Στις σελίδες αυτού του περιοδικού έχουμε αναφερθεί ξανά και έχουμε στηλιτεύσει τον κλειστό χαρακτήρα του κυπριακού πολιτικού συστήματος. Ενός συστήματος που χαρακτηρίζεται από έντονη κομματοκρατία και που διέπεται από μια λογική τύπου «αν έχεις κόμμα διάβαινε». Σε μια χώρα όπου τα συμβούλια των ημικρατικών οργανισμών διορίζονται βάσει κομματικών κριτηρίων, όπου οι Βουλευτές ή υποψήφιοι χρησιμοποιούν ως πεδίο ανάπτυξης της πολιτικής τους ατζέντας τα εθνικά μνημόσυνα και τους γάμους, όπου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας συμβουλεύεται για το κυπριακό τους αρχηγούς των κομμάτων και όχι επιστημονικά ειδικευμένα άτομα και όπου διαλέγεις ποδοσφαιρική ομάδα αναλόγως του ποιο κόμμα υποστηρίζεις (ή το αντίστροφο). Με όλα του όμως τα στραβά και τα ανάποδα, το κλειστό και πανταχού παρόν αυτό σύστημα είχε ένα πλεονέκτημα, το οποίο δύσκολα το συναντάει κανείς σε άλλα κράτη, ακόμα και στα πιο αναπτυγμένα: Το πλεονέκτημα της διακομματικής διαβούλευσης και συνεννόησης μέσα από ένα διαρκή διάλογο, ανεξαρτήτως της εκλογικής δύναμης της κάθε παράταξης. Το πλεονέκτημα αυτό πρόσφερε μέχρι τώρα την ευκαιρία και στα μικρότερα κόμματα (και κατ’ επέκταση στους πολίτες που τα ψήφισαν) να έχουν δημόσιο βήμα από τα ΜΜΕ, να εισέρχονται στην Βουλή και να συμμετέχουν στο νομοθετικό της έργο, να λαμβάνουν την κρατική χορηγία και να συμμετέχουν στο Εθνικό Συμβούλιο. Με την κυοφορούμενη ρύθμιση, καταργείται και αυτό το μοναδικό ίσως θετικό στοιχείο του πολιτικού μας συστήματος, το οποίο το καθιστούσε πιο ανθρώπινο, και πιο δημοκρατικό από τα αντίστοιχα πολιτικά συστήματα του φιλελεύθερου, δημοκρατικού κόσμου.

Με την επέκταση του εκλογικού μέτρου, το κυπριακό πολιτικό σύστημα θα ενστερνιστεί τους στυγνούς κανόνες της ασύδοτης αγοράς: Οι μεγάλοι μεγαλώνουν και οι μικροί μικραίνουν. Θα εξαλειφθεί το κίνητρο υπερψήφισης ενός μικρού κόμματος και θα κυριαρχήσει και στις βουλευτικές εκλογές η λογική της χαμένης ψήφου, κατά τα πρότυπα των προεδρικών εκλογών. Μικρά πολιτικά κόμματα που είχαν αρχίσει να διαμορφώνουν μια παράδοση στην πολιτική ζωή της Κύπρου θα μείνουν εκτός Βουλής και, σταδιακά, ελλείψει εκλογικής δύναμης και κρατικής χορηγίας, θα οδηγηθούν σε μαρασμό. Από την εξέλιξη αυτή θα οφεληθούν τα δύο μεγάλα κόμματα και θα ενισχυθεί ο διπολισμός. Θα δημιουργηθεί μία κατάσταση «πολιτικού ιμπεριαλισμού», δηλαδή μια κατάσταση του τύπου «ο νικητής τα παίρνει όλα», όπως συμβαίνει στις αγορές του ακραίου νεοφιλελευθερισμού και των μονοπωλίων. Και σε ένα προεδρικό σύστημα, όπου δεν υπάρχει ουσιαστικός κοινοβουλευτικός έλεγχος στο έργο της εκτελεστικής εξουσίας, ο ενισχυμένος διπολισμός απέχει απλώς ένα βήμα από τον μονοκομματικό ολοκληρωτισμό.

Το πιο ενδιαφέρον όμως στοιχείο είναι το εξής: Ο πολιτικός αυτός ιμπεριαλισμός, με την ενισχυμένη ροπή προς τον ακραίο διπολισμό, εάν τελικά επικρατήσει, θα έχει μεν την σφραγίδα των δύο μεγάλων κομμάτων, αλλά πρωτίστως θα έχει υιοθετηθεί επί διακυβέρνησης ΑΚΕΛ. Ενός ΑΚΕΛ που είχε κάποτε καταστήσει σύνθημά του την εναντίωση στον ιμπεριαλισμό και στην ασυδοσία των απορρυθμισμένων αγορών. Πώς λοιπόν τώρα το ΑΚΕΛ εξωθεί το πολιτικό σύστημα της Κύπρου στην απορρύθμιση και στον πολιτικό ιμπεριαλισμό; Για μια ακόμα φορά αποδεικνύεται ότι τα ιδεολογικά συνθήματα είναι κούφια και εξυπηρετούν απλά σε πολιτικές σκοπιμότητες. Τουλάχιστον στην Κύπρο της «δίκαιης κοινωνίας» …

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

8 Εν συντομία

9 Με τόλμη: Έξοδος από το αδιέξοδο

10 Πολιτικό καφενείο «Ο Ευκάλυπτος»

Η διχοτόμηση ως πραγματικός κίνδυνος, αλλά και ως μοχλός πίεσης

12 Οι προϋποθέσεις της διχοτόμησης

14 Πολιτική και διλημματικός μπαμπούλας…

16 Οξύμωρο να χρησιμοποιείται η διχοτόμηση ως απειλή

18 Μια απάντηση για τον Economist

22 Το κυπριακό σε αδιέξοδο μη αναστρέψιμο

24 Μαθήματα για την Κύπρο

27 Συνέντευξη: Diane Markides

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

30 Εν συντομία

32 Ο «παραλογισμός» του Κέυνς

34 Ήταν καιρός!

36 Εκσυγχρονισμός, ορθολογισμός και παγκοσμιοποίηση

38 Δημιουργικό μάρκετινγκ κατά της ύφεσης

39 Οικονομικές διακυμάνσεις

ΦΑΚΕΛΟΣ

Υπόθεση Christofias Watch: Μετά τον Ξενή ΠΟΙΟΣ;

41 Τι έχει μείνει απ’ την φωτιά;

43 Μεμονωμένος εκφοβισμός ή «κάθαρση» του διαδικτύου;

44 Ελευθερία της έκφρασης και ιστολόγια: Μια πρόσφατη απόφαση

47 Διυλίζοντας τα πακέτα του διαδικτύου

48 Το ταξίδι μιας ιστοσελίδας

50 Η δικαστική δικαίωση του Βάσου Φτωχόπουλου

51 Η ανακοίνωση του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου

52 Συνέντευξη: Μαρίνος Κλεάνθους

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

54 Εν συντομία

55 Το κόψιμο του λόξυγγα

Η Φύση εκδικείται!

58 Ακραία καιρικά φαινόμενα: Οργή ή εξέλιξη;

60 Η βιοποικιλότητα της Ελλάδας: Πλούτος και απώλειες

62 Βιοτεχνολογία και μεταλλαγμένα

64 Όταν η εγωκεντρική γενιά τεκνοποιεί

66 Παρουσίαση: Ενεργειακή απόδοση κτηρίων

68 Ηλιακός φούρνος στον ελληνικό χώρο

70 Παρουσίαση: Δύο σημαντικά διεθνή συνέδρια στην Κύπρο

72 Εναλλακτικές μέθοδοι για μια ποιότητα ζωής

74 Οι υπηρεσίες ηλεκτρονικής διακυβέρνησης στην Κύπρο

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

76 Εν συντομία

Το ζήτημα της συγχώρεσης

78 Η υπέρβαση του «αφίημι»

80 Οι απαρχές της συγχώρεσης

82 Περί συγχωρήσεως

83 Σελίδα αναγνωστών

84 Πορτραίτο: Gustav Mahler

86 Συνέντευξη: Γιώργος Νικολόπουλος

88 Παρουσίαση: Μαρία Παπαχαραλάμπους, «here and there»

90 Πώς κατασκευάζουμε ένα Αίσωπο;

94 Ποιητική συλλογή Φασγάνου Δίχα της Νάσας Παταπίου

96 Παρουσίαση: Έκθεση «Κύπρος και Ιταλία στην εποχή του Βυζαντίου»

98 Εθνογραφικά

99 Βιβλίο

100 Κάποιες σκέψεις για την παράσταση Μεταμόρφωση

ΑΘΛΗΤΙΚΑ

102 Danke sehr!

Top 10

104 Μουντιαλικές ιστορίες

106 Υστερόγραφο

1)Γιατί βρήκε τρόπο να εντάξει τον Έλληνα ποδοσφαιριστή, με το πενιχρό ταλέντο και τα συγκεκριμένα σωματικά του προσόντα, μέσα σε ένα στυλ παιχνιδιού που, με σκληρή δουλειά και ψηλά επίπεδα ομαδικότητας, έβαλε την εθνική Ελλάδος στον παγκόσμιο ποδοσφαιρικό χάρτη.

2)Γιατί, παρά τα χρόνια του, δούλεψε σκληρά. Εκμεταλλεύτηκε τον γερμανικό του εργασιακό ζήλο με τον καλύτερο τρόπο και δεν έκανε ποτέ εκπτώσεις στο πλάνο του και στον τρόπο με τον οποίο εκείνος ήθελε να δουλεύει, παρά την κριτική που κατά καιρούς δεχόταν.

3)Γιατί αποτέλεσε όλα αυτά τα χρόνια μια αξιαγάπητη φιγούρα, η οποία προκαλούσε -θέλοντας και μη- την συμπάθεια του φιλάθλου.

4)Γιατί έβαλε την Ελλάδα στα τελικά του Euro 2004 στην Πορτογαλία, προκρινόμενη πρώτη πάνω από την Ισπανία, την οποία και κέρδισε στα προκριμα-τικά εκτός έδρας.

5)Γιατί οδήγησε την Ελλάδα στην μεγαλύτερη επιτυχία στην ιστορία του ελληνικού αθλητισμού και στην μεγαλύτερη έκπληξη στην ιστορία του ευρωπαϊκού ποδοσφαίρου: Στην κατάκτηση του ευρωπαϊκού τροπαίου το 2004.

6)Γιατί αμέσως μετά την κατάκτηση του ευρωπαϊκού είπε όχι σε δελεαστικότατη πρόταση της γερμανικής ομοσπονδίας για να αναλάβει την εθνική ομάδα της χώρας του, προτιμώντας να συνεχίσει στην Ελλαδίτσα, η οποία χάρη σε αυτόν μετατράπηκε σε Ελλαδάρα.

7)Γιατί οδήγησε την Ελλάδα στα τελικά του Euro 2008 στα γήπεδα της Αυστρίας και της Ελβετίας. Παρά τα κακά αποτελέσματα, προκρινόμενη για 2η συνεχόμενη φορά σε τελική φάση, η εθνική Ελλάδος απέδειξε ότι υπήρχε μια ισχυρή τάση σταθεροποίησής της στην ευρωπαϊκή ποδοσφαιρική ελίτ. Η εποχή του φτωχού συγγενή έδειχνε να παρέρχεται.

8)Γιατί οδήγησε την Ελλάδα στα τελικά του Μουντιάλ του 2010 στην Ν. Αφρική, επιβεβαιώνοντας την πιο πάνω τάση.

9)Γιατί στην Ν. Αφρική η εθνική πέτυχε τα πρώτα της τέρματα και την πρώτη της νίκη σε Μουντιάλ, νικώντας την Νιγηρία με 2-1, μετά από πολύ καλή εμφάνιση.

10) Γιατί και να θέλει ο Έλληνας να ξεχάσει τον Ρεχάγκελ, οι μαγικές μέρες του Ιουλίου του 2004 και ιαχές όπως «σήκωσέ το» και «δεν σταματώ να τραγουδώ ποτέ» θα του τον θυμίζουν για πάντα!

Ο Ρεχάγκελ, κατά την άποψή μου, θα μπορούσε να κριθεί για δύο πράγματα. Το πρώτο είναι η παροιμιώδης εμμονή του σε συγκεκριμένους ποδοσφαιριστές, ακόμη και αν υπήρχαν άλλοι καλύτεροι, ακόμη και αν τα «αγαπημένα του παιδιά» δεν είχαν καλή απόδοση στις ομάδες τους ή δεν είχαν καν ομάδες. Το δεύτερο είναι το γεγονός ότι οκτώ τόσα χρόνια στην Ελλάδα και δεν έμαθε γρι ελληνικά, γεγονός που τον καθιστούσε εξαρτώμενο από τον Γιάννη Τοπαλίδη.

Τι είναι αυτά τα μικρά όμως μπροστά στην προσφορά του Γερμανού στο ελληνικό ποδόσφαιρο και στην εθνική υπερηφάνεια του Έλληνα; Από τα βάθη της καρδιάς μας, όλοι όσοι παρακολουθήσαμε όλα αυτά τα χρόνια την πορεία της εθνικής, οφείλουμε ένα μεγάλο danke sehr στον αρχιτέκτονα του σύγχρονου ελληνικού θαύματος. Άλλωστε, από τον Ιούλιο του 2004 έχουμε να σηκώσουμε κεφάλι…

Πρόκειται για μια πολύ ωραία και πολύ ώριμη ποιητική συλλογή, κατά την γνώμη μου, η οποία επανέρχεται με ένταση και επιμονή γύρω από δύο μεγαθέματα που τα χειρίζεται -στις καλύτερες στιγμές της- απλά θαυμάσια: Τον έρωτα και την πατρίδα. Και τα δύο με τρόπο ουσιαστικό, όπως ουσιαστικός ανακαλύπτω ότι είναι πάντα ο λόγος της ποιήτριας, με βλέμμα βαθύ και διεισδυτικό, κάποτε σχεδόν εγκεφαλικό, αλλά και με την καρδιά ανοικτή, έτοιμη να δοθεί σε πυρά θυσίας για ό,τι αγάπησε. Θα επανέλθω στα δύο αυτά θέματα.

Πριν από αυτό θα ήθελα να τονίσω την αριστοτεχνική ματιά στα πράγματα που επιτυγχάνεται στην ποιητική συλλογή μέσα από την χρήση του ιστορικού πρίσματος. Η Νάσα Παταπίου μιλά για θέματα που μας αφορούν και σήμερα αλλά μέσα από το πρίσμα άλλων εποχών, συνήθως της Βενετοκρατίας ή της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο και ιδιαίτερα του κρίσιμου σημείου της Τουρκικής εισβολής του 1570-1. Η Βενετοκρατία είναι και το αντικείμενο των επιστημονικών ερευνών της Νάσας Παταπίου, άλλωστε, και έτσι οι γνώσεις της οι ιστορικές καθώς και η ποιητική ευαισθησία της στα ιστορικά πράγματα διαφαίνονται με τρόπο περίλαμπρο στην συλλογή. Στην ποίησή της, όμως, η Νάσα κοιτά πέρα από την αυστηρότητα του ιστορικού και εντοπίζει με τρόπο μικροσκοπικό και αριστοτεχνικό καινούρια πράγματα: Ονόματα, πράξεις και συναισθήματα που χάνονται στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το ιστορικό αυτό πρίσμα λειτουργεί, λοιπόν, διπλά στην ποιητική συλλογή: Μας επιτρέπει να γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα την περίοδο ταυτιζόμενοι με τα συναισθήματα, τα όνειρα και τις ανησυχίες των ηρώων της φέρνοντας μας πιο κοντά στην Ενετοκρατία με τρόπο σχεδόν μαγικό. Από την άλλη, η βενετική αυτή πρόσοψη των ιστοριών μας επιτρέπει να καταλάβουμε με τρόπο αποστασιο-ποιημένο και, ίσως ακριβώς για τον λόγο αυτό, πιο ξεκάθαρο τον εαυτό μας, την δική μας ιστορική περίοδο, τα σημερινά μας προβλήματα και ανησυχίες. Η απόσταση καθαρίζει τα πράγματα και τονώνει τα συναισθήματα και αυτό είναι γνώρισμα που το συναντώ σε πολλούς ποιητές που αγαπώ.

Θα ξεκινήσω από το μεγάθεμα «πατρίδα» που ορίζει την ποιητική συλλογή. Μην σας τρομάζει ο όρος «πατρίδα», δεν έχει τίποτα από τις εθνικιστικές συνδηλώσεις και υποδηλώσεις που μας έμαθαν τα τελευταία χρόνια να φοβόμαστε. (Η Νάσα Παταπίου είναι κόρη γνωστού εκπαιδευτικού-λόγιου της Κύπρου, γνωστού και κατατρεγμένου κομμουνιστή, στον οποίο αφιερώνεται η συλλογή, με πληγές στα παιδικά της χρόνια από αυτή την κοινωνική απόρριψη). Η Καρπασία, τόπος καταγωγής της ποιήτριας, γίνεται στην συλλογή το σύμβολο της Κύπρου, το δεινάρετο άκρο της. Η Καρπασία και ό,τι την ορίζει ως πατρίδα: Τα γλυκά νερά της θάλασσάς της, ο ουρανός της, η μάνα της ποιήτριας, οι ιστορικές στιγμές της, οι περιγραφές της στα ιστορικά κείμενα, όλα συνθέτουν μια ιδανική Καρπασία, η σημερινή απουσία της οποίας από την ζωή της ποιήτριας απλά επιτείνει την ομορφιά και την μοναδικότητά της. Απλά επιτείνει την αγάπη.

Πώς προσεγγίζει η Νάσα την πατρίδα σε αυτή την ποιητική συλλογή; Συχνά με φωνή γυναικεία. Άλλοτε γίνεται η προσωποποίηση της ελληνικής σημαίας που πολλά χρόνια περίμενε κάτι που ποτέ δεν ήλθε, μέχρι που τώρα πια γονατισμένη από τις κακουχίες στο νοτιότερο σημείο της Κύπρου φωνάζει στο ποίημα Λευκό και Μπλε:

Έλα Ελλάς

Στην ακρότατη άκρη

Της Κύπρου

Γονάτισα και σήκωσέ με

Σημαία ελληνική έστω αιματόβρεκτη

Στο ακρωτήριο Δεινάρετο

Έλα Ελλάς

Έλα κυμάτισέ με

Άλλοτε συνομιλεί με την ιστορική της, υποθέτω, ιδιότητα με τον Φλώριο Βουστρώνιο, τον Στέφανο Λουζινιάν και τον εικοσαετή Λεονάρδο, δηλαδή τον Λεονάρδο Ντονά, μετέπειτα δόγη, που άφησε σπουδαίο ιστορικό υλικό για την Κύπρο. Όλοι ιστορικοί που αναλύουν τα μύρια όσα για την Καρπασία και την γη της, την βλάστησή της και τα νερά της, για να υψώσει στο τέλος την φωνή της για να αντιπαραβάλει στον διδακτικό και αποστασιοποιημένο τόνο τους την δική της βιωματική αλήθεια στο ποίημα με τον πετυχημένο τίτλο Μάθημα Ιστορίας.

Τα Νερά της Ρίζας

Τα Νερά της Πλάκας

Τα Νερά τα Σέλενα

Σύρριζα μας ξερίζωσαν

Από το χώμα

Όσο για το καταπληκτικό Τα Μετά Την Άλωση ποίημα όπου σειρές ολόκληρες Ελλήνων περνάνε μπροστά από τον Τούρκο κατακτητή, πραγματικό γεγονός που μαρτυρείται από τις ιστορικές πηγές, ο οποίος κόβει μια – μια τις γλώσσες τους ενώ αυτοί με τα ματωμένα τους στόματα φωνάζουν την ακατα-νόητη φράση Λα ζει, Λα ζει, παραθέτω απλά τους τελευταίους στίχους:

Το αιματωμένο στόμα

Έστω μπορεί να πει

Λα ζει. Λα ζει

Που πάει να πει

Στη γλώσσα την ελληνική

Ζει, ζει

Η Ελλάς ζει

Αυτά στην γλώσσα την ελληνική. Στην γλώσσα την κομμένη την ελληνική.

Στο υπέροχο ποίημα Προς τα Νερά τα Σέλενα, η ποιήτρια ορίζει και πάλι αυτή την στενότατη σχέση της με την πατρίδα που δεν μπορεί παρά να συγκινήσει με την απλότητα και την βαθύτητά της.

Και η ανάσα μου

Θάμπωσε τον καθρέφτη σου Πατρίδα

Εξίσου βαθύς είναι και ο έρωτας στην ποίηση της Νάσας Παταπίου. Πρόκειται για τον έρωτα που δίνει περισσότερο πόνο από χαρά. Για τον έρωτα που σε οδηγεί ταυτόχρονα στο ποίημα Ασάνδαλη.

Με φωτοστέφανο μόνο τον πόθο

Στην εξύψωση

Και στην Άκρα Ταπείνωση

Πρόκειται για τον έρωτα που βρίσκεται στα πιο απίθανα μέρη αλλά ορίζει με βία το άτομο και τις επιλογές του. Για τον έρωτα που θέλοντας και μη σε ακολουθεί παντού χωρίς να το επιλέξεις και χωρίς να το επιτρέψεις στο ποίημα Κωπηλατώντας στα Πελά-γη.

Στα χέρια τ’ ανδρειωμένου ρήγα

Που οδοιπορεί με το πλεούμενό του

Προς τη Δύση

Φέροντας το άρωμα

Ίχνη ιδρώτα δηλαδή

Από της ερωμένης του το σώμα

Στο ποίημα Η παπαρούνα της Ασίας ορίζεται και πάλι ο έρωτας

Θωπείες χνουδωτές

Βαθύρριζα φιλιά

Και θείες περιπτύξεις

Για να καταλήξουμε στην πρόκληση του έρωτα, του πραγματικού έρωτα, που έχει να κάνει μόνο με τους γενναίους στο ποίημα Η Θαυματοποιός του Έρωτα. Ένα ποίημα που έχει να κάνει με την ένταση και το επικίνδυνο του έρωτα λόγω αυτής ακριβώς της έντα-σης.

Έχω ένα περιβόλι μαγικό

Περιφραγμένο

Το ορέγονται πολλοί

Και τριγυρνούν απέξω

Μα δεν τολμούν να μπουν

Δεν θα σας πω περισσότερα. Καλύτερα να σας δημιουργηθεί η ανάγκη να δείτε μόνοι σας την συλλογή, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Αιγαίον τις τελευταίες μέρες του 2009. Επιστρέφοντας από τον ωραίο ποιητικό, ιστορικό κόσμο της Νάσας Παταπίου στον «απάνω κόσμο, τον Αρνιστή και Ψεύτη της αγάπης» κατά την Νάσα, σας προτρέπω να διαβά-σετε το ποίημα Ιερώνυμος Maggi, για το οποίο δεν δύναμαι να σας μιλήσω. Να το διαβάσετε και να μείνετε στους στίχους:

Μα πάνω απ’ όλα ήμουν ποιητής

Και θηρευτής ονείρων

Και αντιπαραβάλετέ τους με εκείνο το υπέροχα απόλυτο και σκανδαλιστικά μηδενιστικό του Οδυσσέα Ελύτη:

Ποίηση μόνο είναι κείνο που απομένει.

Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Συγκρίνετε τις δύο ιστοριούλες που ακολουθούν. Η πρώτη είναι το γνωστό μας παραμύθι «Ο τζίτζικας κι ο μέρμηγκας»:

Κάποιο χειμώνα τα μυρμήγκια έβγαλαν στον ήλιο το σιτάρι τους να στεγνώσει, επειδή είχε βραχεί. Κάποιος τζίτζικας, που πέθαινε από την πείνα, τους ζητούσε τροφή. Τα μυρμήγκια του είπαν: Γιατί το καλοκαίρι δεν μάζευες κι εσύ τροφή; Αυτός είπε: Δεν είχα χρόνο· τραγουδούσα μελωδικά! Τα μυρμήγκια γέλασαν και είπαν: Εφόσον λοιπόν το καλοκαίρι έπαιζες αυλό, τον χειμώνα χόρευε! Ο μύθος δηλώνει ότι δεν πρέπει κάποιος να είναι αμελής σε οποιαδήποτε υπόθεση τον αφορά, για να μην στεναχωρηθεί και να κινδυνεύσει.

Μπορούμε να φανταστούμε τι είδους μορφή ήταν ο Αίσωπος που σκάρωσε την ιστοριούλα αυτή: Μειλίχιος και γαλήνιος, ευγενικός στην φυσιογνωμία και στην ψυχή, με φωνή απαλή σαν χάδι, βγαλμένος από τα όνειρα που είδαμε στα ζεστά κρεβατάκια μας παιδιά.

Η δεύτερη ιστοριούλα είναι από ένα περίεργο κείμενο με τίτλο Μυθιστορία του Αισώπου, που φαίνεται να γράφτηκε περί τον 2^ο αιώνα μετά Χριστόν, αν και οι απαρχές του ανάγονται μετά βεβαιότητος στην κλασική περίοδο. Όπως προδίδει ο τίτλος, πρόκειται για κείμενο μυθιστορηματικού χαρακτήρα, αναμφισβήτητα λαϊκό ανάγνωσμα, με πρωταγωνιστή κάποιον Αίσωπο από το Αμόριο της Φρυγίας. Ο άνθρωπος αυτός είναι αρχικά άλαλος, αλλά η θεά Ίσις του δωρίζει το χάρισμα του λόγου και της λογοποιΐας (της δυνατότητας να συνθέτει ιστορίες) ως αντάλλαγμα για την καλοσύνη του προς την ιέρειά της. Ο Αίσωπος πωλείται ως δούλος στον φιλόσοφο Ξάνθο από την Σάμο, αλλά στην συνέχεια η χάρη του φτάνει μέχρι τον Φαραώ της Αιγύπτου Νεκταναβώ, τον περίφημο βασιλιά Κροίσο και το μαντείο των Δελφών, όπου και δολοφονείται μετά από συκοφαντία. Αυτός ο Αίσωπος είναι άσχημος σαν τον διάολο (κοντοκάνης, στραβοκάνης, στραβοχέρης, καμπούρης, ζαβός, πλακουτσομύτης, με προτεταμένο κεφάλι και τυμπανισμένη κοιλιά), μα το μυαλό του και πολύ περισσότερο η γλώσσα του είναι κοφτερά σαν το λεπίδι. Δεν χαρίζει κάστανα σε κανέναν, μικρό ή μεγάλο, δούλο ή άρχοντα. Δεν διστάζει να προσβάλλει και να εκθέτει τον Ξάνθο μπροστά στους φίλους του, να τον ταλαιπωρεί, για να τον διδάξει, λέει, μεταξύ άλλων, πώς να δίνει σωστές εντολές! Ο Αίσωπος αυτός δεν είναι ανεξίκακος, κάθε άλλο: Αν χτυπηθεί, δεν στρέφει το άλλο μάγουλο· αντεπιτίθεται. Και ιδού η απόδειξη. Ο Αίσωπος με την γυναίκα του Ξάνθου δεν τα βρήκε ποτέ. Αντιθέτως, εκείνη βδελυσσόταν την ασχήμια του, γιατί όταν ζήτησε από τον άντρα της να της αγοράσει αρσενικό δούλο, είχε άλλα πράγματα, πιο πονηρά στο μυαλό της! Ο Αίσωπος ανεχόταν τις προσβολές της, έψαχνε όμως ευκαιρία να την εκδικηθεί.

(44.) Κάποτε, λοιπόν, κάποιος από τους φοιτητές φιλοσοφίας της πόλης κάλεσε τον Ξάνθο σε δείπνο και μαζί του και τους άλλους φοιτητές. Ο Ξάνθος λέει στον Αίσωπο: «Πάρε μαζί σου όσα θα μας χρειαστούν στο δείπνο και ακολούθησέ με […].» Ο Αίσωπος τα πήρε κι ακολούθησε. Ο Ξάνθος στο δείπνο μάζεψε μια μερίδα φαγητό και την έδωσε στον Αίσωπο […] και του λέει […] «να τα πας αυτά σε εκείνη που με αγαπά». «Θα το κάνω», του λέει ο Αίσωπος. Βγαίνοντας όμως έξω λέει με τον εαυτό του: «Τώρα είναι η ευκαιρία να βγάλω τον θυμό που έχω για την κυρά μου, για όλες εκείνες τις κοροϊδίες και τις κακολογίες που έριχνε εναντίον μου από τότε που με αγόρασαν και ότι τα λάχανα που μου δώρισε ο κηπουρός μου τα σκόρπισε και που δεν με άφησε να ευχαριστήσω τον δεσπότη μου χαρίζοντάς του τα. Εγώ θα της δείξω ότι μπροστά σε δούλο που αγαπά τον δεσπότη του, δεν πιάνει μπάζα μια γυναίκα! Αφού λοιπόν ο δεσπότης μου είπε ‘δώσε την μερίδα σ’ αυτήν που μ’ αγαπά’, τώρα θα δει ποιος τον αγαπά».

(45.) Όταν έφτασε ο Αίσωπος και μπήκε στο σπίτι άφησε κάτω το καλάθι που κουβαλούσε και αφού κάλεσε την γυναίκα του Ξάνθου, της έδειξε την μερίδα που έφερε και της λέει: «Κυρά, δες εδώ, μήπως λείπει κάτι, μήπως άρπαξα κάτι για να το φάω εγώ;» Η γυναίκα του Ξάνθου λέει: «Όλα είναι μια χαρά, Αίσωπε, σώα. Σε μένα τα έχει στείλει ο αφέντης σου αυτά;». Κι ο Αίσωπος λέει: «Όχι». Και η γυναίκα του Ξάνθου λέει: «Ε και σε ποιον τα έχει στείλει;» Ο Αίσωπος είπε: «Σ’ αυτήν που τον αγαπά». Και η γυναίκα του Ξάνθου είπε: «Και ποια τον αγαπά, ρε παλιάνθρωπε;». Ο Αίσωπος είπε: «Περίμενε λίγο και θα δεις ποια τον αγαπά». Βλέπει μια σκύλα του σπιτιού, καλοθρεμμένη κι όμορφη, τη φωνάζει και της λέει: «Έλα, Λύκαινα, πάρε». Και έτρεξε η σκύλα. Ο Αίσωπος την τάισε. Αφού η σκύλα έφαγε όλο το φαΐ, ο Αίσωπος επέστρεψε εκεί που γινόταν το δείπνο και στάθηκε προς τα πίσω, δίπλα από τον Ξάνθο.

(46.) Ο Ξάνθος λέει: «Τι έγινε, Αίσωπε; Τα’ δωσες;». Ο Αίσωπος είπε: «τα’ δωσα». Ο Ξάνθος: «Έφαγε;». Ο Αίσωπος είπε: «Ναι, τα έφαγε όλα». Ο Ξάνθος είπε: «Μα μπόρεσε να τα φάει όλα εκείνα;». Ο Αίσωπος λέει: «Ναι, πεινούσε!» Ο Ξάνθος είπε: «Και ευχαριστήθηκε με το φαΐ;». Ο Αίσωπος είπε: «ναι, ευχαριστήθηκε με το φαΐ». Ο Ξάνθος είπε: «Και τι έλεγε;» Ο Αίσωπος λέει: «δεν έλεγε τίποτε, σίγουρα όμως προσευχόταν για σένα από μέσα της. Κι ο Ξάνθος είπε: «την έχω καταφέρει καλά!».[4] Η γυναίκα του Ξάνθου είπε στις κοπέλες της υπηρεσίας της: «Κορίτσια, εγώ δεν μπορώ άλλο πια να μείνω με τον Ξάνθο· ας μου δώσει πίσω την προίκα μου και φεύγω. Εφόσον έβαλε τη σκύλα πάνω από μένα, πώς μπορώ εγώ να ζήσω μαζί του από δω και στο εξής;» Κι αφού μπήκε στον κοιτώνα της, έμεινε εκεί περίλυπη.

(49.) Αφού έφυγαν όλοι, ο Ξάνθος επέστρεψε στο σπίτι του και μπήκε στον κοιτώνα και άρχισε να καλοπιάνει την γυναίκα του ερωτικά και να την καταφιλεί. Αυτή όμως στρεφόταν μακριά από τον Ξάνθο λέγοντας: «Μην με πλησιάζεις, άνθρωπε που σου αρέσουν οι δούλες ή καλύτερα άνθρωπε που προτιμάς τις σκύλες! Δώσε μου πίσω την προίκα μου!» Ο Ξάνθος λέει: «Ε ρε συμφορά που με βρήκε, τι πήγε και μου σκάρωσε πάλι ο Αίσωπος;» Η γυναίκα του Ξάνθου είπε: «Πήγαινε και πάρε εκείνη, στην οποία έστειλες τόση μερίδα φαγητό». Ο Ξάνθος λέει: «Δεν το’ λεγα εγώ ότι ο Αίσωπος μου προκάλεσε πάλι μπελάδες; Ας καλέσει κάποιος τον Αίσωπο. Ο Αίσωπος μπήκε. Ο Ξάνθος λέει: «Αίσωπε, το φαγητό ποιου το έδωσες;» Ο Αίσωπος είπε: «Μου είπες ‘δώσ’ το σ’ αυτή που μ’ αγαπά’». Η γυναίκα του Ξάνθου λέει: «Εγώ δεν πήρα τίποτα. Να πού είναι, ας μην το αρνηθεί μπροστά μου!» Ο Ξάνθος είπε: «Κάθαρμα, αυτή εδώ λέει πως δεν το’ χει πάρει». Ο Αίσωπος λέει: «Ε τι, αυτή σ’ αγαπά;» Ο Ξάνθος λέει: «Ε ποιος τότε, ρε κάθαρμα;» Ο Αίσωπος λέει «μάθε ποιος είναι που σ’ αγαπά». Φωνάζει τη σκύλα και λέει: «Αυτή σ’ αγαπά. Η γυναίκα λέει πως σ’ αγαπά, αλλά δεν σ’ αγαπά. Και να η απόδειξη: αυτή που νομίζεις ότι σ’ αγαπά για λίγα κομματάκια φαγητό απαιτεί πίσω την προίκα της και θέλει να σ’ εγκαταλείψει. Τη σκύλα όμως; Δείρ’ την, σκότωσέ την, ρίξ’ την κάτω, διώξε την και δεν θα σ’ αποχωριστεί· θα ξεχάσει τις προσβολές σου και θα επιστρέψει και θα κουνά την ουρίτσα της ζητώντας πάλι τον αφέντη. Έπρεπε λοιπόν να μου’ χες πει ‘πάρ’ τα αυτά στην γυναίκα μου’ και όχι ‘σ’ αυτήν που μ’ αγαπά’. Γιατί δεν σ’ αγαπά ετούτη, αλλά η σκύλα».

Αυτός είναι λοιπόν ο Αίσωπος της Μυθιστορίας: πανούργος, εριστικός, είρωνας, αλαζόνας, σίγουρα σάρκινος, κατά την δική του έκφραση (δεν είναι υπεράνω καμίας σαρκικής ηδονής). Σίγουρα είναι ένας Αίσωπος εντελώς διαφορετικός από αυτόν που νομίζαμε ότι ξέραμε: Ένας Αίσωπος δηκτικός, με γλώσσα που καίει, εικονοκλάστης και αιρετικός, ιδιαίτερα μπροστά στους ανόητους άρχοντες και τους παραφουσκωμένους ψευδο-σοφούς. Πάνω από όλα, όμως, είναι ένας Αίσωπος ευφυής και όντως σοφός.

Είναι προφανές ότι αυτός ο Αίσωπος είναι πλάσμα της μυθιστορηματικής φαντασίας του συγγραφέα ή των συγγραφέων της Μυθιστορίας. Αυτό όμως δεν τον καθιστά κατ’ ανάγκην φανταστικό πρόσωπο, παραδόξως. Ο Αίσωπος αυτός μπορεί μικρή μόνο σχέση να διατηρεί με τον ιστορικό άνθρωπο, όποιος και αν ήταν (όχι βέβαια πως ο Αίσωπος ως «αγαθός παππούς» είναι ιστορικότερος)· παρά ταύτα αποτελεί συναίρεση στοιχείων ερανισμένων από ιστορικά πρόσωπα τόσο όσο από λογοτεχνικούς τύπους. Πάνω από όλα, όμως, ο Αίσωπος της Μυθιστορίας ενσαρκώνει μια αγαπημένη λαϊκή φαντασίωση: Τον τύπο του αγράμματου αλλά προικισμένου λαϊκού σοφού, του «τρελού του χωριού», που λοιδορείται και διασύρεται αλλά στο τέλος ντροπιάζει τους ισχυρούς του κόσμου τούτου, γιατί δεν φοβάται να τους πει την αλήθεια κατάμουτρα. Ο τύπος αυτός είχε παρελθόν, πριν τη Μυθιστορία, αλλά και μέλλον, μετά από αυτήν: ο «τρελός με την χάρη του Χριστού» (διά Χριστόν σαλός) στο πρώιμο Βυζάντιο, που γύριζε στις πλατείες και κατακεραύνωνε τους ισχυρούς που βούλιαζαν στην αμαρτία, ο γελωτοποιός της αυλής στον δυτικό Μεσαίωνα και άλλοι παρόμοιοι τύποι είναι φαινόμενα λαϊκών ηρώων της ιδίας συνομοταξίας. Ο Αίσωπος της Μυθιστορίας κατασκευάζεται από πλασματικά υλικά, αλλά είναι τόσο «πραγματικός», όσο αληθινή είναι η ανάγκη του λαϊκού ανθρώπου να πλάσει τον δικό του απίθανο ήρωα.

[1] «Ανήρ κομπαστής».

[2] «Ανήρ ναυαγός».

[3] «Αλώπηξ και βότρυς»

[4] “Εγώ αυτή αμύνομαι.”

Προκύπτει δε από το ρήμα συγχωρώ. Κατ’ εμέ, καίτοι δε σχετίζεται με την ετυμολογία του ρήματος στην αρχαία ελληνική (που σημαίνει συμφωνώ, συγκατατίθεμαι), το συγχωρώ ερμηνεύεται στην κυριολεξία του: Συν + χωρώ = χωρώ κι εγώ και ο άλλος, χωράμε μαζί. Κι εκεί έγκειται το ασυγχώρητον στις ανθρώπινες σχέσεις· σχεδόν όλα περνούν, σχεδόν όλα απαλύνονται, ενίοτε απαλείφονται συν τω χρόνω, πλην δεν χωράνε ποτέ ξανά μαζί πουθενά. Το αμετάκλητον είναι αυτό που πληγώνει, ακόμη και στην περίπτωση που συγχωρείς. Η πράξη που επιφέρει την ανάγκη συγχώρεσης δημιουργεί ένα ρήγμα εκεί που κάποτε υπήρχε ένα όλον. Κι όταν μία σχέση διαρρήγνυται, δεν μπορείς να επιστρέψεις. Συνεπώς, με όρους χωρικούς, η συγχώρεση προϋποθέτει την δυνατότητα επανεξέτασης του κατά πόσον «χωράμε μαζί» ξανά, με όρους χρονικούς, και κατά πόσον μπορούμε να επιστρέψουμε στην πρότερη κατάσταση αρμονικής συνύπαρξης χωρίς λόγια και πράξεις που πληγώνουν.

Ακόμη κι όταν επέλθει η συγχώρεση, δεν επέρχεται η λήθη. Συγχωρώ δεν σημαίνει ξεχνώ. Η εμπιστοσύνη είναι αυτή που κλονίζεται, η εμπιστοσύνη-θεμέλιο υγιών σχέσεων. Κι όταν διασαλευτεί η ισορροπία μίας αμοιβαιότητας στην εμπιστοσύνη, πώς συγχωρείς; Κι αν, υποθετικά, συγχωρήσεις, πώς παύεις να θυμάσαι; Η μνήμη της πληγής παραμένει και επανέρχεται, ακόμη κι όταν εφευρίσκεις εξηγήσεις, δικαιολογίες, ελαφρυντικά. Δεν διατείνομαι ότι η «συγγνώμη» είναι χειρονομία άχρηστη· δύναται να είναι εξαιρετικά ανακουφιστική, παρηγοριά και βάλσαμο για πληγωμένους ανθρώπους. Θεωρώ, όμως, ότι είναι περιττή, ότι έρχεται κάπως αργά για να έχει νόημα πρακτικό. Σέβομαι εαυτόν και τον άλλον σημαίνει ότι προσπαθώ, υπερβαίνοντας τα ανθρώπινα πάθη μου ενίοτε, να διασφαλίσω ότι δεν θα προ-κύψει η ανάγκη να ζητήσω συγχώρεση, ότι δεν θα διαπράξω σφάλμα τόσο σαρωτικό, ώστε να διακινδυνεύσω την ύπαρξη της σχέσης μου με τον άλλο άνθρωπο.

Η συγχώρεση είναι παραχώρηση, δεν είναι απαιτητέα, δεν είναι αυτονόητη, δεν είναι επί της ουσίας εφικτή συνήθως, γιατί ο ζητών συγχώρεση διακατεχόμενος από την ιδέα της δεύτερης ευκαιρίας δεν συνειδητοποιεί την αντίφαση του σχήματος «δεύτερη ευκαιρία»· ότι, δηλαδή, η ευκαιρία συμβαίνει άπαξ και δεύτερη δεν νοείται.

Εν κατακλείδι, παραθέτω την ποιήτρια:

Πάλι σε συγχωρώ

πάλι σε ονειρεύτηκα

αύριο πάλι αύριο

θα σου το ξαναπώ

πάλι θα μου ζητήσεις

λογική εξήγηση

πάλι θα σου απαντήσω ότι

να αντέξεις είναι το ζητούμενο

όχι να καταλάβεις.

Κική Δημουλά, «Πάλι σε συγχωρώ»,

Ήχος απομακρύνσεων, Ίκαρος 2001.

Μεγάλη επιτυχία σημείωσε το διεθνές συνέδριο που οργάνωσε το Κυπριακό Ινστιτούτο Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας και το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας στις 23-24 Απριλίου 2010 στο αμφιθέατρο Unesco του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Το συνέδριο, με το ιδιαίτερα επίκαιρο θέμα «Συμφέρον του Τέκνου και Πεποιθήσεις των Γονέων» κέντρισε το ενδιαφέρον των παρευρισκομένων. Στο συνέδριο δόθηκε ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε ζητήματα θρησκευτικής εκπαίδευσης και οικογενειακού δικαίου.

Το συνέδριο συνιστούσε την τρίτη από μια σειρά εκδηλώσεων που διεξάγονται στα πλαίσια του προγράμματος «Πολυπολιτισμική Πολιτική στην Φροντίδα του Τέκνου», το οποίο χρηματοδοτείται από το European Economic Association Financial Mechanism & The Norwegian Financial Mechanism 2004-2009: Fund for Non Governmental Organisations.

Στο συνέδριο συμμετείχαν διεθνούς φήμης ομιλητές. Ιδιαίτερης σημασίας υπήρξε η παρουσία του Καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σιένα, Μάρκο Βεντούρα, ο οποίος θεωρείται ως αυθεντία σε ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας, νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και συμφέροντος του τέκνου. Σημαντική υπήρξε και η παρουσία της Sylvie Langlaude του Πανεπιστημίου του Μπέλφαστ, η οποία ειδικεύεται στα δικαιώματα του παιδιού στο διεθνές δίκαιο και του Peter Cumper του Πανεπιστημίου του Λέστερ, ο οποίος ειδικεύεται σε ζητήματα θρησκευτικής εκπαίδευσης. Οι Alistair Mawhinney και Yuko Chiba παρουσίασαν τα αποτελέσματα έρευνας, η οποία αφορά στις κοινωνικές και νομικές παραμέτρους της άσκησης του δικαιώματος opt-out (εθελοντικής αποχώρησης) από το μάθημα των θρησκευτικών, όταν αυτό εξασκείται από αλλόθρησκα τέκνα.

Σε ομιλίες στο συνέδριο προέβησαν επίσης η Πρόεδρος του Σλοβακικού Ινστιτούτου Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας Michaella Moracikova, ο Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Κυκκώτης, ο Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Χρήστος Παναγιωτόπουλος και η διδάσκων στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο, Δήμητρα Σορβατζιώτη. Την εκδήλωση προσφώνησαν ο Πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου Πέτρος Αρτέμης και η Επίτροπος του Παιδιού Λήδα Κουρσουμπά. Σε καταληκτικά σχόλια προέβη ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και δικηγόρος Αχιλλέας Αιμιλιανίδης. Των συνεδριών προήδρευσαν οι δικαστές του Ανωτάτου Δικαστηρίου Κώστας Κληρίδης και Αντρέας Πασχαλίδης, ο πρώην δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου Τάκης Ηλιάδης και η Αναπληρωτής Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κύπρου Μαριάννα Παπαστεφάνου.

Οι ομιλητές σχολίασαν την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, καθώς και των δικαστηρίων των Κρατών Μελών και εξέτασαν τις μεθόδους με τις οποίες μπορεί να υποχρεωθούν οι γονείς να απολέσουν τα γονικά τους δικαιώματα ή την φροντίδα του τέκνου τους στις περιπτώσεις που κρίνεται ότι αυτοί δεν έχουν κατά νου το συμφέρον του τέκνου. Μέχρι ποιου σημείου έχει το δικαίωμα το κράτος να επιβάλλει στους γονείς τα δικά του πρότυπα ανατροφής των τέκνων στις περιπτώσεις κατά τις οποίες οι γονείς θεωρούν ότι τα δικά τους πολιτιστικά πρότυπα ή και πεποιθήσεις τους οδηγούν σε μια εντελώς διαφορετική οδό; Έχει την δυνατότητα ένα δικαστήριο να επιλέγει τον γονέα που θα έχει την επιμέλεια του τέκνου, σε περίπτωση διαζυγίου των γονέων, λαμβάνοντας υπόψη του την θρησκεία ή τις πολιτισμικές καταβολές έκαστου γονέα;

Πρόσφατες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναφορικά με την χρήση θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία έχουν θέσει το ζήτημα της σύγκρουσης μεταξύ των πεποιθήσεων των γονέων και του συμφέροντος του τέκνου σε ένα κατά κανόνα ουδετερόθρησκο κράτος στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας. Οι ομιλητές παρατήρησαν ότι το συμφέρον του τέκνου θα πρέπει να τυγχάνει σεβασμού από τις δικαστικές και διοικητικές αρχές. Η εξειδίκευση του συμφέροντος του τέκνου παρουσιάζει όμως συχνά προβλήματα, ιδιαίτερα όταν οι γονείς ανήκουν σε διαφορετικά θρησκεύματα ή έχουν διαφορετικές πεποιθήσεις ή όταν οι θρησκείες των γονέων δύναται να θεωρηθούν ως αντικείμενες στην δημόσια τάξη.

Συνέδριο για την Παρένθετη Μητέρα

Το Κυπριακό Ινστιτούτο Σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας σε συνεργασία με το Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και τον Δικηγορικό Σύλλογο Λευκωσίας διοργάνωσαν στις 4 Ιουνίου 2010 σεμινάριο με θέμα «Παρένθετη Μητέρα. Νομικές και Ψυχολογικές Παράμετροι μιας Μεθόδου Αντιμετώπισης της Υπογονιμότητας». Ομιλητές στο συνέδριο ήταν η Ξένη Σκορίνη-Παπαρρηγοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, η Ζάιρα Παπαληγούρα-Ράλλη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ψυχολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Μέλος της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, καθώς και ο Αχιλλέας Αιμιλιανίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Το σεμινάριο επιχορηγούσε το EEA Financial Mechanism & The Norwegian Financial Mechanism 2004-2009.

Ως παρένθετη μητέρα ορίζεται η γυναίκα που κυοφορεί βρέφος το οποίο προορίζεται για άτεκνο ζευγάρι που δεν έχει την δυνατότητα τεκνοποίησης. Αρκετές χώρες έχουν κηρύξει την παρένθετη μητρότητα ως απαγορευμένη, ενώ σε άλλα κράτη αυτή επιτρέπεται υπό περιορισμούς. Στην Ελλάδα έχει εισαχθεί νομοθεσία που επιτρέπει την παρένθετη μητρότητα και καθορίζει το νομικό πλαίσιο με βάση το οποίο αυτή μπορεί να διενεργηθεί. Το ενδιαφερόμενο ζευγάρι θα πρέπει πρώτα να απευθυνθεί στο οικείο Δικαστήριο με αίτημα να κυοφορήσει μια άλλη γυναίκα το γενετικό υλικό του. Η παρένθετη μητέρα δεν μπορεί να προέρχεται από άλλη χώρα, περιορισμός που έχει ως σκοπό τον αποκλεισμό της αθέμιτης επιχειρηματικής εκμετάλλευσης. Η διαδικασία προχωρεί μετά την έκδοση της δικαστικής απόφασης.

Στην Κύπρο δεν υπάρχει ακόμα νομοθεσία που να προβλέπει για την διαδικασία τεκνοποίησης με παρένθετη μητέρα. Αυτό έχει ως συνέπεια ότι τα πρόσωπα που επιδιώκουν να τεκνοποιήσουν μέσω παρένθετης μητέρας οφείλουν να υιοθετήσουν ουσιαστικά το τέκνο που γεννήθηκε με το δικό τους γενετικό υλικό μέσω παρένθετης μητέρας. Λόγω εξάλλου της παραπληροφόρησης που υπάρχει, ο θεσμός της παρένθετης μητέρας αντιμετωπίζεται συχνά από το κοινό ή τα μέσα ενημέρωσης ως κάτι το αφύσικο ή και ανήθικο. Η σωστή πληροφόρηση και ενημέρωση για το θέμα της παρένθετης μητέρας θα επιτρέψει την ομαλή ανάπτυξη του θεσμού και την θέσπιση ενός υγιούς νομικού πλαισίου που σκοπό δεν θα έχει την απαγόρευση ή τον περιορισμό, αλλά τον έλεγχο.

Ποικιλία τοπίου σημαίνει ποικιλία οικοσυστημάτων και ενδιαιτημάτων και, επομένως, ποικιλία ειδών. Άλλα είδη ενδημούν και επιβιώνουν σε μια σπηλιά και άλλα σε ένα φαράγγι, σε μια βουνοκορφή μεγάλου υψομέτρου ή στις όχθες ενός υγροτόπου.

Αξίζει να αναφερθούμε ιδιαιτέρως και στην ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλία των ενδημικών ειδών πανίδας αλλά και χλωρίδας. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 3,956 ενδημικά είδη της ξηράς και των γλυκών νερών. Αυτός ο υψηλός αριθμός μπορεί να προήλθε από την μακροχρόνια απομόνωση και την επακόλουθη έντονη ειδογένεση. Τέτοιες περιοχές στην νότια Ελλάδα είναι οι κορυφές των βουνών, όπως του Ταΰγετου και του Ψηλορείτη, και νησιά, όπως πολλά νησιά των Κυκλάδων.

Κατάσταση πληθυσμών

Δυστυχώς έχουμε στην διάθεσή μας σχετικά λίγα δεδομένα για την κατάσταση των πληθυσμών των ειδών που ζουν στην Ελλάδα. Μια γενική εκτίμηση είναι ότι οι πληθυσμοί είναι σχετικά αραιοί αν τους συγκρίνουμε με αντίστοιχους της κεντρικής Ευρώπης.

Αν και στο εξωτερικό αρκετά είδη ζώων χρησιμοποιούνται ως δείκτες για την κατάσταση του περιβάλλοντος, αυτός ο τομέας δεν έχει ακόμη αρχίσει να εφαρμόζεται συστηματικά στην Ελλάδα. Το μόνο νομοθετικό εργαλείο που απαιτεί την χρήση ζωικών δεικτών είναι η κοινοτική Oδηγία-Πλαίσιο για τα νερά (2000/60/ΕΕ), που απαιτεί την ύπαρξη συγκεκριμένων ειδών, η παρουσία των οποίων δείχνει μια ικανοποιητική κατάσταση των εσωτερικών νερών. Η εφαρμογή αυτής της οδηγίας έχει μόλις ξεκινήσει στην Ελλάδα και αυτή την στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη προγράμματα εντοπισμού ελληνικών ειδών-δεικτών, προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες.

Όσον αφορά στα προστατευόμενα είδη για τα οποία η χώρα μας έχει στοιχεία, η κατάσταση διατήρησης δηλώθηκε ως ικανοποιητική μόνο για το 12% αυτών. Έντονη ανησυχία προκαλούν τα δεδομένα για τα θαλάσσια είδη, καθώς η κατάσταση δια-τήρησής τους, σε ποσοστό 65%, κρίνεται από κακή έως μη ικανοποιητική. Για το υπόλοιπο 35% των θαλάσσιων ειδών η κατάσταση διατήρησης αναφέρεται ως άγνωστη.

Απειλές

Οι κυριότερες αιτίες που πολλά ζώα απειλούνται με εξαφάνιση μπορούν να συνοψιστούν σε μία: Απώλεια και υποβάθμιση των κατάλληλων ενδιαιτημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η μεσογειακή φώκια, που χρειάζεται σχετικά αδιατάρακτα παράκτια οικοσυστήματα, με αποτέλεσμα να απειλείται από την τουριστική ανάπτυξη των ακτών. Επίσης, νυχτερίδες όπως ο ρινόλοφος του Mehely, μια τυπικά σπηλαιόβια νυχτερίδα, στην περίπτωση της οποίας η αύξηση της επισκεψιμότητας και η παρουσία επισκεπτών την περίοδο των γεννήσεων και της γαλουχίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον θάνατο δεκάδων νεογνών. Άλλα είδη, κυρίως μεγάλα θηλαστικά, όπως η αρκούδα και ο λύκος, εξαρτώνται από την ύπαρξη σχετικά μεγάλων και αδιατάρακτων εκτάσεων κατάλληλου ενδιαιτήματος, με αποτέλεσμα να απειλούνται από τον κερματισμό που προκαλούν σε αυτές τις περιοχές έργα όπως η κατασκευή μεγάλων οδικών αξόνων.

Μια άλλη πτυχή απώλειας και υποβάθμισης του ενδιαιτήματος των ειδών οφείλεται στην επέκταση και εντατικοποίηση της γεωργίας. Η προοδευτική αναδιάρθρωση και εντατικοποίηση της ελληνικής γεωργίας, οι εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες, η χρήση βαριών γεωργικών μηχανημάτων και η κατακόρυφη αύξηση της αλόγιστης χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων για την επίτευξη μεγάλων αποδόσεων δημιούργησαν πρόσθετα προβλήματα στην πανίδα γενικά, αλλά και ειδικότερα σε απειλούμενα είδη, όπως η μεσογειακή χελώνα, ο λαγόγυρος ή ο λιβαδόκιρκος, του οποίου οι φωλιές καταστρέφονται από τα μηχανήματα κατά την περίοδο του θερισμού.

Για τα ψάρια των εσωτερικών υδάτων, τα αμφίβια, αλλά και ασπόνδυλα είδη, η κατάσταση του ενδιαιτήματος και των ειδών εξαρτάται από την καλή ποιότητα και την επαρκή ποσότητα του νερού. Η σημερινή χρήση των εσωτερικών υδάτων ως τελικών αποδεκτών αποβλήτων από βιομηχανικές, γεωργικές και αστικές δραστηριότητες επηρεάζει δραματικά και τους ιχθυοπληθυσμούς. Στα αμφίβια, μια σημαντική αιτία υποβάθμισης είναι η υπεράντληση του νερού, καθώς και η απώλεια των προσωρινών ενδιαιτημάτων γλυκού νερού, όπως οι εποχικές λιμνούλες και άλλοι μικροί υγρότοποι. Για παράδειγμα, αυτές οι αιτίες έχουν οδηγήσει τους πληθυσμούς αλπικού τρίτωνα (Mesotriton alpestris), στην Βόρεια Πελοπόννησο σε υποβάθμιση, με αποτέλεσμα οι πληθυσμοί αυτοί να θεωρούνται κινδυνεύοντες, σε αντίθεση με τους πληθυσμούς της υπόλοιπης Ελλάδας, που θεωρούνται ως τρωτοί.

Η κλιματική αλλαγή, εκφρασμένη ως αυξημένη πιθανότητα ξηρασίας ή υψηλότερη μέση θερμοκρασία τους θερινούς μήνες, αποτελεί μια κοινή απειλή για είδη που είναι ήδη ευάλωτα σε άλλες γνωστές απειλές και κυρίως για τα αμφίβια και τα ερπετά. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της θαλάσσιας χελώνας Caretta Caretta, η σημαντική εξάρτηση του κύκλου ζωής της από την στεριά, όπου γεννιέται και γεννάει, την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας και της θερμοκρασίας, με επιπτώσεις όπως αλλαγή της αναλογίας θηλυκών-αρσενικών (καθώς η θερμοκρασία εκκόλαψης καθορίζει το φύλο του νεοσσού), αύξηση των θανάτων νεοσσών και απώλεια των παραλιών ωοτοκίας. Έρευνα που διεξήχθη στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου κατέδειξε ότι σε περίπτωση ανόδου της στάθμης της θάλασσας κατά 40 εκ. θα χαθεί το 11% των παραλιών ωοτοκίας.

Η θανάτωση ατόμων, εσκεμμένη ή τυχαία, είναι μία ακόμη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά και διαφορετικά είδη. Η εσκεμμένη και άμεση θανάτωση σχετίζεται με την λαθροθηρία, που αφορά σε θηλαστικά όπως ο αίγαγρος, η αρκούδα και το ζαρκάδι, αλλά και πολλά είδη πουλιών, κυρίως υδρόβιων ή και άλλων, όπως ο φασιανός και η πετροπέρδικα. Η νόμιμη αλλά έντονη αλιεία απειλεί τον ρυγχοκαρχαρία, ενώ η υπεραλίευση έχει επίσης οδηγήσει στην κατάρρευση σχεδόν των αποθεμάτων του ερυθρού τόνου.

Ένας άλλος τρόπος θανάτωσης ατόμων είναι η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων για την θανάτωση άγριων, αδέσποτων, ή ακόμη και οικόσιτων ζώων, είτε επειδή προκύπτουν ζημιές στην φυτική ή ζωική παραγωγή και στα θηρεύσιμα είδη, είτε σε περιπτώσεις αντεκδικήσεων ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες. Στην Ελλάδα καταγράφεται αύξηση παρόμοιων περιστατικών, με θύματα θηλαστικά, όπως το τσακάλι και η αρκούδα. Ως μη επιλεκτική μέθοδος, τα δηλητηριασμένα δολώματα δεν καταναλώνονται μόνο από τα είδη-στόχους και προκαλούν σημαντικά προβλήματα στην άγρια πανίδα, όπως συνέβη με τον γυπαετό, που εξαφανίστηκε από την ηπειρωτική Ελλάδα λόγω δολωμάτων που στόχο είχαν τον λύκο, αλλά και το όρνιο.

Η τυχαία θανάτωση αφορά περισσότερο θαλάσσια είδη, όπως ψάρια, κητώδη, θαλάσσιες χελώνες, αλλά και θαλασσοπούλια και σχετίζεται με απώλειες λόγω παρεμπίπτουσας αλιείας, τυχαίας εμπλοκής σε αλιευτικά εργαλεία, αλλά και συγκρούσεων με σκάφη.

Μια άλλη κατηγορία απειλών που αφορά σε πολλά είδη ερπετών, αμφιβίων, εντόμων, αλλά και ειδών πουλιών, όπως η γαλιάντρα, είναι η συλλογή ατόμων για ερευνητικούς σκοπούς (αμφίβια) ή ως κατοικίδια (πουλιά, ερπετά, έντομα).

Η φύση εκδικείται;

«Η φύση εκδικείται», αυτό είναι αλήθεια. Γιατί αν τα είδη πανίδας αποτελούν δείκτη υγείας οικοσυστημάτων, με τόσα πολλά απειλούμενα είδη στην Ελλάδα και τον κόσμο, θα έπρεπε να είχαμε προ πολλού σημάνει συναγερμό. Ωστόσο η διεθνής κοινότητα καθυστερεί να λάβει αποτελεσματικά μέτρα κατά της κλιματικής αλλαγής. Στην Ελλάδα οι προστατευόμενες περιοχές πάσχουν από έλλειψη αποτελεσματικής διαχείρισης και φύλαξης, ενώ η καταπάτηση βιοτόπων και η παράνομη δόμηση είναι ορατές δια γυμνού οφθαλμού παντού. Η οικονομική κρίση, παγκόσμια, ευρωπαϊκή και ελληνική, θα έπρεπε να μας στρέψει σε μια νέου τύπου ανάπτυξη με σεβασμό στους φυσικούς πόρους. Το δίλημμα «οικολογία» ή «ανάπτυξη» είναι ψευδές. Αποδείχθηκε ότι το μοντέλο της άκριτης ανάπτυξης είναι προβληματικό τόσο για τον άνθρωπο, όσο και για την φύση. Εφόσον ο σύγχρονος άνθρωπος δεν φοβάται πια την φύση, ούτε την θεωρεί ιερή, όπως άλλοτε, τουλάχιστο ας την δει ως οικονομικό πόρο, ως «την χήνα που γεννά τα χρυσά αυγά». Καταστρέφοντας την χήνα, καταστρέφουμε το μοναδικό συγκριτικό μας πλεονέκτημα, στην Ελλάδα τουλάχιστον: Την φυσική μας κληρονομιά.

(Το άρθρο βασίζεται στην εισαγωγή του Κόκκινου Βιβλίου για τα Απειλούμενα Ζώα της Ελλάδας [2010] της Παναγιώτας Μαραγκού).

Η Ελένη Σβορώνου είναι συγγραφέας παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας, Υπεύθυνη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης WWF Ελλάς

Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αλλόκοτα καιρικά φαινόμενα συνέβαιναν προ ετών. Oστόσο από την δεκαετία του 1970 ο πλανήτης μας έχει εκτεθεί σε μια μεγάλη απόκλιση των κλιματικών παραμέτρων, η οποία κίνησε το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Τα δύο φαινόμενα τα οποία ανησύχησαν ιδιαίτερα τους επιστήμονες ήταν η «τρύπα του όζοντος» και το «φαινόμενο του θερμοκηπίου». Με την πάροδο του χρόνου έκαναν την εμφάνισή τους τα λεγόμενα «ακραία καιρικά φαινόμενα» όπως οι καύσωνες, οι πλημμύρες, οι ανεμοστρόβιλοι και οι τυφώνες.

Κύματα καύσωνα

Το κύμα καύσωνα είναι μια παρατεταμένη περίοδος κατά την οποία παρατηρούνται εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες (η θερμοκρασία μπορεί να είναι μέχρι και 10 βαθμούς Κελσίου υψηλότερη από την κανονική), συνοδευόμενες από υψηλά επίπεδα υγρασίας. Το κύμα καύσωνα παρατηρείται περισσότερο κατά την θερινή περίοδο και ιδιαίτερα σε περιοχές με θερμά κλίματα, υψηλή πίεση και χαμηλή βροχόπτωση. Οι επιπτώσεις στον πληθυσμό από τις υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να διακυμαίνονται από απλή δυσφορία ή θερμική εξάντληση μέχρι και θερμοπληξία. Πιο ευάλωτες είναι οι ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού (παιδιά, ηλικιωμένοι, πάσχοντες από χρόνιες παθήσεις) καθώς και άτομα τα οποία εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους. Το 2003, περισσότεροι από 35.000 άνθρωποι έχασαν την ζωή τους από το κύμα καύσωνα της Ευρώπη. Το καλοκαίρι του 2006 αποτέλεσε ένα ακόμη ρεκόρ καθότι ο υδράργυρος είχε φτάσει σε νέα ύψη σε όλο τον κόσμο.

Πλημμύρες

Οι πλημμύρες συμβαίνουν λόγω ραγδαίων βροχοπτώσεων και ισχυρών καταιγίδων με αποτέλεσμα την αύξηση της στάθμης των ποταμών. Οι πλημμύρες από φυσικά αίτια παρουσιάζουν βραδεία ή ξαφνική εξέλιξη. Οι ξαφνικές πλημμύρες είναι το αποτέλεσμα ατμοσφαιρικών διαταραχών, που συνοδεύονται από ραγδαίες βροχοπτώσεις παράγοντας υψηλά επίπεδα βροχής σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οι πλημμύρες που προκαλούνται από την υπερχείλιση των ποταμών είναι μία συνηθισμένη μορφή φυσικών καταστροφών και η έντασή τους τα τελευταία χρόνια έχει δημιουργήσει ιδιαίτερη ανησυχία λόγω των αυξημένων απωλειών σε ανθρώπινες ζωές, αλλά και λόγω των εκτεταμένων οικονομικών ζημιών. Σημαντικό παράδειγμα ήταν οι πλημμύρες που προκλήθηκαν το καλοκαίρι του 1998 στην Κίνα, οι οποίες είχαν επιπτώσεις στο ένα τέταρτο του πληθυσμού της χώρας και κατέστρεψαν εκατομμύρια εκτάρια καλλιεργήσιμης γης, με την οικονομική ζημιά να ανέρχεται σε δισεκατομμύρια δολάρια.

Ανεμοστρόβιλοι

Οι ανεμοστρόβιλοι υποδιαιρούνται σε ανεμοστρόβιλους ξηράς και θάλασσας. Οι ανεμοστρόβιλοι της ξηράς είναι στρόβιλοι αέρα μεγάλων διαστάσεων που εκτείνονται από την βάση ενός καταιγιδοφόρου νέφους μέχρι την επιφάνεια του εδάφους και η δημιουργία τους οφείλεται στην μεγάλη ατμοσφαιρική αστάθεια. Η αστάθεια αυτή προκαλείται όταν ψυχρός και ξηρός αέρας κατά την κίνησή του βρεθεί πάνω από μια περιοχή με θερμό αέρα. Οι ανεμοστρόβιλοι ξηράς μπορεί να συνοδεύονται από καταιγίδες, βροχές και χαλάζι. Οι ανεμοστρόβιλοι της θάλασσας είναι μικρότεροι από αυτούς της ξηράς. Οι συνθήκες για την δημιουργία τους είναι ίδιες με εκείνες των ανεμοστρόβιλων ξηράς και εμφανίζονται συχνότερα στην τροπική ζώνη. Όταν οι ανεμοστρόβιλοι φτάσουν στην επιφάνεια της θάλασσας ή στο έδαφος, παρασύρουν στην πορεία τους τα πάντα: Δέντρα, σπίτια, πλοία, ανθρώπους.

Στο κέντρο ενός ανεμοστρόβιλου οι άνεμοι μπορούν να αναπτύξουν ταχύτητα μέχρι και 600 χλμ. την ώρα. Το 2007, ένας ισχυρός ανεμοστρόβιλος κατάστρεψε 95% της πόλης Greensburg στην πολιτεία του Κάνσας των ΗΠΑ.

Τυφώνες

Ο τυφώνας είναι ένας πολύ ισχυρός τύπος κυκλωνικής καταιγίδας. Οι τυφώνες χαρακτηρίζονται από ταχύτητες ανέμου που είναι συνήθως μεγαλύτερες από 130 χλμ. την ώρα. Αναπτύσσονται πάνω από θερμούς και τροπικούς ωκεανούς όπως τον Ατλαντικό ή ανατολικό Ειρηνικό ωκεανό και αντλούν την ενέργειά τους από την εξάτμιση του θαλασσινού νερού. Γι’αυτό τον λόγο οι τυφώνες εξασθενούν καθώς κινούνται πάνω από σταθερό έδαφος. Επίσης, η ταχύτητα του ανέμου του τυφώνα μειώνεται με την τριβή της ανώμαλης επιφάνειας του εδάφους. Το 2005 ο τυφώνας Κατρίνα που κτύπησε τις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ, ήταν ο χειρότερος στην ιστορία των ΗΠΑ. Ο τυφώνας αυτός προκάλεσε τον θάνατο σε περίπου 1800 άτομα και πλημμύρισε το 80% της Νέας Ορλεάνης.

Πώς μπορούμε λοιπόν να ορίσουμε τα «ακραία καιρικά φαινόμενα»; Λαμβάνοντας υπόψη τα προαναφερομενα παραδείγματα ακραίων καιρικών φαινομένων, ένα καιρικό φαινόμενο χαρακτηρίζεται ως ακραίο είτε από την έντασή του, είτε απο την διάρκειά του, ή την συχνότητα επανεμφάνισής του, αλλά και από το αποτέλεσμα των καταστροφών, ή ακόμη και των θανάτων που προκαλεί στην περιοχή εκδήλωσής του. Κάποιοι θα μπορούσαν να χαρακτηρίσουν τα ακραία καιρικά φαινόμενα ως την οργή της φύσης ενάντια στην ανθρώπινη δραστηριότητα που έχει επέμβει και έχει διαταράξει σημαντικά (και ίσως ανεπανόρθωτα) τις οικολογικές ισορροπίες του πλάνητη. Αυτή η παρομοίωση δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας, καθότι έχουν εκπονηθεί διάφορες επιστημονικές μελέτες που υποστηρίζουν ότι στο μέλλον η παγκόσμια κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει σημαντικά την συχνότητα, το εύρος και την τοποθεσία εκδήλωσης των ακραίων καιρικών φαινομένων.

Γενικά αναμένονται περισσότερα κύματα καύσωνα, λιγότερες περίοδοι παγετώνων και εντονότερες βροχοπτώσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένες πλημμύρες. Επίσης έχουν εκπονηθεί μελέτες με πιο καταστροφικά σενάρια, με αύξηση της θερμοκρασίας ανάμεσα στους 2.5 με 10 βαθμούς Κελσίου για τα επόμενα 100 χρόνια, οδηγώντας στην ερημοποίηση σημαντικού ποσοστού της γης, αλλά και σε σημαντική άνοδο της στάθμης της θάλασσας με μοναδικές κατοικήσιμες περιοχές για τον άνθρωπο κοντά στους πόλους.

Κάποιοι άλλοι θα μπορούσαν να αναρωτηθούν εάν αυτά τα ακραία καιρικά φαινόμενα αποτελούν μέρος της εξέλιξης του πλανήτη μας. Εάν δηλαδή, παρ’όλη την καταστροφή του περιβάλλοντος από τις δραστηριότητες του ανθρώπου, τα ακραία καιρικά φαινόμενα οφείλονται εν μέρει στους φυσικούς κλιματικούς κύκλους του πλανήτη που συνέβηκαν και πολλές φορές στο παρελθόν.

Είναι πιθανόν λοιπόν η φύση να μην μας εκδικείται αλλά να αναπτύσσει ένα μηχανισμό για αναπροσαρμογή, αυτοκάθαρση και νέα ισσοροπία. Δυστυχώς στο παρόν στάδιο η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις. Το ερώτημα θα παραμείνει…

Ο Μάριος Βαλιαντής είναι Διευθύνων Σύμβουλος σε θέματα Περιβάλλοντος και Ενέργειας