδα πρέπει να αποτελείται από τουλάχιστον τρεις οργανισμούς, προερχόμενους από τουλάχιστον τρία Κράτη Μέλη της ΕΕ. Επιπλέον, το πιο κατάλληλο σχήμα χρηματοδότησης φαίνεται να είναι το STREP (Specific Targeted Research Project) οπότε, σύμφωνα με τις οδηγίες, θα κρατήσουν τον αριθμό των συνεργατών περίπου στους δέκα.

Η οργάνωση της πρότασης

Παράλληλα, θα ξεκινήσουν και τις διεργασίες για την συγγραφή της πρότασης, αφού προηγουμένως διαβάσουν προσεκτικά τους στόχους του τρέχοντος προγράμματος έρευνας, τις οδηγίες προς τους αιτούντες, καθώς και τις οδηγίες ως προς την αξιολόγηση των προτάσεων. Η διάρκεια υλοποίησης θα καθοριστεί σε 36 μήνες, θα οριστεί συγκεκριμένο πλάνο εργασίας με συγκεκριμένους ρόλους ώστε να γίνεται σωστή εκμετάλλευση των δυνατοτήτων κάθε συνεργάτη, θα γραφούν τα διάφορα τμήματα της πρότασης με βάση την προκαθορισμένη δομή, δίνοντας την ίδια σημασία σε κάθε τμήμα για να αντιμετωπιστούν εξίσου όλα τα κριτήρια αξιολόγησης και, τέλος, θα καθορίσουν το οικονομικό σκέλος για να υπολογίσουν το κόστος και κατ’ επέκταση το ποσό της χρηματοδότησης που θα ζητήσουν.

Κατά την συγγραφή της πρότασης θα λάβουν σοβαρά υπόψην τους τις ακόλουθες οδηγίες: i) Καθαρή γλώσσα και καλά ορισμένο περιεχόμενο. ii) Χρήσιμα και κατανοητά σχεδιαγράμματα. iii) Σωστή και επαρκής κάλυψη όλων των τμημάτων της πρότασης αλλά χωρίς περιττά λόγια. iv) Ξεκάθαρη επεξήγηση της αξίας της πρότασης, ώστε να μην χρειάζεται να μαντέψουν οι αξιολογητές γιατί η υλοποίησή της θα ήταν θετική. v) Σωστή δομή του πλάνου υλοποίησης ώστε να αντικατοπτρίζει σωστά τις επιστημονικές και τεχνολογικές υποσχέσεις (αρκετοί πόροι για έρευνα, αρκετοί πόροι για υλοποίηση και επίδειξη, σωστή διαχείριση, δυνατή επίδραση και διάδοση αποτελεσμάτων, κ.λπ.).

Επίσης, θα αποφύγουν τα ακόλουθα (συχνά) λάθη: i) Περιορισμένο εύρος έρευνας και ανάπτυξης. ii) Έλλειψη ευρωπαϊκής διάστασης της πρότασης. iii) Έλλειψη εστίασης προσπάθειας. iv) Έλλειψη καινοτομίας ιδεών. v) Αδυναμία σύνδεσης στόχων και πλάνου υλοποίησης. vi) Αδυναμία στον καθορισμό σωστών ορόσημων για ποσοτική και ποιοτική μέτρηση της υλοποίησης. vii) Αδυναμία καθορισμού κινδύνων (risk factors) και απουσία σχεδίων αντιμετώπισής τους.

Το οικονομικό μέρος

Συγκεκριμένα για το οικονομικό σκέλος, θα προσπαθήσουν να ρυθμίσουν την συνολική δουλειά ώστε να μην ξεπερνούν τον μέσο όρο κόστους και χρηματοδότησης στο συγκεκριμένο σχήμα χρηματοδότησης (STREP) και θα ρυθμίσουν σωστά το κόστος κάθε πακέτου εργασίας ώστε να αντικατοπτρίζει την πραγματική συμμετοχή του κάθε συνεργάτη και να παραμένει σε λογικά ποσοστιαία πλαίσια. Στο συνολικό κόστος θα υπολογίσουν το άμεσο κόστος (direct cost) από τις εργατοώρες, τα ταξίδια κ.λπ., καθώς και το έμμεσο κόστος (indirect cost/ overheads) που προκύπτει από παράπλευρα έξοδα (ηλεκτρικό ρεύμα, «μη-παραγωγικό» προσωπικό όπως γραμματειακό, κ.λπ.). Για τον υπολογισμό των τελευταίων θα επιλέξουν τον καθορισμό τους ως σταθερό ποσοστό του άμεσου κόστους (20%) και όχι τον ακριβή υπολογισμό, αφού δεν έχουν αναλυτικό λογιστικό μοντέλο. Άλλοι συνεργάτες, όπως οι εταιρίες, ενδεχομένως θα επιλέξουν τον ακριβή υπολογισμό των έμμεσων εξόδων.

Επίσης, στους υπολογισμούς θα λάβουν υπόψη ότι τα ερευνητικά κέντρα, καθώς και οι δημόσιοι οργανισμοί και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, δικαιούνται χρηματοδότηση στο 75% του συνολικού κόστους για δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης και οι μεγάλες εταιρίες στο 50%. Για δραστηριότητες πειραμάτων και πιλοτικής εφαρμογής, η χρηματοδότηση για τους συμμετέχοντες είναι 50% ανεξαρτήτως του τύπου.

Η υποβολή της πρότασης

Αφού ολοκληρώσουν την συγγραφή της πρότασης, θα προχωρήσουν σε υποβολή της μέσω του ηλεκτρονικού συστήματος EPSS (Electronic Proposal Submission Service – https://www.epss-fp7.org/epss/), αφού προηγουμένως διαβάσουν το σχετικό εγχει-ρίδιο χρήσης και πραγματοποιήσουν εγγραφή. Όλοι οι συνεργάτες θα συνδεθούν και θα συμπληρώσουν όλα τα απαραίτητα έντυπα στον χώρο που τους δόθηκε στο σύστημα αυτό. Με καλή οργάνωση θέλουν να ολοκληρώσουν την υποβολή της πρότασης τους μια ημέρα πριν από την καταληκτική ημερομηνία/ώρα, ώστε να αποφύγουν οποιαδήποτε τεχνικά προβλήματα από τις πολλές υποβολές της τελευταίας στιγμής.

Η αξιολόγηση της πρότασης

Μετά την υποβολή θα περιμένουν απλά το αποτέλεσμα της αξιολόγησης της πρότασής τους από την διορισμένη επιτροπή ειδικών. Σύμφωνα με τις οδηγίες τα κριτήρια αξιολόγησης είναι: i) Συνάφεια με τους στόχους του τρέχοντος προγράμματος έρευνας. ii) Αναμενόμενη επίδραση σε ευρωπαϊκό επίπεδο (επαρκώς φιλόδοξη πρόταση ως προς την στρατηγική επίδραση στην λύση π.χ. κοινωνικών προβλημάτων). iii) Επιστημονική και τεχνολογική διάκριση (ξεκάθαροι στόχοι, εξέλιξη πέραν από το τρέχον σημείο προόδου, προτεινόμενη επιστημονική και τεχνολογική προσέγγιση, κ.λπ.). iv) Ποιότητα της ομάδας συνεργατών. v) Ποιότητα του τρόπου άσκησης της διοίκησης κατά την εκτέλεση του έργου (οργανωτική δομή, διαχείριση των πόρων και του πλάνου υλοποίησης, διαχείριση της παραγώμενης γνώσης κ.λπ.).

Γνωρίζουν ότι, με βάση στατιστικά στοιχεία, 15-20% του συνόλου των υποβληθεισών προτάσεων θα επιλεγούν για χρηματοδότηση, αλλά λόγω της καλής και οργανωμένης τους προσπάθειας ελπίζουν να βρίσκονται στο 5-10% των καλύτερων προτάσεων.

Η διαπραγμάτευση επιτυχόντων προτάσεων για χρηματοδότηση

Μετά από περίπου 3-4 μήνες, το CYResearch, ως ο ορισμένος συντονιστής της ομάδας, θα λάβει την αναφορά αξιολόγησης (Evaluation Summary Report) η οποία, καλώς εχόντων των πραγμάτων, θα δείχνει ότι η πρόταση βαθμολογήθηκε αρκετά πάνω από τα όρια σε όλα τα κριτήρια. Ακολούθως, θα λάβουν ειδοποίηση ότι η πρότασή τους επελέγηκε για χρηματοδότηση (με βάση τα διαθέσιμα κονδύλια και την βαθμολογία των άλλων προτάσεων) και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα τους καλέσει σε διαπραγμάτευση ώστε π.χ. να δώσουν κάποιες διευκρινίσεις και να διορθώσουν κάποιες ατέλειες στο πλάνο υλοποίησης. Κατά την καθορισμένη ημερομηνία, λοιπόν, αντιπροσωπεία της ομάδας, αποτελούμενη από τους κύριους συμμετέχοντες σε κάθε πακέτο εργασίας, θα μεταβούν στις Βρυξέλλες έτοιμοι να παρουσιάσουν την ιδέα τους και να συζητήσουν τις ζητούμενες αλλαγές με τους αξιωματούχους της ΕΕ, ώστε να καταλήξουν στην τελική μορφή της πρότασης που θα αποτελέσει το Παράρτημα Ι (Annex I) του συμβολαίου που θα υπογράψουν ως ομάδα.

Η υλοποίηση

Αφού ολοκληρωθούν όλες οι διαδικασίες και υπογραφεί το συμβόλαιο, θα ξεκινήσουν την υλοποίηση του προτεινόμενου έργου ακολουθώντας πιστά το προκαθορισμένο πλάνο και το χρονοδιάγραμμα και παραδίδοντας έγκαιρα όλα τα παραδοτέα. Επίσης, για να αποφύγουν προβλήματα κατά την διάρκεια υλοποίησης, θα συντάξουν και θα υπογράψουν μια συμφωνία συνεταιρισμού (consortium agreement) στην οποία θα καθορίζονται όλες οι λεπτομέρειες της συνεργασίας τους.

Ο στόχος είναι, μετά από 36 μήνες, να έχουν ήδη παράξει σημαντική γνώση την οποία θα διαδώσουν στην επιστημονική κοινότητα και, σε συνεργασία με τις εταιρίες, να συντάξουν ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την εμπορευματοποίηση της πρωτότυπης τεχνολογίας που θα δημιουργήσουν. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα είναι και αυτή ευχαριστημένη από την θετική και έμπρακτη επίδραση που θα έχει η χρηματοδότηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΚΙΝΑΣ

Η Κίνα ενίσχυσε την καταστολή κατά των δημοσιογράφων στην διάρκεια του 2009, σύμφωνα με έκθεση της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δημοσιογράφων.

Στην έκθεση αναφέρεται η λίστα των απαγορεύσεων που επιβλήθηκαν τους δημοσιογράφους, όπως η απαγόρευση μετάβασης στην επαρχία Σιτσουάν κατά την διάρκεια του σεισμού του 2008 ή η υποχρέωση της χρήσης αποκλειστικά του επίσημου πρακτορείου ειδήσεων Νέα Κίνα στην υπόθεση του σκανδάλου του μολυσμένου με μελαμίνη γάλακτος. Οι κινεζικές αρχές έχουν επίσης απαγορεύσει τις ιστοσελίδες κοινωνικοποίησης και ενίσχυσαν τα μέσα λογοκρισίας για τον έλεγχο της μετάδοσης ειδήσεων μέσω του ίντερνετ. Να σημειωθεί ότι οι ιστοσελίδες κοινωνικοποίησης έχουν απαγορευθεί και στην Κύπρο σε πολλούς κρατικούς και ημικρατικούς οργανισμούς, κάποιοι από τους οποίους είναι δημοσιογραφικοί, με πιο πρόσφατο παράδειγμα το ΡΙΚ. Όσο για τον έλεγχο ιστοσελίδων στο διαδίκτυο, ευτυχώς ακόμα δεν το έχουμε δει, αν και από τα λεγόμενα τους κάποιοι πολύ θα το ήθελαν…

ΤΟ ΤΡΑΜ… ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ;

Πραγματικό έργο πνοής για την πρωτεύουσα, δεδομένου ότι θα υλοποιηθεί κάποια στιγμή, θα είναι το τραμ στην Λευκωσία. Σύμφωνα με τον Ελλαδίτη σύμβουλο του Υπουργείο Συγκοινωνιών Νίκο Βόσκογλου, το τραμ θα έχει τρεις γραμμές συνολικού μήκους 18,4 χιλιομέτρων, με 20 συρμούς και συνολικό κόστος €335 εκατ. Η μια γραμμή θα ξεκινάει από την Πλατεία Σολωμού και θα διέρχεται από τις οδούς Λεωνίδου, Ευαγόρου, Σεβέρη, Στροβόλου και θα καταλήγει στο Μακάρειο στάδιο. Η δεύτερη γραμμή θα αρχίζει από το κέντρο της Λευκωσίας και θα καταλήγει στο Γενικό Νοσοκομείο μέσω της Μακαρίου και της λεωφόρου Λεμεσού. Η τρίτη γραμμή θα αρχίζει από το Μακάρειο Αθλητικό Κέντρο και μέσω της νέας λεωφόρου Σταυρού θα καταλήγει στο νέο Νοσοκομείο.

Το τραμ θα συνυπάρχει με τον στόλο των αστικών λεωφορείων, για την στάθμευση των οποίων θα δημιουργηθούν έξι σταθμοί στην περιφέρεια της Λευκωσίας. Πότε θα δούμε κάτι τέτοιο; Άγνωστο, αφού η Κυβέρνηση δηλώνει ότι η δημιουργία τραμ δεν βρίσκεται μέσα στις προτεραιότητές της.

ΑΠΕΞΑΡΤΗΣΗ ΤΟ 2011;

Την άρση στις περικοπές του νερού για ολόκληρη την Κύπρο, ανακοίνωσε ο τέως Υπουργός Γεωργίας Μιχάλης Πολυνείκης, δίνοντας έτσι την πιο ευχάριστη είδηση από πλευράς Κυβέρνησης των τελευταίων δύο μηνών. Διερωτόμαστε τι θα γινόταν αν δεν είχαμε αυτή την σπάνια για τα κυπριακά δεδομένα βροχόπτωση, αφού κατά τα λεγόμενα του τέως Υπουργού η απεξάρτηση από τις καιρικές συνθήκες δεν θα γίνει πριν από το 2011.

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΙΑΖΥΓΙΟ

Πολλοί παραπονιούνται ότι οι γάμοι έχουν γίνει επιχείρηση. Μπορούν όμως να πούνε και κάτι αντίστοιχο για τα διαζύγια; Κι όμως στην Αυστραλία, όπου σύμφωνα με τις στατιστικές ένας στους τρεις γάμους καταλήγει σε διαζύγιο, οι προνοητικοί επιχειρηματίες σκέφτηκαν ότι υπήρχε ένας χώρος ανεκμετάλλευτος. Έτσι όπως προσφέρουν λιμουζίνες 10 μέτρων, σικ εστιατόρια και κλαμπ, για γαμήλιες εκδηλώσεις, το ίδιο προσφέρουν τους χώρους τους και τις ιδέες τους για να γιορτάσουν οι διαζευγμένοι την ελευθερία τους. Την πρακτική αυτή μάλιστα σιγοντάρουν και οι ψυχολόγοι αναφέροντας ότι το να γιορτάζει κανείς το διαζύγιό του κάνει καλό στην ψυχική του υγεία, αφού έτσι αφήνει πίσω τα παλιά και ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην ζωή του.

Ο ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΜΗ-ΠΛΑΝΗΤΗΣ

Ο νάνος και αμφισβητούμενος πλανήτης Πλούτων, γίνεται ολοένα και πιο κόκκινος και φωτεινός, αφού σύμφωνα με τους επιστήμονες μεταβάλλονται οι πάγοι της επιφάνειάς του καθώς εισέρχεται σε μια νέα φάση στην περιφορά του γύρω από τον ήλιο. Κανένα άλλο ουράνιο σώμα στο ηλιακό μας σύστημα δεν έχει ποτέ φανεί να αλλάζει το χρώμα του σε αυτό τον βαθμό, κάτι που σοκάρει μερικούς αστρονόμους. Οι εικόνες δείχνουν το παγωμένο άζωτο να παίρνει πιο φωτεινή απόχρωση στο βόρειο ημισφαίριο και πιο σκούρα στο νότιο, πιθανότατα καθώς ο επιφανειακός πάγος λιώνει στον ένα ηλιόλουστο πόλο του Πλούτωνα και ξαναπαγώνει στον άλλο, σύμφωνα με την NASA. Το αξιοπερίεργο είναι ότι δεν έχουν παρατηρηθεί μεταβολές στην θερμοκρασία του νάνου πλανήτη, που παραμένει απίστευτα κρύος, στους μείον 233 βαθμούς Κελσίου.

Μας τρομάζει ο τρόπος με τον οποίο κάποιοι Υπουργοί και Εκπρόσωποι της Κυβέρνησης προσπαθούν «off the record» να κατευθύνουν την ενημέρωση σε θέματα κυρίως πολιτικής και οικονομίας. Τώρα θα μου πείτε είναι κάτι νέο αυτό; Όχι, αλλά το φαινόμενο εντείνεται, κυρίως στους τομείς που οι κρατούντες «τα βρίσκουν σκούρα» και κάποιος επιτέλους πρέπει να το καταγγείλει.

Τα μαργαριτάρια του Υπουργείου Παιδείας

Δεν καταλάβαμε τι ήθελε να αποδείξει ο Υπουργός Παιδείας όταν σε διάσκεψη Τύπου για το ζήτημα που προέκυψε με τα θέματα των εξετάσεων για την Αστυνομία (που αντλήθηκαν από βιβλίο φροντιστηρίου), έδωσε στην δημοσιότητα «μαργαριτάρια» των εξετάσεων. Μήπως ήθελε να αποπροσανατολίσει τους δημοσιογράφους οι οποίοι αντί να επικεντρωθούν στο επίμαχο ζήτημα θα έκαναν αστεία ρεπορταζάκια για τα ευτράπελα των εξετάσεων; Ευτυχώς δεν του έκαναν την χάρη. Μάλιστα ένα από τα μαργαριτάρια που αναφέρθηκαν είναι ότι η Κύπρος είναι βασιλευόμενη δημοκρατία. Ε μα πόσο άδικο έχει ο εξεταζόμενος, όταν βλέπει κάποιους να είναι βασιλικότεροι του βασιλέως.

Ζήτω η δημοκρατία του Δήμου

Πέρσι σαν καλοί δημότες του Δήμου Λευκωσίας συμπληρώσαμε το ερωτηματολόγιο-δημοψήφισμα της δημάρχου Λευκωσίας στο οποίο με απόλυτα δημοκρατικές διαδικασίες θα αποφασίζαμε για το μέλλον του παλιού ΓΣΠ. Φέτος ενημερωθήκαμε ότι η επιθυμία-απόφασή μας για κατασκευή πάρκου, που ήταν και δέσμευση της δημάρχου να την εφαρμόσει, δεν είναι υλοποιήσιμη, αφού άλλη είναι η κυβερνητική απόφαση. Συγκεκριμένα προωθείται η ανέγερση 25όροφου εμπορικού κέντρου το οποίο θα κατασκευαστεί από ιδι-ώτη και το κράτος δεν θα πληρώσει δεκάρα. Ε, ρε ευαισθησίες…

Κάνε πεζοδρόμιο

Πληροφορηθήκαμε ότι κάποιοι δημότες της Λευκωσίας θα αναγκαστούν να «βγουν στο πεζοδρόμιο» για να πληρώσουν τα υπέρογκα ποσά που τους επέβαλε ο Δήμος για την κατασκευή δημόσιων πεζοδρομίων. Ποσά όχι αστεία, που σε κάποιες περιπτώσεις ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ.

Φτάνει πια, χορτάσαμε

Επικίνδυνες μαγειρικές, κάτι ψήνεται, εφιάλτης στην κουζίνα, μαγειρέματα. Τι είναι; Κάποιες από τις παραγωγές με θέμα την μαγειρική με τις οποίες μας φλομώνουν σύσσωμα τα ΜΜΕ από το βράδυ ως το πρωί. Αντίστοιχα όμως θα μπορούσε να ήταν και μια ακριβέστατη περιγραφή του σκηνικού στο κυπριακό το τελευταίο διάστημα.