Property Tc

Property Gc

Κοιτάζοντας τους στόχους και τα συμφέροντα του κάθε «παίχτη» μπορεί κάποιος εύκολα να αντιληφθεί την στρατηγική ανάπτυξη του «παιχνιδιού», όπως επίσης και τα πιθανά αποτελέσματα για την Κύπρο.

Παίχτης 1: Ισραήλ

Το Ισραήλ προσπαθεί να αποδείξει ότι οι κινήσεις του ενάντιων των Παλαιστινίων στην Γάζα δεν είναι παράλογες και ταυτόχρονα να τονίσει ότι η Τουρκία, με τις πράξεις της στην Κύπρο, είναι η τελευταία χώρα που πρέπει να ασκεί κριτική. Ως επακόλουθο, είναι αναμενόμενο ότι η Κύπρος θα χρησιμοποιείται από το Ισραήλ ως «όπλο» για να κτυπήσει πολιτικά την Τουρκία. Ένα πρόσφατο άρθρο ενός (Εβραίου) Αμερικανού ακαδημαϊκού (Dr. Daniel Pipes) στην Jerusalem Post είναι ενδεικτικό για το πώς η Κύπρος μπορεί να βρεθεί στη μέση της όλης Ισραηλινο-τουρκικής κρίσης. Ο Dr. Pipes έθεσε το ερώτημα κατά πόσο οι πράξεις του Ισραήλ στη Γάζα είναι χειρότερες από αυτές της Τουρκίας στην Κύπρο, κάνοντας μια ενδιαφέρουσα και πολυεπίπεδη σύγκριση των δύο περιπτώσεων (π.χ. η χρήση απαγορευμένων όπλων, η κατοχή εδαφών, ο εποικισμός, κτλ). Το συμπέρασμα ήταν (φυσικά) ότι αυτά που κάνει η Τουρκία στην Κύπρο είναι πολύ χειρότερα και ότι καλά θα έκανε η πρώτη να μην ασχολείται με το Ισραήλ.

Το ερώτημα είναι κατά πόσο η Κυπριακή Δημοκρατία θα πρέπει να βοηθήσει το Ισραήλ να πλήξει πολιτικά την Τουρκία ή αν θα πρέπει να κρατήσει μια πιο ουδέτερη στάση. Η απάντηση δεν είναι απλή και η Κυπριακή Δημοκρατία θα πρέπει να πορευτεί πολύ προσεχτικά για τουλάχιστον δύο λόγους:

1. Το Ισραήλ δεν θα διστάσει να μας «πουλήσει» οποιαδήποτε στιγμή αλλάξουν τα συμφέροντά του, γιατί στην πραγματικότητα ουδόλως απασχολεί τους γείτονές μας για την κατάσταση στην Κύπρο και τα προβλήματα που δημιουργεί η Τουρκία. Για αυτούς δεν είμαστε παρά μόνο ένα προσωρινό πολιτικό όπλο που μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να αντιμετωπίσουν την υφιστάμενη κρίση με την Τουρκία, αλλά και την κριτική της διεθνής κοινότητας, η σημασία του οποίου αργά ή γρήγορα θα τελειώσει ή τουλάχιστον θα μειωθεί αισθητά. Μόλις περάσει η κρίση και η έντονη κριτική θα είμαστε αυτομάτως αχρείαστοι και η «συμμαχία» μας θα καταρρεύσει άμεσα.

2. Μια συμμαχία με το Ισραήλ εύκολα μπορεί να μας δημιουργήσει εχθρούς στον Αραβικό/Ισλαμικό κόσμο, κάτι που σίγουρα θα εκμεταλλευτεί η Τουρκία. Μέχρι στιγμής η συμπάθεια και συμπαράσταση της Κύπρου προς τον αγώνα των Παλαιστινίων ήταν ασπίδα στις τουρκικές προσπάθειες για αναγνώριση της «ΤΔΒΚ» από Ισλαμικά κράτη. Μια ανοιχτή συμμαχία με το Ισραήλ θα υποβοηθούσε τις τουρκικές προσπάθειες.

Παίχτης 2: Τουρκία

Η Τουρκία έχει θέσει ως έναν από τους βασικούς της στόχους την ανάπτυξη της χώρας σε περιφερειακή και παγκόσμια δύναμη. Η ανάπτυξη της οικονομίας της (16^η μεγαλύτερη στον κόσμο), η γεωστρατηγική της θέση, ιδιαίτερα όσο αφορά θέματα ενέργειας, αλλά και ο ρόλος της ως μοντέλο ισλαμικού αλλά και ταυτόχρονα δημοκρατικού κράτους, την οδήγησαν στην επίτευξη (σε μεγάλο βαθμό) του πρώτου στόχου και την έβαλαν στην σωστή πορεία για το δεύτερο. Σε σύγκριση με το παρελθόν, η μεγαλύτερη διαφορά είναι ότι για να πετύχει τους στόχους της, η Τουρκία, νιώθοντας τώρα πολύ πιο δυνατή, δεν διστάζει να ρισκάρει τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ ή οποιαδήποτε άλλη «φιλική» χώρα (όπως π.χ. το Ισραήλ). Δεν είναι τυχαίο που για πρώτη φορά στην ιστορία της η Τουρκία επέλεξε πλευρές στο μεγαλύτερο πρόβλημα της Μέσης Ανατολής, όταν απείλησε ουσιαστικά το Ισραήλ να λάβει μέτρα για χαλάρωση του εμπάργκο στη Γάζα ή να ρισκάρει να δεχθεί τις (απροσδιόριστες) συνέπειες. Τυχαίο δεν είναι ούτε το γεγονός ότι δεν διστάζει να φέρει στα άκρα τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, που είναι ιδιαίτερα τεταμένες για πολλούς λόγους όπως είναι οι απειλές κατά του Ισραήλ, η υποστήριξη προς την Χαμάς, η διαχείριση των πυρηνικών του Ιράν, αλλά και για τον ρόλο που έχουν τα στρατεύματά της στο Αφγανιστάν.

Έχοντας αυτά τα δεδομένα υπόψη, το μόνο σίγουρο είναι ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να αφήσει το Ισραήλ να ενδυναμώσει την θέση του και να αποδυναμώσει την δική της, χρησιμοποιώντας την Κύπρο ως «όπλο». Ακριβώς το αντίθετο. Το πιο πιθανό είναι να ζητήσει ακόμη πιο έντονα την βοήθεια άλλων Ισλαμικών κρατών να αντιμετωπίσουν το Ισραήλ σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου και αυτού της Κύπρου. Για τα πλείστα αραβικά κράτη, που διαχρονικά αγωνίζονται ενάντιων του Ισραήλ, η πιθανή βοήθεια της Τουρκίας σε αυτό τον αγώνα έχει σίγουρα πολύ περισσότερη σημασία από την κατάσταση της Κύπρου ή την όποια συμπάθεια τρέφουμε για τον Παλαιστινιακό αγώνα. Η «θυσία» της Κύπρου είναι πολύ πιο πιθανή τώρα παρά πριν την διάλυση των σχέσεων της Τουρκίας με το Ισραήλ και είναι εδώ που πρέπει να προσέξει η δική μας πολιτική ελίτ να μην προσφέρει περαιτέρω λόγους στα ισλαμικά κράτη να βοηθήσουν τις προσπάθειες της Τουρκίας για αναγνώριση της «ΤΔΒΚ».

Παίχτης 3: ΗΠΑ

Όπως προαναφέραμε, οι σχέσεις των ΗΠΑ και της Τουρκίας κάθε άλλο παρά ρόδινες είναι. Παρόλα αυτά, ούτε οι ΗΠΑ ούτε η Τουρκία είναι σε θέση να φέρουν σε ολική ρήξη τις σχέσεις τους. Η Τουρκία ακόμη χρειάζεται τις ΗΠΑ για στρατιωτικούς (εξοπλισμός), πολιτικούς και οικονομικούς λόγους, ενώ οι ΗΠΑ χρειάζονται την Τουρκία κυρίως γιατί παραμένει η μόνη μουσουλμανική χώρα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δυτικό «μοντέλο» ισλαμικής δημοκρατίας, ενώ εξακολουθεί να είναι και η μόνη ουσιαστική «γέφυρα της Δύσης προς τον μουσουλμανικό κόσμο». Οι ΗΠΑ γνωρίζουν επίσης πόσο χρήσιμη μπορεί να είναι η Τουρκία για τον καλύτερο έλεγχο του Καύκασου αλλά και για θέματα ενέργειας στην περιοχή. Με λίγα λόγια, ακόμη και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου η Τουρκία είναι ακόμη ιδιαίτερα σημαντική για τις ΗΠΑ.

Η ρήξη των σχέσεων Ισραήλ και Τουρκίας έφεραν τους Αμερικανούς σε ακόμη πιο δύσκολη θέση για την διαχείριση του μεσανατολικού. Καλούνται τώρα οι ΗΠΑ να κρατήσουν τις ισορροπίες στην περιοχή με πολύ προσεκτικούς χειρισμούς για να μην ξεφύγει ακόμη περισσότερο η κατάσταση. Δεν πρέπει να μας ξεγελούν οι όποιες προειδοποιήσεις των ΗΠΑ προς το Ισραήλ. Αντιθέτως, πρέπει να θεωρείται δεδομένη η υποστήριξη των πρώτων προς το δεύτερο. Δεδομένο όμως πρέπει να θεωρείται και το γεγονός ότι είναι πολύ δύσκολο για τις ΗΠΑ να απειλήσουν ανοιχτά την Τουρκία. Μάλλον το αντίθετο, αφού φαίνεται ότι επιλέγουν να την «καλοκρατούν». Η καλή συμπεριφορά των ΗΠΑ προς την Τουρκία όμως δεν μπορεί να είναι σε βάρος του Ισραήλ γιατί έτσι θα χαλάσουν ακόμη περισσότερο οι ισορροπίες. Είναι εδώ που υπάρχει ο κίνδυνος η Κύπρος να γίνει το «δωράκι» των ΗΠΑ, αφού η κατάσταση στο νησί είναι σημαντική για την Τουρκία και ασήμαντη ουσιαστικά για το Ισραήλ. Υπάρχει δηλαδή κίνδυνος η Κύπρος να χρησιμοποιηθεί ως πιονάκι για την εξομάλυνση των σχέσεων ΗΠΑ-Τουρκίας ή/και Τουρκίας-Ισραήλ.

Ενδεικνυόμενοι χειρισμοί

Πώς πρέπει εμείς να διαχειριστούμε την κατάσταση; Σίγουρα τα πράγματα δεν είναι απλά για τον Πρόεδρο Χριστόφια και την Διπλωματική Υπηρεσία και η κάθε μας κίνηση πρέπει να είναι πολύ μελετημένη για να μην βρεθούμε προ εκπλήξεως. Η χαμηλή και αθόρυβη στάση του Προέδρου είναι ενδεχομένως η καλύτερη λύση για να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση.  Δεν μπορούμε φυσικά να εναντιωθούμε του Ισραήλ γιατί εναντιώνεται στην Τουρκική εισβολή και κατοχή. Αυτό θα ήταν διπλωματικό “αυτογκόλ”. Από την άλλη όμως δεν χρειάζεται να γίνουμε και οι πιο ένθερμοι οπαδοί του για τους λόγους που προαναφέρθηκαν. Μπορεί δηλαδή η ΚΔ να αφήσει το Ισραήλ να μιλά εναντίον της Τουρκίας χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα την Κύπρο, χωρίς όμως εμείς να παίρνουμε θέση ανοιχτά υπέρ του Ισραήλ. Με λίγα λόγια, στόχος πρέπει να είναι να πάρουμε όσα περισσότερα πολιτικά οφέλη μπορούμε από την τουρκοϊσραηλινή κρίση, χωρίς να βάλουμε τους εαυτούς μας σε μπελάδες με τα αραβικά κράτη υποστηρίζοντας ανοιχτά το Ισραήλ (έτσι και αλλιώς το Ισραήλ θα χρησιμοποιεί την Κύπρο ως παράδειγμα είτε είμαστε είτε δεν είμαστε ανοιχτά υπέρ του). Εξίσου σημαντική είναι και η ενδυνάμωση των σχέσεών μας με «ήσυχο» τρόπο με τους Παλαιστίνιους και άλλα αραβικά κράτη, έτσι ώστε να δυσκολέψουμε τις όποιες προσπάθειες της Τουρκίας να εκμεταλλευτεί την κρίση με το Ισραήλ.

Όσο αφορά την στάση της Αμερικής, δεν υπάρχουν και πολλά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε ή να μην κάνουμε πέραν από το προσπαθούμε να διαβάζουμε ορθά τις κινήσεις στην διεθνή πολιτική σκακιέρα και να προσπαθούμε να είμαστε ένα βήμα μπροστά, ή τουλάχιστον να μην είμαστε ένα βήμα πίσω.

Ζούμε εδώ και πέρα από είκοσι χρόνια στην εποχή της ασύνορης παγκόσμιας οικονομίας. Της οικονομίας που κατάργησε τους διασυνοριακούς φραγμούς, που απέταξε τους προστατευτισμούς και υιοθέτησε ή επέβαλε τον σκληρό και αδυσώπητο ανταγωνισμό. Και η παρούσα κρίση πήρε πλανητικές διαστάσεις και επιτάχυνε την εξάπλωση και την οξύτητά της λόγω ακριβώς αυτού του γεγονότος: Ότι, δηλαδή, η παγκόσμια οικονομία ορθώς και προσφυώς χαρακτηρίζεται πλέον ως η οικονομία ενός τεράστιου χωριού που λειτουργεί άνευ όρων και συνόρων.

Είναι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο που κρατικές και υπερκρατικές αρχές παρακολουθούν με προσοχή τις παγκόσμιες τάσεις, προοπτικές και εξελίξεις και μετέχουν ή επιχειρούν να διαδραματίζουν ρόλο στην διαμόρφωση των αποφάσεων, που δίνουν κατευθύνσεις ή και που ρυμουλκούν ακόμη την πορεία των διεθνών οικονομικών πραγμάτων.

Μέχρι πριν από την κρίση είχαμε την ομάδα των επτά αναπτυγμένων χωρών να ποδηγετεί ή να διαμορφώνει οριακά τις τάσεις και τις εξελίξεις.  Ήταν ακόμη η πολυδύναμη, διεθνικών διαστάσεων οικονομία της αμερικανικής υπερδύναμης, η Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 και η Ευρωζώνη των 16, οι συνεργαζόμενες αναδυόμενες οικονομίες των ασιατικών χωρών, και, τελευταία, η Κίνα και η Ρωσία, η Ινδία και η Βραζιλία.

Εδώ και δύο χρόνια, η παγκόσμια δύναμη που καθοδηγεί τις εξελίξεις περικλείεται στα πλαίσια των είκοσι αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων οικονομικά χωρών.  Με μόνη, ίσως, παραφωνία την υποανάπτυκτη οικονομικά Τουρκία, τη συμμετοχή της οποίας επέβαλαν οι πάντοτε μυωπάζοντες Αμερικανοί, σε βάρος της οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά αναπτυγμένης Ισπανίας.

Στις πέντε τελευταίες διασκέψεις της Ομάδας των Είκοσι έγινε πια ξεκάθαρο ότι η Ομάδα των Επτά έχει περιθωριοποιηθεί και ότι η Ομάδα των Είκοσι έχει πάρει τα ηνία.  Με την Αμερική και την Ευρωπαϊκή Ένωση κατά πρώτο και κύριο λόγο να πρωταγωνιστούν, να θέτουν τα θέματα της άμεσης προτεραιότητας, να τα ιεραρχούν και να τα στοχοθετούν από απόψεως χρόνου και κανόνων που θα τα διέπουν.

Κορυφαία των πέντε αυτών διασκέψεων υπήρξε αναμφίβολα εκείνη του Λονδίνου, τον Απρίλιο, 2009, και πολύ σημαντική η τελευταία του Τορόντο, τον Ιούνιο, 2010.  Στη διάσκεψη του Λονδίνου ξεχώρισαν δύο αποφάσεις: Εκείνη που υπαγόρευσαν οι Ευρωπαίοι για την δημιουργία ομοιόμορφων κανόνων ρύθμισης και εποπτείας των χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων και της καθίδρυσης οργάνων, εθνικών και διεθνικών, για την διασφάλιση της εθνικής και διασυνοριακής εφαρμογής των ρυθμιστικών και εποπτικών κανόνων.  Και, εκείνη που επέβαλαν ουσιαστικά οι Αμερικανοί, δηλαδή τη διάθεση ενός ποσοστού του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος κάθε χώρας (5% εισηγούνταν οι Αμερικανοί και 2% τελικά αποδέχτηκαν οι Ευρωπαίοι), το οποίο να χρησιμοποιηθεί για την υποκίνηση της ανάπτυξης, με ταυτόχρονη ενίσχυση του αποθεματικού του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου με μισό δισεκατομμύριο δολάρια, ώστε τούτο να ανέλθει στο ένα τρισεκατομμύριο.

Στην πρόσφατη διάσκεψη του Τορόντο το θέμα που δέσποζε αφορούσε στην διαμάχη μεταξύ των υποστηριχτών της πρόταξης οικονομικής σταθερότητας -με πρωταγωνιστές τους Γερμανούς και τους Γάλλους και γενικά τους ευρωζωνικούς- και των υποστηριχτών της πρόταξης της ανάπτυξης ως προϋπόθεσης της επίτευξης οικονομικής σταθερότητας, με πρωταγωνιστές τους Αμερικανούς αλλά και τα αναδυόμενα οικονομικά μεγαθήρια της Ευρασίας και της Λατινικής Αμερικής.

Οι πρώτοι, οι Ευρωπαίοι, υποστήριζαν έντονα τον περιορισμό των δημοσιονομικών ελλειμμάτων και των δημόσιων χρεών ως προϋπόθεση της επίτευξης βιώσιμης ανάπτυξης εδρασμένης στην οικονομική σταθερότητα, ενώ οι δεύτεροι, οι Αμερικανοί κυρίως, πρόταξαν την επέκταση της κατανάλωσης και την υποκίνηση της ανάπτυξης ως ύψιστης προϋπόθεσης για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας, να αυξηθεί η παραγωγή και η παραγωγικότητα και να εδραιωθεί, στην συνέχεια, ως αναπόδραστο απότοκο, η οικονομική σταθερότητα.

Όσο περίεργο και αν φαίνεται, στο τέλος της διάσκεψης και οι δύο απόψεις υιοθετήθηκαν ως εξίσου σημαντικές και τέθηκαν ως ίσης σημασίας και προτεραιότητας στοχεύσεις.  Με τους Ευρωπαίους να δηλώνουν ευτυχείς γιατί εξήλθαν «νικητές» μέσα από τη διαμάχη και να δηλώνουν ότι «το αποτέλεσμα της Συνόδου αντανακλά μια ευρεία σύγκλιση προς την ευρωπαϊκή προσέγγιση».  Αυτό τόνισαν στο κοινό ανακοινωθέν τους οι Μπαρόζο και Ρομπέι, ενώ η Άγγελα Μέρκελ εξέφρασε με θριαμβικό τρόπο την χαρά της αναφέροντας: «Είναι περισσότερο από ό,τι περίμενα, είναι μια επιτυχία».

Από την πλευρά του ο Καναδός Πρωθυπουργός υπέδειξε με νόημα στο τέλος της Συνόδου Κορυφής: «Όλοι οι ηγέτες αναγνωρίζουν ότι η δημοσιονομική σταθεροποίηση δεν είναι αυτοσκοπός».  Εξάλλου οι Αμερικανοί δεν απέκρυψαν την ανησυχία τους «μήπως η υπερβολική λιτότητα στην Ευρώπη πνίξει την ανάπτυξη».

Ενδιαφέρουσες ήταν οπωσδήποτε οι δηλώσεις του Προέδρου Ομπάμα, ο οποίος έδωσε το στίγμα της αμερικανικής θεώρησης των πραγμάτων,  τονίζοντας, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

«Έπειτα από χρόνια υπερβολικού υψηλού χρέους, οι Αμερικανοί δεν μπορούν να πληρώνουν για να εξασφαλίζουν την ευημερία του κόσμου» και, ακόμη, ότι «κανένα έθνος δεν μπορεί να θεωρεί ότι ο δρόμος του προς την ευημερία είναι στρωμένος με εξαγωγές προς την Αμερική», κάνοντας σαφή υπαινιγμό προς την Κίνα.

Τη χαριστική βολή, που σήμανε τη θεωρητική, τουλάχιστον, σύνθεση των δύο απόψεων ή των δύο διαφορετικών σχολών αντιμετώπισης της κρίσης, έδωσε ο Διευθυντής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου Ντομινίκ Στρος-Καν, ο οποίος υποβάθμισε το βασικό διακύβευμα στη Σύνοδο Κορυφής των είκοσι στο Τορόντο ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη μείωση των ελλειμμάτων στους προϋπολογισμούς, τονίζοντας πως δεν έχει καμία σημασία.  «Το ζήτημα για μας, είπε, είναι ψευδοπρόβλημα.  Τα πράγματα είναι πολύ πιο καλά γιατί η κατάσταση είναι διαφορετική σε κάθε χώρα.  Το ζήτημα δεν είναι η εξισορρόπηση του προϋπολογισμού ή η ανάπτυξη, αλλά εξισορρόπηση του προϋπολογισμού και ανάπτυξη», τόνισε στη συνέντευξη τύπου ο Στρος-Καν.

Αναμφίβολα ο Στρος-Καν έθεσε τα πράγματα σε κάποια εξισορρόπηση και τα εδραίωσε στον ορθολογισμό της διαφορετικότητας μεταξύ των αναγκών και των ιδιοτυπιών κάθε χώρας ή κάθε συνασπισμού χωρών ή κρατών.  Και, οπωσδήποτε, η απόλυτη ταύτιση πολιτικών και μέτρων σε κάθε χώρα την ίδια χρονική στιγμή θα ισοδυναμούσε με παραλογισμό.

Όμως, η πραγματικότητα είναι ότι απαιτείται προσοχή. Ο νεοκεϋνσιανισμός των Αμερικανών δεν πρέπει να αγνοεί την ανάγκη τιθασευμένων δημόσιων οικονομικών, ενώ η έμμονη συντηρητικότητα της ευρωπαϊκής σχολής, με απόλυτη προσήλωση στην σταθερότητα και την εξάλειψη των ελλειμμάτων, δεν μπορεί να διαζευχθεί από την ταυτόχρονη ανάγκη για τόνωση της κατανάλωσης και υποκίνηση της ανάπτυξης.

Προκειμένου για μας, εδώ, στην Κύπρο, θα ήταν άσκηση ματαιοπονίας η προσπάθεια να διαγνώσουμε σε τι συνίσταται η πολιτική των κυβερνώντων και η αντίστοιχη των αντιπολιτευομένων. Τουλάχιστον, μέσα από την πρόσφατη συζήτηση στην Βουλή για τα φορολογικά μέτρα και την δημόσια διαμάχη που συνεχίσθηκε, ένα είναι το συναγόμενο βέβαιο συμπέρασμα:  Ότι δεν ξέρουμε τι μας γίνεται.  Και ο Θεός να βάλει και πάλι το χέρι του.  Γιατί τα πράγματα ούτε εύκολα είναι, ούτε εκείνοι που τα διαχειρίζονται έχουν ξεκάθαρη γραμμή πλεύσης και συγκεκριμένο πρόγραμμα δράσης για την αντιμετώπισή τους.  Πολύ πιο σοβαρή γίνεται η διαπίστωση αυτή τώρα, μετά και την επελθούσα, ως αναμενόταν, δημοσιονομική μας επιτήρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο Χριστόδουλος Χριστοδούλου είναι πρώην Υπουργός Οικονομικών και Εσωτερικών και τέως Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Κύπρου

Σίγουρα αυτά σας ακούγονται κάπως παρατραβηγμένα. Δυστυχώς όμως δεν απέχουν και πολύ από την πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που είδε το φώς της δημοσιότητας την 7^η του περασμένου Ιουλίου, επιβεβαιώνοντας τους φόβους των Ευρωπαίων πολιτών. Το όνομα αυτής: «Πράσινη Βίβλος για τις Συντάξεις». Πρόκειται για ένα έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που σκοπό έχει την προώθηση προβληματισμού και την έναρξη διαβούλευσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο για το πώς μπορούν να διασφαλιστούν επαρκείς, βιώσιμες και ασφαλείς συντάξεις. Η διαβούλευση αυτή, η οποία θα κρατήσει για τέσσερις μήνες, θα οδηγήσει στην υιοθέτηση Λευκής Βίβλου, προκειμένου να αποτελέσει πηγή κοινοτικής δράσης. Αν κρίνουμε όμως από το περιεχόμενο του συγκεκριμένου εγγράφου και από το κύμα αντιδράσεων που έχει ήδη προκαλέσει, μάλλον θα τολμούσε να πει κανείς ότι οδηγούμαστε με μαθηματική ακρίβεια σε μια «Μαύρη Βίβλο» …

Πράσινη Βίβλος και … πράσινα άλογα

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα τελευταία 50 χρόνια το προσδόκιμο ζωής στην Ευρώπη αυξήθηκε κατά μέσον όρο κατά πέντε χρόνια. Υπολογίζεται δε ότι μέχρι το 2060 το προσδόκιμο ζωής θα αυξηθεί κατά επτά χρόνια. Και αυτά βέβαια εν μέσω αυξημένων ποσοστών υπογεννητικότητας. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, ενώ το 2008 υπήρχαν τέσσερις άνθρωποι σε ηλικία εργασίας (15-64 ετών) για κάθε ένα πολίτη της ΕΕ άνω των 65 ετών (4:1), η αναλογία αυτή υπολογίζεται να μειωθεί σε 2:1 μέχρι το 2060. Με πιο απλά λόγια, οι συνταξιούχοι σε σχέση με τους εργαζόμενους αναμένεται να διπλασιαστούν στο διάστημα αυτό. ‘Η με πιο “αλατοπιπεράτα” λόγια –σε αυτά που αρέσκεται άλλωστε η ΕΕ– «…οι γηράσκοντες πληθυσμοί σε όλα τα Κράτη Μέλη ασκούν μεγάλη πίεση στα συνταξιοδοτικά συστήματα».

Έτσι, όπως το θέτει η Επιτροπή, διά στόματος Λάζλο Άντορ, «η επιλογή που έχουμε είναι, ή φτωχότερους συνταξιούχους και ψηλότερες (συνταξιοδοτικές) εισφορές, ή περισσότερους εργαζόμενους για μεγαλύτερο διάστημα». Με αυτό το φαινομενικά τόσο απλό «ψευτοδίλημμα», ο Ούγγρος Επίτροπος  (αρμόδιος για θέματα απασχόλησης, κοινωνικών υποθέσεων και κοινωνικής συνοχής) θέτει ως αναγκαίο «μονόδρομο» την παράταση του εργασιακού βίου.

Με την πλήρη στήριξη των συνεργών του, Όλι Ρεν (οικονομικές και νομισματικές υποθέσεις) και Μισέλ Μπαρνιέ (εσωτερική αγορά και υπηρεσίες), ο Άντορ υπογραμμίζει ότι, «…η σημερινή κατάσταση πολύ απλά δεν είναι βιώσιμη». «Για να αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση», συνεχίζει, «πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά η ισορροπία μεταξύ του χρόνου στην εργασία και του χρόνου στην σύνταξη». Και αν με τα όμορφα αυτά λόγια δεν καταλάβατε τι θέλει πει ο ποιητής, τότε ας το θέσουμε λίγο πιο ωμά: Σκοπεύετε να ζήσετε περισσότερο; Τότε δουλέψτε περισσότερο!

«Εργασία και χαρά»

Υπό την πίεση των υπερβολικών ελλειμμάτων που αντιμετωπίζουν, πολλά κράτη μέλη της ΕΕ έχουν ήδη αρχίσει κινητοποιήσεις για σημαντική αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης. Ενώ η Ισπανία εξετάζει, για παράδειγμα, το ενδεχόμενος αύξησης του ορίου στο 67^ο έτος, η Γερμανία το έχει ήδη θέσει αυτό ως στόχο μέχρι το 2029. Υπολογίζεται δε ότι για να αντιμετωπιστεί η «ασφυξία» στο συνταξιοδοτικό, ένας Ευρωπαίος θα πρέπει να εργάζεται κατά την διάρκεια των 2/3 της ενεργού του ζωής και να είναι στην σύνταξη το τελευταίο 1/3. Αυτή είναι η κατά τα άλλα «σωστή χρονική ισορροπία» μεταξύ εργασίας και σύνταξης, την οποία προτείνει η Επιτροπή. Με άλλα λόγια, «εργασία και χαρά»…

Η ερώτηση του ενός εκατομμυρίου

Αν είναι να δούμε βέβαια και την δημοσιονομική πραγματικότητα, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το τεράστιο πρόβλημα που δημιουργείται από τα δημογραφικά δεδομένα που παρατηρούμε. Η βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών ταμείων σε όλες σχεδόν της χώρες της ΕΕ τίθεται υπό αμφισβήτηση, ενώ η χρηματοδότησή τους είναι ακόμα πιο ανέφικτη σήμερα, ελέω της χρηματοπιστωτικής κρίσης που πλήττει όλα τα κράτη μέλη. Έτσι αξίζει έστω να αναγνωρίσουμε στους Λάζλο-Ρεν-Μπαρνιέ την αναγκαιότητα μιας τέτοιας πρωτοβουλίας, που στόχο έχει την αναχαίτιση των συνταξιοδοτικών ταμείων.

Τότε εντάξει, ας το δεχτούμε… ας πούμε ότι είναι πολύ καλά όλα αυτά για την αντιμετώπιση του συνταξιοδοτικού. Ρωτάμε όμως: Τα ταμεία ανεργίας ποιος θα τα γεμίσει τώρα; … μμμ…

Η γενιά καγκουρό

Την έχουν αποκαλέσει γενιά των 700 (ή G-700), των 800 –ακόμα και των πλην 700. Σε κάθε χώρα έχουν το δικό τους προσωνύμιο. Στην Γαλλία, για παράδειγμα, είναι η γενιά του CPE, του Συμφώνου Πρώτης Πρόσληψης, ενώ στην Ισπανία ονομάζονται οι Χιλιάριδες. Ο χαρακτηρισμός όμως που τους δίνεται από πολλούς κοινωνιολόγους είναι η γενιά καγκουρό. Είναι οι νέοι της γενιάς αυτής που παρόλα τα διπλώματά τους και τα χρόνια σπουδών τους, συνεχίζουν να ζουν με τη μαμά (όπως τα καγκουρό).

Πιο συγκεκριμένα, ο μέσος όρος ηλικίας αποχώρησης των νέων από τις οικογενειακές τους εστίες υπολογίζεται στα 27 έτη στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία και στα 30 στην Ιταλία. H γενιά των bamboccioni κατά την ιταλική (δηλαδή παιδιά της μαμάς), είναι αυτή που ζει σήμερα στην αβεβαιότητα, αφού τα ποσοστά ανεργίας που την μαστίζουν έχουν ανέβει κατακόρυφα, ενώ οι μισθοί είναι πενιχροί.

Ας συλλογιστούμε για λίγο: Πώς περιμένουμε να αυξηθούν τα ποσοστά γεννητικότητας και να λυθούν έτσι τα δημογραφικά μας προβλήματα, εν μέσω όλης αυτής της αβεβαιότητας που πλήττει την νέα γενιά;

Ρωσική ρουλέτα η μόνη λύση

Τα πράγματα σίγουρα δεν είναι σήμερα και τόσο ρόδινα. Δύσκολοι καιροί για νέους, αλλά και για τους γηραιότερους (ιδιαίτερα βέβαια για αυτούς που προέρχονται από τον ιδιωτικό τομέα). Αναμφισβήτητα, κανείς δεν θέλει να ζει σε μια κοινωνία όπου η νέα γενιά είναι συνώνυμο της ανεργίας, της ετεροαπασχολήσης, των χαμηλών μισθών και της έλλειψης οράματος. Διότι πράγματι μια πολύ μεγάλη μερίδα των νέων της μικρής και μικρομεσαίας αστικής τάξης μαστίζεται από τις συνέπειες των νέων αυτών δεδομένων και διερωτάται σήμερα πού πήγε η εποχή του «ζαμάν φου» και του «Μπάμπη του φλου».

Από την άλλη, κανείς δεν θέλει να ζει και σε μια κοινωνία όπου τα γηρατειά είναι συνώνυμο της φτώχειας, διότι ο «γηράσκων πληθυσμός» έχει και αυτός τις δικές του ανησυχίες. Αγωνιά για τα παιδιά και τα εγγόνια του μέσα στο νέο αυτό γίγνεσθαι, αλλά φοβάται  κιόλας μην πεθάνει στη ψάθα, έτσι που στερεύουν τα συνταξιοδοτικά ταμεία.

Μήπως τελικά η λύση να μην βρίσκεται μέσα σε πράσινες, λευκές ή μαύρες βίβλους, αλλά μέσα σε μια πιο απλή λογική; Εμείς πάντως προτείνουμε μια η οποία, όσο μακάβρια κι αν φαντάζει, ίσως να είναι η μοναδική μέσα σε αυτό το «μονόδρομο», όπως τον χαρακτηρίζει η ΕΕ, που έχουμε μπει:

Με τα όμορφα στατιστικά και ποσοστά του 4:1 που μας παρουσιάζουν οι Ευρωφωστήρες, η λύση μας εμάς βασίζεται σε απλά μαθηματικά. Γιατί δεν λέμε ότι σε κάθε τέσσερεις συνταξιούχους σήμερα αντιστοιχεί μία σύνταξη και ένα όπλο με τρεις σφαίρες; Και ας ονομάσουμε την λύση αυτή η «Ρωσική Ρουλέτα του Συνταξιοδοτικού»!

Θα διερωτάστε λοιπόν ποιο το όφελος μιας συνέντευξης προς ένα καλλιτέχνη που δεν ξέρει γιατί αποφασίζει στα πέντε της χρόνια να ασχοληθεί με την μουσική και που είκοσι τέσσερα χρόνια μετά η μουσική δεν είναι το «α» και το «ω» στη ζωή της. Θα ήταν όντως πιο, ας πούμε, ανώδυνο σε μία συνέντευξη να κάνω μια απλή παρουσίαση του καλλιτεχνικού μου βιογραφικού, αλλά αυτό μπορείτε πολύ εύκολα να το βρείτε τυπωμένο στα προγράμματα συναυλιών μας, ή ακόμα και στο διαδίκτυο. Αντί αυτής της αχρείαστης αυτοπροβολής, δώστε μου την ευκαιρία να σας εξηγήσω μέσα σε λίγες γραμμές την τόσο παρεξηγημένη έννοια της κλασικής μουσικής και το τι πραγματικά ζει ο καλλιτέχνης στην σημερινή κυπριακή κοινωνία, που ίσως αποδειχθεί πολύ πιο ωφέλιμο, παρά μια ιστορική ανασκόπηση της μέχρις στιγμής καριέρας μου. Και αφού μια είκοσι-τετράχρονη τριβή με τη μουσική δεν μπορεί να θεωρηθεί καριέρα κατά την δική μου πάντα άποψη, αλλά ένα έργο ζωής το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν βλέπω τον λόγο να μιλήσω για σπουδές, διαγωνισμούς ή τις μέχρι στιγμής συνεργασίες μου. Εξάλλου ο μουσικός, ο οποίος είναι ενεργός και ζει βάσει των καλλιτεχνικών του δεδομένων, δεν νιώθει την ανάγκη να εξηγήσει τι σημαίνει η τέχνη του προς τον ίδιό του τον εαυτό, αλλά ελπίζει να μεταδώσει την αξία της στους ανθρώπους γύρω του. Αυτό βέβαια μπορεί να γίνει εφικτό μόνο με δεδομένη την κατανόηση ότι η μουσική δεν είναι προσωπική ιδιοκτησία που δημιουργείται από εγωιστικά και ατομικιστικά κίνητρα αλλά δημιουργείται από τον άνθρωπο για τον άνθρωπο.

Δυτική και σοβιετική μουσική παράδοση

Η δυτική μουσική κουβαλά μια προϊστορία εκατοντάδων χρόνων στην πλάτη της και αυτός είναι ίσως και ο κυριότερος λόγος που έχει ταυτιστεί με κάτι το γερασμένο, το αρχαίο και απομακρυσμένο. Ακόμη καλύτερα, ή μάλλον ακόμη χειρότερα θα έλεγα, η κλασική μουσική φαντάζει σαν ένα παλιό ρούχο κλειδωμένο σε μια ντουλάπα που μυρίζει ναφθαλίνη, το έχουμε δηλαδή καλά φυλαγμένο γιατί είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε κάποιου είδους αξία στην ποιότητά του αλλά δεν είμαστε διατεθειμένοι να το φορέσουμε γιατί η μόδα του είναι ξεπερασμένη. Εάν όμως κάποιος αναλογιστεί για λίγο ότι η μουσική όπως και κάθε μορφή τέχνης υπάρχει για να ικανοποιεί ανθρώπινες ανάγκες, τότε θα καταλάβει ότι η διαμόρφωση και η εξέλιξη των τεχνών δεν είναι τυχαία. Οι τέχνες δηλαδή εξελίσσονται μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά δεδομένα τα οποία συμβάλλουν στη διαμόρφωσή τους, δεν υπάρχουν παράλληλα με τον υπόλοιπο κόσμο αλλά ταυτίζονται μ’αυτόν. Έχοντας αυτό υπόψη τότε θα μπορούσαμε να αντιληφθούμε ευκολότερα ότι κάτω από την ομπρέλα της κλασικής μουσικής υπάρχει αρκετή μουσική για όλους μας και το κυριότερο, για όλα τα γούστα: Από την μπαρόκ μέχρι την σύγχρονη, από την εκκλησιαστική μουσική του Bach μέχρι την Jazz του Gershwin, από τον ρομαντισμό του Schumann μέχρι τον μινιμαλισμό του Reich (από τον οποίο πηγάζει το σημερινό techno) και από τα βαλς του Chopin μέχρι τα τανγκό του Piazzolla. Άρα η κλασική μουσική δεν απευθύνεται μόνο σε αυτούς που τυγχάνουν κλασικής μουσικής παιδείας αλλά και στο ευρύτερο κοινό που θέλει απλά να έρθει σε επαφή μαζί της. Ούτε συμπεριλαμβάνει μόνο συνθέτες όπως τους Bach, Mozart και Beethoven αλλά και ποιο σύγχρονους όπως τους Debussy, Bartók και Prokofiev.

Επιστρέφω για λίγο στα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά δεδομένα που προανέφερα. Αν επικεντρωθούμε στην ευρωπαϊκή μουσική του 20^ου αιώνα. Πριν από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο θα παρατηρήσουμε έναν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα από αυτόν του μεσοπολέμου. Για παράδειγμα, ο χαρακτήρας της μουσικής του Ισπανού συνθέτη Manuel de Falla (1876-1946) επικεντρώνεται κυρίως στις μελωδίες και τους ρυθμούς της φολκλορικής μουσικής της χώρας του, ο Γάλλος συνθέτης Claude Debussy (1862-1918) επηρεάζεται σημαντικά από τον ιμπρεσιονισμό στη γαλλική τέχνη και κυρίως από το ζωγράφο Claude Monet, ενώ ο επίσης Γάλλος Erik Satie (1866-1925), ο οποίος έζησε κατά την ίδια περίοδο με τον Debussy, αντιτίθεται στον ιμπρεσιονισμό και προωθεί τις ιδέες του σουρεαλιστικού κινήματος. Υπάρχει δηλαδή μια αλληλεπίδραση μεταξύ των τεχνών και μια αισθητική αντίληψη πολύ διαφορετική από αυτήν που παρατηρείται στην Ιταλία του Μουσολίνι, στην Γερμανία του Χίτλερ, και στην Ισπανία του Φράνκο. Παραμένω στον 20^ο αιώνα ο οποίος είναι ίσως πιο κατανοητός ή πιο προσιτός χρονικά προς τον σημερινό αναγνώστη και μεταφέρομαι στην Σταλινιστική Ρωσία όπου πολύ εύκολα μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι η πολιτική αστάθεια και η γενικότερη καταπίεση που επικρατεί στην ζωή των πολιτών της πρώην Σοβιετικής Ένωσης έχει ξεκάθαρο αντίχτυπο και στις τέχνες, αφού συνθέτες όπως ο Sergey Prokofiev (1891-1953), ο Dmitri Shostakovich (1906-1975) και ο Aram Khachaturian (1903-1978) εκδιώκονται από την ίδια τους την πατρίδα και τα ονόματά τους εμφανίζονται στη μαύρη λίστα των συνθετών που τότε αποκαλούσαν «αντιλαϊκούς συνθέτες». Αυτοί δηλαδή που κάποτε θεωρούνταν ήρωες και υποστηρικτές των ιδεών της Σοβιετικής Ένωσης μέσω του καλλιτεχνικού τους έργου, ξαφνικά μετατρέπονται σε εχθρούς των πολιτών στους οποίους αφιέρωναν το έργο τους.

Η κλασική μουσική στην Κύπρο του σήμερα

Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι οι επιδράσεις που δεχόμαστε στη ζωή μας γενικότερα είναι αυτές που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα και την ποιότητα του καλλιτεχνικού μας έργου. Βεβαίως στην σημερινή Κύπρο δεν ζούμε μια ανάλογη καλλιτεχνική ή κοινωνική καταπίεση, προς Θεού, αυτό θα ήταν πολύ βαριά κουβέντα για να πει κανείς. Όμως ο περιορισμός και ο αποπνιγμός στις τέχνες γίνεται αισθητός υπό άλλες συνθήκες και με μεταμφιεσμένες προφάσεις. Ενώ τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τεράστια προσπάθεια βελτίωσης και ανάπτυξης των πολιτισμικών δρώμενων, επικρατεί ακόμα μια στασιμότητα στο χώρο των τεχνών κυρίως γιατί οι νεαροί Κύπριοι καλλιτέχνες, οι οποίοι αποφασίζουν να επιστρέψουν στο νησί, παραμένουν ανεκμετάλλευτοι. Η ξενομανία που επικρατεί, η ύπαρξη μόνο μιας Συμφωνικής Ορχήστρας, η έλλειψη εμπιστοσύνης και οράματος από σημαντικούς ανθρώπους στην διοίκηση του χώρου και η περιορισμένη οικονομική στήριξη που συνήθως βρίσκει τον δρόμο της στα χέρια αυτών που για δεκαετίες εξακολουθούν να έχουν τους ίδιους επαναλαμβανόμενους στόχους, είναι κάποιοι από τους λόγους για τους οποίους το νησί παραμένει υποανάπτυκτο στον τομέα του πολιτισμού. Για αυτό λοιπόν δεν είναι σημαντικό να αναφερθώ στην μέχρι στιγμής πορεία μου στον χώρο της μουσικής, αφού δυστυχώς από την στιγμή που ένας Κύπριος καλλιτέχνης αποφασίζει να επιστρέψει στον τόπο του, ως δια μαγείας μετατρέπεται σε καλλιτέχνη δεύτερης κατηγορίας, με αποτέλεσμα η ενέργειά του να διοχετεύεται σε δευτερογενείς παράγοντες παρά εξ’ολοκλήρου στο καλλιτεχνικό του έργο.

Κλείνοντας θα ήθελα να πω το εξής: θεωρώ τον εαυτό μου ως μια πολύπλευρη και εξελίξιμη καλλιτέχνη που είχε την πρώτη της επαφή με τη μουσική και συγκεκριμένα με το πιάνο στα πέντε της χρόνια απλά και μόνο γιατί ήταν διασκεδαστικό και κατέληξε να εκφράζει μέσω αυτής πολύ βαθύτερες και σημαντικότερες έννοιες και ανάγκες. Άρα, όταν λέω ότι η μουσική δεν είναι το «α» και το «ω» στη ζωή μου, παρακαλώ μην  παρεξηγηθώ: Εννοώ ότι ο τρόπος ζωής μου είναι αυτός που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο εκφράζομαι μουσικά και όχι το αντίθετο. Και με ανακούφιση λέω ότι οι τέχνες είναι ένα τόσο δυνατό εργαλείο έκφρασης που ούτε και υπό συνθήκες καρεκλοκενταύρων δεν μπορούν να περιοριστούν!

Η Άντρη Χατζηαντρέου είναι μουσικός

στους Μιχάλη Κοντό και Χριστίνα Ιωάννου

Με τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου Λευκωσίας κ. Μιχάλη Ατταλίδη συζητήσαμε για την κρίση την οποία διέρχεται η ΕΕ, για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά και για τις προσδοκίες ημών των Κυπρίων από την ένταξή μας στην ΕΕ.

Γίνεται πολύς λόγος για την σχέση της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με την διεύρυνση της Ένωσης. Μήπως η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έχει φτάσει στο όριό της και μήπως η διεύρυνση σκοτώνει την εμβάθυνση;

Κατά την γνώμη μου η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης υπήρξε ανέκαθεν μία πορεία η οποία προχωρούσε σε σημείο που δεν μπορούσε να προβλεφθεί  στο προηγούμενο στάδιο της ιστορικής της εξέλιξής. Γι’ αυτό και δεν νομίζω ότι μπορεί να απαντηθεί εκ των προτέρων το κατά πόσον η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει φτάσει στο όριό της. Το ερώτημα που μπορεί να τεθεί είναι ποια ζητήματα εγείρονται σε αυτό το στάδιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Επειδή όμως πιστεύω ότι αυτά τα θέματα πρέπει να προσεγγίζονται και σε ιστορική προοπτική, σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν είναι η πρώτη φορά που η ΕΕ βρίσκεται φαινομενικά ενώπιον μιας κρίσης ως προς την εξέλιξη της ολοκλήρωσης. Μάλλον, από τον καιρό της δημιουργίας της, οι κρίσεις είναι συνήθη φαινόμενα. Ας θυμηθούμε π.χ. το γεγονός ότι αμέσως μετά την δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα, το επόμενο βήμα, που ήταν η προσπάθεια της δημιουργίας μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας, εξελίχθηκε σε μια μεγάλη αποτυχία η οποία όμως, κατά παράξενο τρόπο, δεν επηρέασε την ανάπτυξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων διότι αμέσως μετά έγινε το βήμα της δημιουργίας της Ευρώπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας. Όμως σε μεταγενέστερο στάδιο υπήρξαν πραγματικές κρίσεις οι οποίες είχαν διάρκεια και φαίνονταν να σηματοδοτούν το τέλος του εγχειρήματος. Π.χ. η κρίση της πολιτικής της “άδειας καρέκλας” επί Ντε Γκωλ. Ολόκληρη σχεδόν την δεκαετία του ’70 η ΕOK βρισκόταν σε αδιέξοδο, εν μέρει για λόγους παρόμοιους με αυτούς που ισχύουν σήμερα, δηλαδή εξ’ αιτίας μιας γενικότερης οικονομικής κρίσης που ακολούθησε τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής. Τα οικονομικά προβλήματα οδήγησαν σε μια προσπάθεια επανεθνικοποίησης των πολιτικών των Κρατών Μελών, σε βαθμό μάλιστα που, το 1982, ο Economist διακήρυσσε ότι είχε λήξει η πορεία της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας.  Κυκλοφόρησε με μια ταφόπετρα στο εξώφυλλό του, δηλώνοντας “ένθαδε κείται η ΕΟΚ”. Το λέω αυτό για να υποστηρίξω ότι δεν μπορεί να πει κανείς ότι είναι άνευ προηγουμένου η κρίση την οποία διέρχεται σήμερα η ΕΕ.

Εν τούτοις,  όντως  η Ε.Ε. διέρχεται σήμερα κρίση. Και βλέπω ότι δύο ή τρία ζητήματα  συγκλίνουν για να συντείνουν σε αυτή την κρίση: Το ένα είναι ασφαλώς η παγκόσμια οικονομική κρίση. Αν και την ανέφερα πρώτη δεν την θεωρώ  κατ’ ανάγκη ως τον πιο σημαντικό παράγοντα,  διότι η κρίση στα της ΕΕ προϋπήρχε της έλευσης της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, απλώς η τελευταία έχει καταστήσει τον χειρισμό των πραγμάτων πιο δύσκολο. Το δεύτερο είναι η παγκοσμιοποίηση, ο παγκόσμιος ανταγωνισμός και η πίεση πάνω στις οικονομίες των Κρατών Μελών της ΕΕ, αλλά και η πίεση πάνω στα κοινωνικά τους συστήματα. Αυτές οι πιέσεις, σε συνδυασμό με την γήρανση του πληθυσμού, δημιουργούν πολύ μεγάλα ζητήματα για το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο –το οποίο στην πραγματικότητα δεν είναι μοντέλο της ΕΕ, αλλά μια κοινή συνισταμένη των προσπαθειών των ευρωπαϊκών κρατών , στα ιδιαίτερα πλαίσια της Ευρωπαϊκής κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ιστορίας, να έχουν ένα σύστημα κοινωνικής μέριμνας. Όσον αφορά στην οικονομική πίεση, αυτή προέρχεται από την μετανάστευση των βιομηχανιών της Ευρώπης προς τις αναδυόμενες οικονομίες. Υπάρχει τέλος ένα τρίτο ζήτημα, το οποίο οφείλεται σε κάποια φαινόμενα επανεθνικοποίησης που παρατηρούνται στα ευρωπαϊκά κράτη. Ως ένα τέτοιο φαινόμενο θα μπορούσε να σημειωθεί π.χ. η συμπεριφορά της γερμανικής κυβέρνησης σε σχέση με την στήριξη της Ελλάδας, μία ρηξικέλευθη  αντίδραση  για την Γερμανία, που συνέτεινε στο να ενταθούν τα προβλήματα γύρω από το ζήτημα  αυτό.

Για όλους αυτούς λοιπόν τους λόγους θα έλεγα ότι πράγματι η ΕΕ διέρχεται μια κρίση, η οποία σε κάποιο βαθμό επιτείνεται από ένα φαινόμενο το οποίο αποκαλώ έλλειψη ηγεσίας. Θεωρώ ότι η σημερινή ευρωπαϊκή ηγεσία δεν έχει αρθεί στο ύψος των περιστάσεων. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος: Δεν έχουμε ανθρώπους του πολιτικού εκτοπίσματος του Φρανσουά Μιτεράν και του Χέλμουτ Κολ, οι οποίοι όχι μόνο διέθεταν το πολιτικό ανάστημα  που τους επέτρεπε να είναι πρωταγωνιστές στην  διαδικασία της  ευρωπαϊκής ενοποίησης, αλλά και η συνεργασία τους δημιούργησε μια κινητήριο δύναμη, αυτό που αργότερα ονομάστηκε γαλλογερμανικός άξονας. Σήμερα δυστυχώς δεν υπάρχει τίποτα το ισοδύναμο. Ούτε ως ατομικό πολιτικό ανάστημα, ούτε σε επίπεδο γαλλογερμανικής συνεργασίας για να αναβιώσει η ατμομηχανή της ΕΕ. Αντίθετα, βλέπουμε κάτι άλλο: Την εθνική πολιτική σε κάθε Κράτος Μέλος να κάνει το παν για να αποδώσει τα αρνητικά της σημερινής, δύσκολης οικονομικής συγκυρίας, στην ΕΕ. Αντίθετα, ηγέτες όπως οι Μιτεράν και Κόλ αναλάμβαναν ρίσκα στην εθνική τους πολιτική ζωή για να προωθήσουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Πέραν του ατομικού, σε θεσμικό επίπεδο, η καθιέρωση θέσεων Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Υπάτου Εκπροσώπου Εξωτερικής Πολιτικής από την Συνθήκη της Λισαβόνας δεν έχει επιφέρει κάποια βελτίωση στο ζήτημα της διαχείρισης των εσωτερικών ζητημάτων της ΕΕ; Επιπλέον, πώς σχολιάζετε την επιλογή των ατόμων;

Η αρχή της πορείας προς την Συνθήκη της Λισαβόνας και η κατάληξή της ανήκουν σε διαφορετικά στάδια της ιστορίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η αρχή της σημειώθηκε  σε μια εποχή κατά την οποία μπορούσε να γίνεται λόγος για απαρχή της πολιτικής ενοποίησης της Ευρώπης, αφού είχε επιτευχθεί κάποιος βαθμός οικονομικής ενοποίησης.  Έχουμε π.χ. την ομιλία του τότε Γερμανού Υπουργού Εξωτερικών, Γιόσκα Φίσερ, στο Πανεπιστήμιο Humboldt to 2000,  ο οποίος είχε πει ότι φτάσαμε στο στάδιο κατά το οποίο πρέπει να δημιουργήσουμε την ευρωπαϊκή ομοσπονδία. Και αυτό διότι εν όψει της διεύρυνσης  που διαφάνηκε μετά την πτώση του τοίχους του Βερολίνου, το νέο, μεγάλο οικοδόμημα δεν μπορούσε να βασιστεί στους θεσμούς και τις διαδικασίες που υπήρχαν εκείνη την στιγμή. Επρόκειτο για μια πολύ σωστή διάγνωση. Η ομιλία εκείνη σημείωνε την απαρχή στις  διεργασίες που κατάληξαν στην συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης, στην Ευρωπαϊκή Συνέλευση, στην Συνταγματική Συνθήκη  και, τέλος, στην Συνθήκη της Λισαβόνας. Πράγματι, η προσπάθεια ήταν να επινοηθούν  οι θεσμοί που ήταν αναγκαίοι για την νέα ΕΕ των 27 Κρατών Μελών, χωρίς να έχει ακόμα ολοκληρωθεί η διεύρυνση. Έγινε μια σοβαρή προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση, η οποία δεν μπορεί να υποτιμάται. Αντίθετα, θα έλεγα ότι έδωσε πάρα πολλά εφόδια στην ΕΕ τα οποία ήταν αναγκαία εν όψει της νέας μεγάλης διεύρυνσης. Σαφώς και η αποτελεσματικότητα των θεσμών έχει αυξηθεί: Ο αριθμός των αποφάσεων που λαμβάνονται με σταθμισμένη πλειοψηφία και όχι με ομοφωνία έχει αυξηθεί κατά πολύ, έχουν δωθεί στην Ένωση θεσμοί με τους οποίους μπορεί να έχει μια πιο ισχυρή διεθνή παρουσία, έχουν δωθεί θεσμοί με τους οποίους μπορεί να είναι πιο ευέλικτη, όπως π.χ. η ενίσχυση της αρχής της επικουρικότητας, η δυνατότητα συνεργασιών μεταξύ κάποιων Κρατών Μελών για την αποσπασματική προώθηση της ολοκλήρωσης κ.α. Κατά συνέπεια, η Συνθήκη της Λισαβόνας έχει συνεισφέρει σε πολύ μεγάλο βαθμό στο να ενδυναμώσει την Ένωση και να επιλύσει μερικά από τα προβλήματα που διαφαίνονταν εν όψει της διεύρυνσης.

Όμως, θα ήθελα να σημειώσω κάποια ζητήματα: Κατ’ αρχάς, η νέα Συνθήκη πάσχει και από κάποιες αγκυλώσεις. Ο Άγγλοι λένε μερικές φορές ότι “η καμήλα είναι ένα άλογο το οποίο έχει σχεδιαστεί από μια επιτροπή”. Παρομοίως, αυτές τις Συνθήκες τις έχουν σχεδιάσει πολλές επιτροπές.  Αποτελεί ένα νομικό κείμενο το οποίο δημιουργήθηκε μέσα από συμβιβασμούς συμφερόντων, ανάγκη για ομοφωνία κ.λπ. Θα μπορούσε ενδεχομένως κανείς να το χαρακτηρίσει ως αγκυλωμένο, σε ότι αφορά στην μορφή της ηγεσίας που έχει δημιουργηθεί. Έχουμε πράγματι τώρα τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, την Ύπατο Εκπρόσωπο και έχουμε και τις ομαδικές προεδρίες των τριών χωρών, καθώς και την εθνική προεδρία. Η πληθώρα αυτή των προεδριών φαίνεται, πρακτικά, να δημιουργεί κάποια ζητήματα σε ό,τι αφορά στην εφαρμογή της Συνθήκης της Λισαβόνας. Πάντως αυτά φαίνεται να επιλύονται επί του πρακτέου, δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι έχει προστεθεί ακόμα μια διάσταση στο ανορθόδοξο του τρόπου οργάνωσης της ΕΕ  συγκρινόμενου με τον αντίστοιχο ενός ομοσπονδιακού κράτους. (Όχι πως υπάρχει σήμερα πολιτική στήριξη για μια ομοσπονδιακή κατεύθυνση.)

Ως προς τα άτομα που επιλέγηκαν για αυτά τα αξιώματα, διαφαίνεται και εδώ μια προσπάθεια να μην υπερτονιστεί η νέα ηγεσία, γι’ αυτό και επιλέγηκαν άτομα χαμηλών τόνων. Δεν είναι βέβαια και εύκολο να φανταστεί κανείς το αντίθετο, εάν αυτοί που θα επιλεγούν δεν θα έχουν αποδείξει σε μακροχρόνια βάση την ευρωπαϊκή τους εμπειρία και τον ευρωπαϊκό τους προσανατολισμό. Π.χ., εάν ο Χέλμουτ Κολ βρισκόταν εκείνη την στιγμή στο τέλος της θητείας του ως Καγκελλάριος της Γερμανίας, θα μπορούσε κανείς να τον φανταστεί στην θέση του Βαν Ρόμπεϊ. Εκείνος όμως ο ηγέτης υψηλού προφίλ που ήταν διαθέσιμος εκείνη την στιγμή ήταν ο Τόνι Μπλερ, του οποίου ο διορισμός στην υποτιθέμενη πιο ισχυρή θέση της ΕΕ θα ήταν κάπως παράδοξος, νοουμένου ότι υπήρξε ο αρχηγός μιας χώρας που με συνέπεια ακολουθεί ευρωσκεπτικιστική πορεία.

Υπάρχει λοιπόν ζήτημα ηγεσίας. Πρέπει όμως να σημειώσουμε ότι όσο πιο έντονη και δραστήρια θα ήταν η ηγεσία που θα διοριζόταν, τόσο πιο πολύ θα υποβάθμιζε τις εθνικές ηγεσίες στις διεθνείς σχέσεις, κάτι που νομίζω ότι, σε αυτό το στάδιο,  μόνο λίγοι  στην ΕΕ επιθυμούσαν. Είναι και αυτό κάτι που εμπίπτει στις τάσεις επανεθνικοποίησης για τις οποίες μίλησα προηγουμένως.

Επίσης, οι επιλογές αυτές έχουν διασφαλίσει την αποφυγή  συγκρούσεων. Πράγματι, αυτή η πληθώρα των προεδριών και γενικά οι νέοι θεσμοί που δημιουργούνται όπως η Ευρωπαϊκή Διπλωματική Υπηρερσία, που είναι ένας πολύ σημαντικός νέος θεσμός, παρά τις δυσκολίες, τις καθυστερήσεις και τις νέες αποφάσεις που έπρεπε να ληφθούν, διαμορφώθηκαν χωρίς συγκρούσεις.

Ας επανέλθουμε λίγο στο κοινωνικό κράτος και την οικονομική βιοσιμότητα της ΕΕ, σε μια περίοδο παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Με δεδομένα τα βεβαρυμένα δημοσιονομικά των Κρατών Μελών, αλλά και το γεγονός ότι το ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος είναι μέρος της ευρωπαϊκής κοινωνικοοικονομικής κουλτούρας, πιστεύετε ότι μπορεί η ΕΕ να ανακάμψει και να επανέλθει δυναμικά; Ή μήπως, χωρίς δραστικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, θα καταδικαστεί σε μια διαρκή κίνηση σημειωτόν;

Τίποτα δεν είναι διασφαλισμένο, με την εξής έννοια: Στην πραγματικότητα υπάρχουν έντονες πιέσεις πάνω στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Πρόκειται τόσο για εξωτερικές όσο και – σε κάποιο βαθμό – εσωτερικές πιέσεις. Εξωτερικά, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, αντιμετωπίζει τον μεγάλο ανταγωνισμό που δημιουργούν οι νέες, αναδυόμενες οικονομίες στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης. Εσωτερικά, υπάρχει αυτή η ανισορροπία που παρατηρούμε τώρα, μεταξύ της ανάπτυξης στον βορρά – τον οποίο συμβολίζει ιδιαίτερα η Γερμανία – και του νότου – τον οποίο συμβολίζει ιδιαίτερα η Ελλάδα. Κάποιοι θεωρούν ότι η οικονομική ισχύς της Γερμανίας έχει ως αντίβαρο την οικονομική αδυναμία της Ελλάδας και των άλλων Μεσογειακών χωρών της Ένωσης. Με άλλα λόγια, ένας από τους λόγους που η Ελλάδα αντιμετωπίζει το οικονομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει είναι το γεγονός ότι η Γερμανία έχει την οικονομική ισχύ που έχει, συνεχίζει να παράγει τα βιομηχανικά προϊόντα  που παράγει,  και τα εξάγει με μεγάλη επιτυχία, δεν καταναλώνει ιδιαίτερα και δεν αυξάνει με ραγδαίο ρυθμό τους μισθούς, κάτι που σημαίνει ότι οι χώρες του νότου έχουν την κακότυχη ευκαιρία να κτίσουν  αυτά τα τεράστια ελλείμματα. Δεν μπορεί βέβαια να πει κανείς ότι ευθύνεται η Γερμανία για την κρίση στην Ελλάδα. Μπορεί όμως να υποστηριχθεί ότι και εντός της ΕΕ υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ οικονομικά ισχυρών, ανεπτυγμένων χωρών και άλλων που έχουν ακόμη αρκετά χαρακτηριστικά υπανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων πελατειακών  κρατικών δομών . Η συνύπαρξη των δύο τύπων χωρών σε ένα οικονομικό σύστημα και με ένα νόμισμα είναι δύσκολη και θα μπορούσε να είναι ομαλή μόνο μέσω της δημιουργίας μιας ενισχυμένης οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ.

Οπότε, το οικονομικό μέλλον της Ευρώπης εξαρτάται από δύο στοιχεία: Το πρώτο έχει να κάνει με την απώλεια της βιομηχανίας. Αφού τα ευρωπαϊκά κράτη έχουν σε μεγάλο βαθμό (και με εξαιρέσεις όπως οι βιομηχανίες της Γερμανίας και οι αυτοκινητοβιομηχανίες της Γαλλίας και Ιταλίας) χάσει την βιομηχανία, δεν έχουν άλλη επιλογή από του να υιοθετήσουν πιο νεωτερικούς τρόπους ανάπτυξης, όπως  αυτή που βασίζεται στην έρευνα και στην  τεχνολογία, κάτι που οι ΗΠΑ έχουν κάνει αρκετά επιτυχώς. Το μέλλον της Ευρώπης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσον θα μπορέσει να ακολουθήσει αυτή την πορεία. Οι στόχοι της Λισαβόνας δεν έχουν επιτευχθεί, οπότε χρειάζεται μια ανανεωμένη και πιο αποτελεσματική προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση. Το δεύτερο στοιχείο είναι φυσικά το κοινωνικό κράτος. Προσωπικά συμφωνώ ότι αποτελεί μέρος του ευρωπαϊκού πολιτισμού.  Ωστόσο χρειάζεται  να  επινοηθούν πολιτικές  έτσι ώστε να μπορεί να συνδυαστεί με μια αποτελεσματική και ανταγωνιστική οικονομία της αγοράς. Αυτό βέβαια δεν είναι εύκολο, ούτε όμως και αδύνατο. Σημειώστε ότι και εντός της Ευρώπης υπάρχουν χώρες, κυρίως οι Σκανδιναβικές, οι οποίες κατάφεραν να συνδυάσουν την ανεπτυγμένα συστήματα  κοινωνικής μέριμνας με αρκετά μεγάλου βαθμού οικονομική επιτυχία.

Τέλος, μια ερώτηση που αφορά στην Κύπρο. Πιστεύετε ότι εκπληρώθηκαν οι προσδοκίες των Κυπρίων από την ΕΕ; Έχουμε θέσει την ΕΕ σε ορθή ερμηνευτική βάση, αναμένουμε αυτά που θα έπρεπε να αναμένουμε από την Ένωση, ή μήπως την έχουμε αγιοποιήσει ή ενοχοποιήσει, αναλόγως του αν κάτι μας αρέσει ή όχι;

Το κυριώτερο που δεν πήραμε από την ΕΕ ήταν αυτό που αναμέναμε για το κυπριακό. Πρόκειται για ένα περίπλοκο ζήτημα αφ’ εαυτού. Προσωπικά, η ανάλυσή μου είναι ότι η στρατηγική του Ελσίνκι που ακολούθησε κυρίως η ελληνική κυβέρνηση ήταν αποτελεσματική και, πράγματι, οδήγησε την Τουρκία στο να μετακινηθεί  κάπως από την απόλυτα άτεγκτη στάση που τηρούσε από το 1974. Αυτή η κίνηση όμως ήρθε  πολύ αργά, μόνο μετά την υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης της Κύπρου στην ΕΕ, μετά το 2003, οπόταν στην πραγματικότητα η Κύπρος ήταν ήδη Κράτος Μέλος της ΕΕ. Αυτός είναι και ο λόγος που η στρατηγική αυτή οδήγησε μεν στην ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, χωρίς όμως την λύση του κυπριακού. Υπήρξε συγχρόνως και η εμπειρία του σχεδίου Ανάν και του δημοψηφίσματος, η οποία ήταν ο λόγος για τον οποίο ανακαταλήφθηκε μετά την ένταξη  η στρατηγική του Ελσίνκι. Είχαμε μία συγκυρία κατά την οποία είχαμε, αφ’ ενός, την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ και, αφ’ εταίρου, το σχέδιο Ανάν, το οποίο στην κοινή γνώμη εμφανίστηκε σαν κάτι σύγχρονο, που πήγαζε εξ’ ίσου από την ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου και το οποίο ήταν απορριπτέο. Μια λοιπόν μεγάλη απογοήτευση της Κύπρου σε σχέση με την ΕΕ είναι ότι η ένταξη της Κύπρου στην Ένωση δεν οδήγησε στην λύση του Κυπριακού.

Ένα άλλο ζήτημα είναι το ότι η ίδια η Κύπρος δεν έχει αξιοποιήσει σε μεγάλο βαθμό την ιδιότητά της ως Κράτος Μέλος της ΕΕ. Στην ουσία, η συμμετοχή της Κύπρου στην ΕΕ είναι σε κάποιο βαθμό μονοθεματική. Εξαντλείται δηλαδή στο πώς επηρεάζει ή δεν επηρεάζει το κυπριακό. Δεν έχει στραφεί η κυπριακή πολιτική ζωή προς τα μεγάλα ευρωπαϊκά θέματα, στα οποία αναφερθήκαμε προηγουμένως. Γι’ αυτό πιστεύω ότι από την σκοπιά της Ευρώπης η Κύπρος μπορεί να φαίνεται και λίγο γραφική, μια χώρα η οποία δεν συμμετέχει στα τεκταινόμενα στην Ευρώπη. Εγώ θα προχωρούσα και ακόμα ένα στάδιο, λέγοντας ότι η υπέρμετρη επικέντρωσή μας στο κυπριακό σε σχέση με την ΕΕ, μπορεί να μας αποδυναμώνει ακόμα και στο ίδιο το κυπριακό. Επειδή δεν είμαστε πραγματικοί εταίροι και μέτοχοι στα της ΕΕ.

Σχετικά με το αν σωστά αναμένουμε αυτά που αναμένουμε από την ΕΕ, πιστεύω ότι δεν είναι θέμα επιλογής. Δεν μπορούμε να ανήκουμε αλλού, η ΕΕ είναι ο φυσικός μας χώρος ως ευρωπαϊκή χώρα που είμαστε, με όλες τις αδυναμίες και τις δυσκολίες της. Σε αυτά τα πλαίσια είναι που πρέπει η Κύπρος να χειριστεί το μέλλον της.  Δεν είναι σοβαρή συμπεριφορά η απόδοση φταιξιμάτων  στην Ευρωπαϊκή Ένωση  για τις ελλείψεις της εγχώριας πολιτικής ζωής, ή οι γραφικά ετεροχρονισμένες κριτικές και δυσπιστίες,  οι οποίες  ταυτίζουν την Ένωση  με την μια πλευρά  στις  ανύπαρκτες σήμερα ψυχροπολεμικές διενέξεις του παρελθόντος.  Γενικά δηλαδή πιστεύω ότι η Ένωση έχει περισσότερο δαιμονοποιηθεί  παρά αγιοποιηθεί στο Κυπριακό  πολιτικό σκηνικό.

Χρίστος Παπαδημητρίου, Καθηγητής Θεωρητικής Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, Καλιφόρνια

στους Δημήτρη Ηλιάδη και Χρίστο Λαουδιά

Υπάρχουν προβλήματα που ακόμη και οι πιο γρήγοροι υπολογιστές δεν θα μπορέσουν ποτέ να τα λύσουν.

Ο Χρίστος Παπαδημητρίου είναι ένας από τους πιο γνωστούς ερευνητές παγκόσμια στην επιστήμη της Πληροφορικής. Έχει πληθώρα δημοσιεύσεων σε διάφορες ερευνητικές περιοχές, μεταξύ των οποίων η θεωρία αλγορίθμων και η υπολογιστική πολυπλοκότητα, η συνδυαστική βελτιστοποίηση, οι βάσεις δεδομένων, η θεωρία παιγνίων, η θεωρία της εξέλιξης κ.α. Έχει τιμηθεί επανειλημμένα για την προσφορά του στην Πληροφορική και έχει ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτωρ από τα πανεπιστήμια ETH Ζυρίχης, Μακεδονίας, Αθηνών και Κύπρου. Κατείχε ακαδημαϊκή θέση σε ορισμένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου, όπως το Χάρβαρντ, το Μπέρκλεϊ, το ΜΙΤ, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Στάνφορτ και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρναι (Σ. Ντιέγκο). Το 1996 επέστρεψε στο Μπέρκλεϊ, όπου διδάσκει μέχρι σήμερα ως καθηγητής στο τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Πληροφορικής.

Πέρα από το ερευνητικό και διδακτικό του έργο, είναι συγγραφέας των μυθιστορημάτων «Το χαμόγελο του Τούρινγκ» και «Ισόβια στους χάκερ;». Πρόσφατα συνεργάστηκε με τον Απ. Δοξιάδη για την συγγραφή του γραφικού μυθιστορήματος «Logicomix» (βλ. Συγχρ. Άποψη, τεύχ. Ιαν. 2009), με θέμα την ιστορία της Μαθηματικής Λογικής.

Στο τελευταίο σας βιβλίο με τον Απ. Δοξιάδη, το Logicomix, η ιστορία ξεκινάει με μία διάλεξη του μαθηματικού και φιλόσοφου Ράσελ εν μέσω του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου. Τι απαντήσεις μπορούν να δώσουν τα μαθηματικά και η λογική στα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας;

Ο κόσμος έχει πολλά προβλήματα και φοβάμαι πως έχει φτάσει σε κρίσιμη φάση. Έχει ζωτικά προβλήματα που έχουν να κάνουν με το περιβάλλον, το μέλλον του πλανήτη, τον πόλεμο, το μίσος, την μισαλλοδοξία, την επιθετικότητα. Πέρα από αυτά, υπάρχουν και προβλήματα διανοητικά. Αυτά τα διανοητικά προβλήματα, ακόμα και στην παρουσία των μεγάλων προβλημάτων που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος, είναι ερωτήματα που έχουν πανανθρώπινη σημασία. Ας υποθέσουμε ότι καταφέρνουμε να ζήσουμε και άλλους πολλούς αιώνες στον πλανήτη. Αν δεν απαντήσουμε αυτά τα ερωτήματα, τι να τους κάνουμε; Αυτά τα ερωτήματα είναι π.χ. το πώς προήλθε η ζωή, το αν υπάρχει ένας ενιαίος τρόπος να δούμε τις δυνάμεις της φύσης, το αν μπορείς με τρόπο αποφασιστικό και ντετερμινιστικό να αποφύγεις το εξαντλητικό ψάξιμο, δηλαδή το πρόβλημα «P=NP» [βλ. Γλωσσάρι] που υπάρχει στην πληροφορική και πολλά άλλα. Στην αρχή του περασμένου αιώνα, το μεγάλο πανανθρώπινο πρόβλημα που συγκέντρωσε τις προσπάθειες και έγινε η εμμονή πολλών μεγάλων επιστημόνων, ήταν αυτό που περιγράφουμε στο Logicomix: Μπορείς μέσω των μαθηματικών και της λογικής να φτάσεις στην απόλυτη αλήθεια;

Πού κατέληξε αυτή η αναζήτηση της απόλυτης αλήθειας και πώς οδηγηθήκαμε στον ηλεκτρονικό υπολογιστή και στο διαδίκτυο;

Η αναζήτηση της απόλυτης αλήθειας καταλήγει στην καταστροφή, με το θεώρημα του Γκέντελ [βλ. Γλωσσάρι]. Όμως, το είδος της μαθηματικής σκέψης που κινητοποιήθηκε για να μας φέρει αυτό το μεγάλο αρνητικό αποτέλεσμα, μας οδήγησε μετά από 5-6 χρόνια από την αδράνεια στον υπολογιστή. Η λογική, με ένα έμμεσο και περίεργο τρόπο, έφερε τον υπολογιστή. Ο υπολογιστής ήταν ένας τυχαίος σταθμός στην πορεία για το διαδίκτυο. Τον υπολογιστή, αυτή την στιγμή, όλοι οι σκεπτόμενοι της πληροφορικής τον θεωρούν ως το γκατζετάκι που μας έφερε το διαδίκτυο, το οποίο όλοι τώρα μελετάμε.

Αυτός είναι ο τελικός καρπός μιας πορείας που άρχισε ο Ράσελ και που περιγράφουμε στο Logicomix. Αυτούς τους ανθρώπους δεν τους ενδιέφερε πάρα πολύ να εκλογικεύσουν τον κόσμο, αλλά τους ενδιέφερε πιο πολύ να ενδυναμώσουν και να ξανακτίσουν τα μαθηματικά, τα οποία εκείνη την εποχή κλυδωνίζονταν. Και όπως γίνεται πολλές φορές, κυρίως στην διανοητική ιστορία, το γεγονός ότι ήρθε ο υπολογιστής ήταν ένα μη προβλεφθέν παρεπόμενο.

Ένα μέρος της κοινωνίας μας θεωρεί το διαδίκτυο ως την λύση όλων των προβλημάτων, ενώ ένα άλλο μέρος της θεωρεί ότι είναι καταστροφικό, ότι προάγει την παιδική πορνογραφία και την τρομοκρατία. Ποια είναι η άποψή σας;

Θα σας πω πολύ απλά, γιατί έχω τελική άποψη για αυτό το θέμα. Πιστεύω τα τελευταία 15 χρόνια ότι το διαδίκτυο είναι το μόνο φως που υπάρχει στον ορίζοντα. Κοιτάζω γύρω μου, δεν έχει σημασία πού βρίσκομαι, στην Αθήνα -στην Λευκωσία, στο Μπέρκλεϊ- και αυτό που βλέπω είναι μαύρη-μαυρίλα. Από που να αρχίσω; Από την διεθνή κατάσταση, από τους πολιτικούς σε κάθε χώρα; Ό,τι φωτεινό, λαμπερό και ελπιδοφόρο υπάρχει σήμερα, έχει να κάνει με νέους ανθρώπους που παίζουν με το διαδίκτυο.

Τώρα, για αυτή την παρα-δημοσιογραφία που υπάρχει για τις καταστροφές που μας φέρνει το διαδίκτυο:  Η παιδική πορνεία δεν γίνεται στο διαδίκτυο, αλλά λαμβάνει χώρα στα μυαλά άρρωστων ανθρώπων και σε κρυψώνες που τις προστατεύουν διεφθαρμένες αστυνομικές δυνάμεις. Διαβάζεις στις εφημερίδες: «Την σκότωσε, γνωρίστηκαν στο διαδίκτυο». Δηλαδή αν είχαν γνωριστεί στο μετρό, τι θα γινότανε; Απλά, ο δημοσιογράφος λεει στους αναγνώστες του -και αυτό είναι το υπόγειο ρεύμα σε αυτή την είδηση- «θυμηθείτε για λίγο αυτό το μυστηριώδες και συχνά εχθρικό πράγμα που υπάρχει στο περιβάλλον, το οποίο δεν καταλαβαίνετε και πάρα πολύ… ε, αυτό το μυστηριώδες πράγμα ξανακτύπησε». Αυτό είναι το μήνυμα που τους περνάει, και είναι ένας τελείως φτηνός και χυδαίος τρόπος να γράψεις την είδηση. Λέγανε μετά τους δίδυμους πύργους, ότι όλοι οι τρομοκράτες είχαν laptop. Είχανε και ομπρέλες, κινητά και ρολόγια! Γιατί το laptop; Δεν το καταλαβαίνω.

Ακούμε συχνά περιπτώσεις λογοκρισίας και κρατικής παρέμβασης σε ιστολόγια (blogs), όπως και στην Κύπρο πρόσφατα με τον Ξενή Ξενοφώντος. Θεωρείτε ότι το διαδίκτυο πρέπει να αφεθεί στην ελευθερία του και στην καλώς νοούμενη αναρχία που έχει, ή θα πρέπει να μπουν κάποιοι μηχανισμοί ελέγχου;

Το τσιτάτο είναι πολύ γνωστό: «Internet wants to be free», και «free» σημαίνει ελεύθερο από κρατική παρέμβαση, ελεύθερο από λογοκρισία και επίσης τζάμπα. Συμβαίνει το εξής ενδιαφέρον και το παρακολουθούμε εδώ και 15-20 χρόνια: Όλες οι κυβερνήσεις του κόσμου, με σημαιοφόρους την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ,  προσπαθούν με τον τρόπο τους να ελέγξουν το διαδίκτυο, δηλαδή να το φορολογήσουν, να το λογοκρίνουν, να το δικάσουν. Και βέβαια, με χειροκροτητές και χυδαίους υποστηρικτές τα ανελεύθερα καθεστώτα όπως του Ιράν, της Σαουδικής Αραβίας και της Κίνας. Πιστεύω ότι είναι ένα φυσικό παρεπόμενο του γεγονότος ότι το διαδίκτυο έδειξε σε όλους μας την βαθιά διαφθορά του κράτους και ουσιαστικά κατέδειξε το πόσο πλεονάζον και άχρηστο είναι το ίδιο το κράτος. Και το κράτος έχει λυσσάξει.

Θα μπορούσε το διαδίκτυο να αναβαθμίσει τη δημοκρατία;

Το διαδίκτυο έχει αναβαθμίσει την δημοκρατία διεθνώς. Εφημερίδες στο διαδίκτυο ρίχνουν κυβερνήσεις, όπως έγινε στην Ινδία πριν 5 χρόνια -έστω και αν η επόμενη κυβέρνηση έκλεισε την εφημερίδα. Λένε ότι υπάρχουν προβλήματα στο πώς μπορούμε να ψηφίσουμε μέσω διαδικτύου. Αν η τράπεζα εμπιστεύεται στο διαδίκτυο δοσοληψίες ύψους 500 ευρώ, τότε πρέπει να εμπιστευτούμε και την ψήφο μας. Πόσο κάνει η ψήφος, θα μου πεις; Υπάρχει τιμή για όλα, όπως και για την ανθρώπινη ζωή. Το θέμα είναι ότι η ψήφος μου δεν κάνει παραπάνω από 500 ευρ’ω, με την έννοια ότι όποιος έχει να δώσει 500 ευρώ για κάθε ψηφοφόρο, θα κερδίσει τις εκλογές ό,τι και να γίνει. Εφόσον εμπιστευόμαστε τις τραπεζικές συναλλαγές μας στο διαδίκτυο, θα εμπιστευτούμε σιγά-σιγά και την πολιτική διαδικασία. Αυτό πηγαίνει στην άμεση δημοκρατία. Έτσι, θα δείξουμε ότι αυτή η κάστα, η ελίτ των πολιτικών που έχει δημιουργηθεί, είναι απλά διεφθαρμένοι, τεμπέληδες και αλλού, όπως στην Ελλάδα, ότι είναι βρικόλακες και περιττοί.

Ασχολείστε ερευνητικά με τη Θεωρία Παιγνίων. Τι μπορεί να μας διδάξει αυτή η θεωρία;

Πολλοί λένε ότι η θεωρία παιγνίων ήταν ο λόγος που δεν φτάσαμε στην θερμοπυρηνική καταστροφή. Είναι ένας τρόπος να κάτσεις και να σκεφτείς λογικά. Είναι τα μαθηματικά τόσο ισχυρά; Όχι, απλά φωτίζουν λίγο το δωμάτιο για να μπορέσεις να σταθείς καλύτερα και τίποτα δεν είναι πανάκεια, τίποτα δεν εξηγεί τα πάντα. Έτσι και η θεωρία παιγνίων έχει τα όριά της. Ο λόγος που εγώ μελετάω τη θεωρία παιγνίων είναι επειδή νομίζω πως θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε το διαδίκτυο, με την έννοια ότι το διαδίκτυο είναι κάτι που δεν το σχεδιάσαμε, απλά μας προέκυψε από την αλληλεπίδραση δρώντων οι οποίοι όλοι ήτανε ιδιοτελείς και δρούσαν ανεξάρτητα, ο καθένας για το δικό του συμφέρον. Ένα πράγμα λοιπόν που μας διδάσκει η πρόσφατη ιστορία, είναι ότι από ένα πλήθος ιδιοτελών δρώντων, που ο καθένας κοιτάζει το δικό τους συμφέρον, μπορεί να βγουν αριστουργήματα.

Αυτό φαίνεται ότι δεν ισχύει στη διεθνή πολιτική σκηνή.

Στον κόσμο υπάρχουν δύο ειδών καθεστώτα και υπάρχουν πολλές ενδιάμεσες χροιές και αποχρώσεις: Τα ανελεύθερα και τα δημοκρατικά. Τα ανελεύθερα έχουν τα εξής χαρακτηριστικά: Μπορούν να δράσουν πιο αποφασιστικά και, από την άλλη μεριά, ο λόγος για τον οποίον δρουν είναι κάπως θωλός, δηλαδή έχει να κάνει πάρα πολύ με την επιβίωση του καθεστώτος και με τον πλουτισμό της ολιγαρχίας κ.λπ. Στα δημοκρατικά καθεστώτα το πρόβλημα είναι η παράλογη δράση και επιλογές των δρώντων, που είναι οι ψηφοφόροι. Δηλαδή βλέπεις, ας πούμε στην Ελλάδα, ότι επί 30 χρόνια ψηφίζουν τον ίδιο γιατί «… ξέρω ότι είναι κλέφτες, αλλά άμα δεν τους ψηφίσουμε αυτούς, θα γίνει κάτι καινούργιο και το φοβάμαι το καινούργιο».

Ποια είναι η άποψή σας για την οικονομική κρίση στην Ελλάδα;

Εννοείται πως δεν υποστηρίζω και καταδικάζω την τρομοκρατία, αλλά στην Ελλάδα είναι κατ’ εμένα σκάνδαλο που είναι η 17 Νοέμβρη στη φυλακή και οι πολιτικοί έξω. Θα μου πεις ότι η 17 Νοέμβρη σκότωσε ανθρώπους, αλλά ας σκεφτούμε λιγάκι για να δούμε, ότι δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά. Μάλλον οι πολιτικοί έκαναν μεγαλύτερα εγκλήματα. Ας πούμε ότι από τα 250 δισ. ευρώ, που είναι το έλλειμμα της Ελλάδας, μόνο τα 50 δισ. οφείλονται στην διαφθορά. Ξέρετε τι σημαίνει 50 δισ. ευρώ; Ακόμη και η ανθρώπινη ζωή έχει αξία. Όταν κυβερνάς σωστά μια χώρα, πρέπει να πάρεις και τρομερές αποφάσεις: Έχω 12 εκατ. ευρώ, να βελτιώσω τον αυτοκινητόδρομο ώστε να γίνεται μια μετωπική σύγκρουση λιγότερη το χρόνο και να σωθούν 2 ζωές, ή να αγοράσω μηχανήματα μαστογραφίας και να πληρώσω ακτινολόγους σε 4 κέντρα υγείας για να αυξάνεται η ζωή 30 γυναικών κατά τουλάχιστο 5 χρόνια επί 4 χρόνια, ή να τα δώσω όλα για να βελτιώσω την κουλτούρα και την εκπαίδευση ώστε να κάνω την ποιότητα ζωής όλων καλύτερη. Η ιδέα είναι ότι ο μόνος τρόπος για να το κάνεις αυτό σωστά είναι να δώσεις τιμή στην ζωή. Καμία κυβέρνηση δεν πρόκειται να το πει στις κάμερες, αλλά αυτό που κυκλοφορεί στις δυτικές κοινωνίες είναι ότι η τιμή ενός χρόνου ζωής πολίτη, καλής ποιότητας, είναι 100 χιλ. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι άμα σπαταλήσεις 4 εκατ. ευρώ σκοτώνεις ένα άνθρωπο, αφού ο μέσος άνθρωπος είναι 40άρης και θα ζήσει άλλα 40 χρόνια, που αντιστοιχούν σε 4 εκατ. ευρώ. Άμα κλέψεις 60 δισ. Ευρώ, έχεις σκοτώσει 15,000 ανθρώπους. Αυτό που κάνανε οι χίλιοι κλέφτες στην Ελλάδα είναι ότι μπήκαν σε μια πόλη σαν το Ναύπλιο ή την Πάφο, τους μαζέψανε όλους στην πλατεία και τους γάζωσαν με το πολυβόλο. Δηλαδή μιλάμε για φρικτό έγκλημα, που άμα το σκεφτείς λιγάκι σταματάει ο νους σου. Αυτοί οι άνθρωποι τώρα είναι πάμπλουτοι, χύνουν κροκοδείλια δάκρυα και επιδεικνύουν φοβερή υποκρισία. Ο κόσμος έχει λαμπρό μέλλον αν δεν υπάρχουν οι στρεβλώσεις, όχι του διαδικτύου, αλλά οι στρεβλώσεις της σημερινής μορφής της δημοκρατίας προς την απολυταρχία.

Γνωρίζουμε ότι προωθείτε την χρήση ιστοριών στη διδασκαλία της πληροφορικής και των μαθηματικών. Πόσο αποδοτική είναι αυτή η μεθοδολογία;

Ας πούμε πως η ανθρώπινη κοινωνία έχει διανοητική ζωή 50,000 χρόνια, με προχωρημένη γλώσσα, οργανωμένες κοινότητες κ.λπ. Από αυτά, το πανεπιστήμιο υπάρχει 900 και το σχολείο 2,000 χρόνια. Πώς γινόταν η εκπαίδευση τα υπόλοιπα 48,000 χρόνια; Η εκπαίδευση γινόταν με ιστορίες: Καθόμασταν όλοι γύρω από την φωτιά και ο σοφός του χωριού μας μίλαγε. Μέσα από τις ιστορίες, έβγαινε τι πρέπει να πιστεύουμε, τι πρέπει να κάνουμε, τι θα πάθουμε άμα κάνουμε κάτι, πώς γίνεται το κυνήγι, πώς να αρμέγουμε τα ζώα και ποια εποχή πρέπει να σπέρνουμε. Τις ιστορίες αυτές τις είχε ο άνθρωπος απομνημονεύσει και τις μάθαινε στα παιδιά του και έτσι προχωρούσε η ζωή.

Ως αποτέλεσμα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει πολύ περισσότερη χωρητικότητα για ιστορίες και καλύτερη δυνατότητα να αφομοιώσει ιστορίες, παρά λογικά επιχειρήματα. Άμα σου πω τώρα ένα λογικό επιχείρημα και μια ιστορία, το μυαλό σου θα αρπάξει την ιστορία. Δεν είναι πάντα εύκολο, αλλά σε μια-μιάμιση ώρα διδασκαλίας, πάντα λέω μερικές ιστορίες και ανέκδοτα. Υπάρχουν τόσες ευκαιρίες να μιλήσεις για την δουλειά των διάφορων επιστημόνων του παρελθόντος, ο οποίοι πολλοί από αυτούς είχαν συναρπαστική ζωή. Είναι χαζό να μην πάρεις 3 λεπτά να μιλήσεις για αυτά. Εκείνη την στιγμή το μυαλό των παιδιών τεντώνεται και ανανεώνεται, ξεμουδιάζει. Κατά κάποιο τρόπο 50 λεπτά είναι πολλά λεπτά και 75 λεπτά μια αιωνιότητα. Πρέπει να το διακόψεις με κάτι και η ιστορία είναι αυτό που προσφέρει πιο πολύ.

Γι’ αυτό μάλλον και ο Χριστός επέλεγε τις παραβολές για να περάσει τα μηνύματά του χριστιανισμού.

Μα, εννοείται. Το πιο ιδιοφυές στην ιστορία των θρησκειών είναι ότι υπάρχει αυτό το πράγμα πάρα πολύ και ειδικά στον χριστιανισμό. Υπάρχει ένα έργο του Luis Buñuel, ενός διάσημου άθεου Ισπανού σκηνοθέτη, που ονομάζεται «Ο γαλαξίας» [σημ. La Voie Lactée] και ο οποίος έχει κατά την γνώμη μου τον πιο ωραίο Χριστό που έχω δει στον κινηματογράφο: Αυτός ο Χριστός είναι κατά ένα τρόπο η ψυχή του πάρτι, ένας καλαμπουρτζής ο οποίος έλεγε αυτές τις ιστορίες.

Ο γνωστός βιολόγος Richard Dawkins με την θεωρία του υποστηρίζει ότι οι θρησκείες εξελίχθηκαν από ανθρώπινες ιστορίες. Πώς σχολιάζετε την επίθεση που διατυπώνει εναντίον των θρησκειών;

Ο Dawkins είναι ένας μεγάλος δάσκαλος της βιολογίας, η επίθεση που κάνει όμως στην θρησκεία δεν μου αρέσει. Όχι πως είμαι θρήσκος ή θρησκόληπτος, αλλά απλά, δεν ξέρει τι λέει. Ένας μεγάλος θεολόγος από την Οξφόρδη έγραψε για αυτό το βιβλίο του Dawkins [σημ. «Η περί Θεού αυταπάτη»]: “Φανταστείτε κάποιο να γράψει ένα βιβλίο βιολογίας, άμα το μόνο πράγμα που έχει διαβάσει είναι ‘Τα πουλιά της Αγγλίας’, εικονογραφημένα”! Αυτός είναι ο Dawkins, που γράφει περί θεολογίας. Υπάρχει μεγάλη αντιπαλότητα μεταξύ του χριστιανισμού και του φονταμενταλισμού και της επιστήμης, ιδιαίτερα της εξέλιξης. Και από αυτό παρασύρθηκε ο Dawkins και έκανε αυτή την, κατά την γνώμη, μου άστοχη επίθεση εναντίον της θρησκείας.

Άμα αγαπάς τους ανθρώπους είναι αδύνατο να μην αγαπάς την θρησκεία, με την έννοια ότι είναι κάτι τόσο πανανθρώπινο. Πως μπορείς να αγαπάς τους ανθρώπους χωρίς να αγαπάς αυτό το πνευματικό τους δημιούργημα; Είναι και έλλειψη σεβασμού απέναντι σε τόσους ανθρώπους οι οποίοι είναι έξυπνοι και μορφωμένοι. Καταλαβαίνω να ξεκινήσεις ένα διάλογο, αλλά γιατί να κάνεις κατά μέτωπο επίθεση χωρίς στοιχεία και χωρίς να ξέρεις τι λες;

Πόσο σημαντικό είναι για ένα φοιτητή και νέο επιστήμονα η μελέτη της ζωής των πρωτοπόρων των μαθηματικών και της πληροφορικής;

Κάθε 2-3 χρόνια διδάσκω στο Μπέρκλεϊ το μάθημα «Reading the Classics» και με αυτό εννοώ να διαβάσουμε τους πρωτοπόρους της πληροφορικής, δηλαδή τον Τούρινγκ, τον Γκέντελ, τον Φον Νόημαν, τον Σάννον, τον Νας κ.τλ., για να καταλάβουμε την ζωή τους και το τι έκαναν. Νομίζω ότι υπάρχουν μερικά φωτεινά παραδείγματα, σαν αυτούς τους ανθρώπους που γράφουμε στο Logicomix, που σε πολύ νεαρή ηλικία ενδιαφερόντουσαν πάρα πολύ για την επιστήμη τους και αποφάσισαν πως κάτι ήταν πολύ λάθος και είπαν ότι θα πάρουν όσο καιρό χρειάζεται να το διοθρώσουν. Μιλάμε για όλους αυτούς τους ανθρώπους ο οποίοι κάθισαν και αποφάσισαν να αλλάξουν τον κόσμο. Δεν είναι σύμπτωση νομίζω ότι ήταν όλοι νέοι, γιατί τότε δεν έχεις την ρουτίνα, έχεις τον ιδεαλισμό και το νεαρό μυαλό για να μπορέσεις να προσφέρεις τόσα πολλά. Η ελπίδα μου είναι ότι κάποιος από τους μαθητές μου θα πει «κάτσε ρε παιδί μου, υπάρχει κάτι λάθος στον τρόπο που κάνουμε το …».

Άρα δεν είναι απλά να διαβάσουμε ένα επιστημονικό άρθρο που γράφτηκε πριν χρόνια, αλλά να μελετήσουμε την ζωή του συγγραφέα.

Ακριβώς. Και να εμπνευστούμε. Αντί να διαβάζουμε κάτι που έχει αναμασηθεί επί 50 χρόνια, καλό είναι να πάμε λίγο και στις ρίζες, μια φορά στην καριέρα μας, να δούμε τι είπε αυτός ο άνθρωπος και πώς το είπε. Το πώς το είπε είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί στις πιο πολλές από αυτές τις κλασσικές εργασίες, βλέπεις ότι υπάρχει μια αυτοσυνείδηση. Οι άνθρωποι λένε στον εαυτό τους ότι «αυτή την στιγμή γράφω ιστορία. Πρέπει να προσέξω να το κάνω σωστά».

Ο Δαρβίνος, άμα διαβάσετε το «Περί της προέλευσης των ειδών», ξέρει ότι γράφει ιστορία. Μάλιστα την ξανάγραψε 13 φορές -έχει 13 εκδόσεις το βιβλίο- και όχι μόνο αυτό, αλλά περίμενε 23 χρόνια για να την γράψει. Στο τμήμα της Ρητορικής του Μπέρκλεϊ διδάσκουν ότι το «Περί της προέλευσης των ειδών» είναι το πιο επιτυχημένο επιστημονικό επιχείρημα που υπήρξε ποτέ. Το πρώτο του κεφάλαιο είναι για τα κατοικίδια ζώα. Ανοίγει δηλαδή η κυρία στην Αγγλία και λέει: «Ναι βρε παιδί μου, αυτό το ξέρω». Και μετά κάθεται και σκέφτεται: «Πώς δεν το είχα δει τόσο καιρό;» Και μετά πηγαίνει στα ζώα και στα φυτά. Είναι μια αριστουργηματική άσκηση ρητορικής.

Παράλληλα με την επιστήμη της πληροφορικής ασχολείστε ερευνητικά με την βιολογία και την θεωρία της εξέλιξης. Πώς συνδυάζονται αυτά;

Με ενδιαφέρει πολύ η εξέλιξη. Είπα πως περίπου όλη μου η δουλειά είναι στο διαδίκτυο -η υπόλοιπη είναι πάνω στην εξέλιξη. Η πληροφορική έχει αναπτύξει ένα ευρύ και ισχυρό λεξιλόγιο από έννοιες, που έχουν να κάνουν με τον κόσμο σήμερα, τις μηχανές, τις διαδικασίες,  του ανθρώπους και, ως αποτέλεσμα, τυχαίνει να μπορεί να πει ορισμένα ενδιαφέροντα πράγματα για άλλες επιστήμες. Αυτό το είδα πριν από 3 χρόνια, όταν με ένα πολύ καλό νέο βιολόγο, τον Adi Livnat, συνδυάσαμε την πληροφορική με την εξέλιξη και βγάλαμε μια καινούργια θεωρία, την θεωρία της «σμικτηκότητας» (mixability), ώστε να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί είναι τόσο παγκόσμια αυτή η ανάμειξη των γονιδίων από γενιά σε γενιά. Χρησιμοποιήσαμε ενοράσεις από την πληροφορική, για να βρούμε, νομίζω, την σωστή απάντηση, που έλειπε από την βιολογία από τον καιρό του Δαρβίνου.

Ο Δαρβίνος ένα πράγμα λεει και επαναλαμβάνει στο βιβλίο του: Ότι δεν καταλαβαίνει τι ρόλο παίζει το σεξ. Μιλάει για κάτι που λέγεται σεξουαλική επιλογή, πώς δηλαδή η παγώνα επιλέγει το παγώνι που έχει την μεγαλύτερη ουρά και πώς αυτό κάνει όλα τα παγώνια να έχουν μεγάλες ουρές. Όμως, το γιατί χρειάζεται γενετικό υλικό και από τους δύο για να γίνει ένα παιδί, ο Δαρβίνος το λέει περίπου 20 φορές μέσα στο βιβλίο του ότι δεν το καταλαβαίνει, ότι δεν έχει καμία θεωρία για αυτό. Η απάντηση που δώσαμε εμείς, που νομίζω πως είναι η σωστή και ελπίζω να μείνει σαν μια πολύτιμη συμβολή της πληροφορικής στην θεωρία της εξέλιξης, άρχισε από ενοράσεις της πληροφορικής για τους γενετικούς αλγόριθμους.

Υπάρχουν προβλήματα τα οποία είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιλυθούν με τους υπολογιστές;

Νομίζαμε πως άμα έρθει ο υπολογιστής θα λύσει όλα τα προβλήματα. Τον φτιάξαμε τον υπολογιστή και καμιά 15αριά χρόνια μετά το 1946, έγινε πια γενική συνείδηση -και μάλιστα ο Φον Νόιμαν το είχε πει πρώτος λίγο πριν πεθάνει- ότι υπάρχουν προβλήματα που ακόμη και οι πιο γρήγοροι υπολογιστές δεν θα μπορέσουν ποτέ να τα λύσουν. Προβλήματα όπως το να βρεις τον καλύτερο σχεδιασμό πτήσεων για μια μεγάλη αεροπορική εταιρία, δηλαδή ποιος πιλότος να πάει πού και ποιο αεροπλάνο πρέπει να πάει πού και πότε πρέπει να φύγει και πότε να φτάσει κ.λπ. Με πολύ μόχθο των επιστημόνων της πληροφορικής, αυτό έχει αποκρυσταλλωθεί σε ένα πολύ όμορφο πρόβλημα, αυτό περί της απόδειξης εάν «P=NP». Ρωτάει δηλαδή αν μπορεί να λυθεί ένα πρόβλημα, όπως αυτό της αεροπορικής εταιρίας, τελείως βέλτιστα, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, χρησιμοποιώντας αλγοριθμικές μεθόδους. Άμα ψάξεις τα πάντα θα βρεις την λύση, αλλά το θέμα είναι πως για να ψάξεις τα πάντα χρειάζεσαι υπολογισμούς της τάξης μεγέθους του σύμπαντος, επομένως δεν μπορείς.

Οι κβαντικοί υπολογιστές θα μπορούσαν να λύσουν αυτό το πρόβλημα;

Όχι, ξέρουμε ότι ούτε οι κβαντικοί υπολογιστές μπορούν. Θα μας λύσουν άλλα προβλήματα, π.χ. της παραγοντοποίησης ακεραίων, αλλά όχι αυτά τα δύσκολα προβλήματα.

Ένα χαρακτηριστικό δύσκολο πρόβλημα είναι και αυτό του «πλανόδιου πωλητή», ο οποίος θέλει να περάσει μία φορά από κάποιες πόλεις και πρέπει να βρει την συντομότερη διαδρομή. Τελικά ποια είναι η συνεισφορά των προβλημάτων αυτού του είδους, στην ιστορία της πληροφορικής;

Μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε, ότι δεν μπορούμε να λύσουμε όλα τα προβλήματα. Αυτή είναι η ιστορία του Logicomix: Τα μαθηματικά, τον 20^ο αιώνα, ανακάλυψαν τους περιορισμούς τους και σαν αποτέλεσμα γεννήθηκε η πληροφορική. Η πληροφορική, εν αντιθέσει προς άλλες επιστήμες που συνάντησαν τους περιορισμούς τους, όπως οι άνθρωποι, στην μέση της ηλικίας, π.χ. η φυσική με την αρχή της αβεβαιότητας, γεννήθηκε εν γνώσει των περιορισμών της. Στην ληξιαρχική πράξη της γέννησης της πληροφορικής, που ήταν το άρθρο του Τούρινγκ, το πρώτο πράγμα που έδειξε είναι ότι δεν λύνονται όλα τα προβλήματα. Η πληροφορική είναι μια επιστήμη η οποία πάντα, εκ γενετής και λόγω κληρονομικότητας, λόγω του ότι προήλθε έτσι, ψάχνεται και ψάχνει να βρει τους περιορισμούς της, και το «P=NP» είναι μια έκφραση αυτής.

Γλωσσάρι

P vs NP: Ένα από τα μέχρι στιγμής άλυτα προβλήματα της Πληροφορικής, είναι το ερώτημα εάν μπορεί να βρεθεί, με την χρήση υπολογιστή, λύση σε ένα δύσκολο υπολογιστικό πρόβλημα (το οποίο θεωρητικά χρειάζεται αιώνες για να λυθεί) και η οποία λύση μπορεί να ελεγχθεί εύκολα από ένα υπολογιστή εάν είναι ορθή. Αν αποδειχθεί ότι η σχέση ισχύει («P=NP»), αυτό θα σημαίνει ότι υπάρχει η δυνατότητα να επιλυθούν γρήγορα, προβλήματα τα οποία σήμερα χαρακτηρίζονται ως εξαιρετικά δύσκολα. Εάν αντίθετα αποδειχθεί ότι δεν ισχύει, τότε αυτό θα σημαίνει πως οι επιστήμονες πρέπει να επικεντρωθούν σε μερικές λύσεις ή εναλλακτικές προσεγγίσεις των προβλημάτων αυτών. Στις 6 Αυγούστου 2010, ο Vinay Deolalikar δημοσίευσε μια εργασία στην οποία ισχυρίζεται ότι απέδειξε πως δεν ισχύει το P=NP. Αυτή τη στιγμή η εργασία του είναι υπό μελέτη από ομάδες επιστημόνων.

Κουρτ Γκέντελ: Μαθηματικός, ο οποίος το 1931 σε ηλικία 25 ετών υποστήριξε πως είναι αδύνατο να θεμελιωθούν τα μαθηματικά χρησιμοποιώντας τη λογική, καταρρίπτοντας έτσι τις προσπάθειες των κορυφαίων μαθηματικών του περασμένου αιώνα που ασχολούνταν με αυτό το πρόβλημα.

• Έγγραφα για το περιουσιακό
• Το τουρκοϊσραηλινό “γαϊτανάκι” και η Κύπρος
• Τι προέπεται και τι επιβάλλεται στην παρούσα κρίση
• Η Ευρώπη γερνάει
• Η Κύπρος παραμένει πολιτιστικά υπανάπτυκτη
• Συνέντευξη Μιχάλη Ατταλίδη: “Μας λείπουν ένας Μιτεράν και ένας Κολ”
• Συνέντευξη Καθ. Χρίστου Παπαδημητρίου: «Internet wants to be free»!
• Τεύχος 24: Σεπτέμβρης-Οκτώβρης 2010
• Εκδοτικό Σημείωμα

Ο τέως Διευθυντής του Γραφείου του Προέδρου της Δημοκρατίας, κ. Βάσος Γεωργίου, είχε την ευθιξία να παραιτηθεί μετά την αποκάλυψη της περίφημης επιστολής που είχε φύγει με φαξ από το γραφείο του προς το Υπουργείο Άμυνας, με αιτήματα ευνοϊκής μεταχείρισης εθνοφρουρών. Ο δημόσιος διάλογος που ακολούθησε αναλώθηκε σε ένα παιχνίδι φθοράς της εξουσίας από πλευράς της αντιπολίτευσης και σε μια προσπάθεια υποβάθμισης του περιστατικού από πλευράς κυβέρνησης και ΑΚΕΛ. Ο ίδιος ο κ. Γεωργίου μίλησε για αιτήματα που αφορούν σε “ανθρωπιστικά θέματα”. Το ίδιο και ο Υπουργός Άμυνας, ο οποίος μάλιστα ζήτησε να σταματήσει ο λαϊκισμός. Είναι γεγονός ότι ρουσφέτι γινόταν πάντα, επί όλων των κυβερνήσεων. Αυτό όμως δεν δικαιολογεί την συνέχιση αυτής της πρακτικής από την παρούσα κυβέρνηση. Ούτε την απαλλάσσει από τις ευθύνες της τώρα που αποκαλύφθηκαν συγκεκριμένα περιστατικά.

Τι δεν ακούστηκε στα πλαίσια του διαλόγου που ακολούθησε τόσο το ηλεκτρονικό μήνυμα της ιδιαιτέρας του κ. Κυπριανού, όσο και την επιστολή που έφυγε από το γραφείο του κ. Γεωργίου; Τι παρέλειψαν οι πολιτικοί να μας πουν σε σχέση με το ακμάζον –και με στοιχεία πλέον- ρουσφέτι στην Κύπρο; Δεν μπήκαν στον κόπο να μας εξηγήσουν, εάν φυσικά το πιστεύουν, γιατί το ρουσφέτι είναι κάτι κακό. Γιατί δεν θα έπρεπε να υφίσταται ως συνήθης πρακτική στα πλαίσια του πολιτικού μας συστήματος. Ιδού λοιπόν πέντε ξεκάθαροι λόγοι που υποστηρίζουν ότι το ρουσφέτι οποιασδήποτε μορφής (ακόμα και υπό τον μανδύα του ανθρωπισμού) είναι κακό και δεν πρέπει να συμβαίνει, στα πλαίσια μιας ευνομούμενης πολιτείας:

Γίνεται εν κρυπτώ, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και του πολιτειακού, πολιτικού και κοινωνικού ελέγχου.Παρακάμπτει τις νόμιμες, θεσμοθετημένες διαδικασίες του κράτους, οι οποίες συχνά-πυκνά υπολειτουργούν λόγω του ρουσφετιού (π.χ. εξετάσεις διορισμού στο δημόσιο, ή νόμιμες διαδικασίες μιας μονάδας στο στράτευμα).Ευνοεί όσους έχουν το “μέσον” και αδικεί όσους δεν το έχουν και εναποθέτουν τις ελπίδες τους στο κράτος και στους νόμους.Όταν προβαίνεις σε ρουσφέτι, όντας κρατικός αξιωματούχος ή αξιωματούχος κυβερνώντος κόμματος, είναι γνωστό ότι δεν υπάρχει περίπτωση να ευνοήσεις οπαδό αντιπάλου κόμματος ή πολιτικό διαφωνούντα, εκτός εάν είναι προσωπικός φίλος ή συγγενής. Κατά συνπέπεια, ισχύουν δύο μέτρα και σταθμά. Επ’ αυτού, το περίφημο ηλεκτρονικό μήνυμα που “ξέφυγε” από την ιδιαιτέρα του ΓΓ του ΑΚΕΛ είναι ενδεικτικότατο.Ως επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά το ρουσφέτι αλλοιώνει τα πολιτικά κίνητρα της ψήφου, αλλοιώνοντας κατ’ επέκταση το ίδιο το πολίτευμα. Οι εκλογείς δεν προσέρχονται στην κάλπη για να επιλέξουν μεταξύ πολιτικών προτάσεων, αλλά για να πριμοδοτήσουν το υποσχόμενο μέσον τους.
Υ.Γ: Δεν υπαινισσόμαστε ότι οι υποθέσεις της γραμματέα του κ. Κυπριανού, ως επίσης και του κ. Γεωργίου, θα έπρεπε να οδηγήσουν στην παραίτηση του Προέδρου της Δημοκρατίας. Δεν αντέχουμε όμως να αποφύγουμε την σύγκριση, έστω και αν πρόκειται για πολύ διαφορετικές περιπτώσεις: Στις 9 Αυγούστου του 1974, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον παραιτήθηκε αφού αποδείχθηκε από δημοσιογραφική έρευνα ότι η υπόθεση τοποθέτησης συσκευών παρακολούθησης στα κεντρικά γραφεία του Δημοκρατικού Κόμματος, στο κτίριο Watergate, στην Ουάσιγκτον, ήταν εν γνώσει του. Πολύ βαρύ ατόπημα. Αναρωτηθήκατε όμως τι αντίστοιχο ατόπημα θα έπρεπε να γίνει στην Κύπρο, για να εξελιχθεί στην συνέχεια σε ένα Χριστόφιας-gate, ή με οποιουδήποτε Προέδρου το όνομα να αποτελεί το πρώτο συνθετικό; Προφανώς κάποιο πολύ βαρύτερο…

Στις σελίδες αυτού του περιοδικού έχουμε αναφερθεί ξανά και έχουμε στηλιτεύσει τον κλειστό χαρακτήρα του κυπριακού πολιτικού συστήματος. Ενός συστήματος που χαρακτηρίζεται από έντονη κομματοκρατία και που διέπεται από μια λογική τύπου «αν έχεις κόμμα διάβαινε». Σε μια χώρα όπου τα συμβούλια των ημικρατικών οργανισμών διορίζονται βάσει κομματικών κριτηρίων, όπου οι Βουλευτές ή υποψήφιοι χρησιμοποιούν ως πεδίο ανάπτυξης της πολιτικής τους ατζέντας τα εθνικά μνημόσυνα και τους γάμους, όπου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας συμβουλεύεται για το κυπριακό τους αρχηγούς των κομμάτων και όχι επιστημονικά ειδικευμένα άτομα και όπου διαλέγεις ποδοσφαιρική ομάδα αναλόγως του ποιο κόμμα υποστηρίζεις (ή το αντίστροφο). Με όλα του όμως τα στραβά και τα ανάποδα, το κλειστό και πανταχού παρόν αυτό σύστημα είχε ένα πλεονέκτημα, το οποίο δύσκολα το συναντάει κανείς σε άλλα κράτη, ακόμα και στα πιο αναπτυγμένα: Το πλεονέκτημα της διακομματικής διαβούλευσης και συνεννόησης μέσα από ένα διαρκή διάλογο, ανεξαρτήτως της εκλογικής δύναμης της κάθε παράταξης. Το πλεονέκτημα αυτό πρόσφερε μέχρι τώρα την ευκαιρία και στα μικρότερα κόμματα (και κατ’ επέκταση στους πολίτες που τα ψήφισαν) να έχουν δημόσιο βήμα από τα ΜΜΕ, να εισέρχονται στην Βουλή και να συμμετέχουν στο νομοθετικό της έργο, να λαμβάνουν την κρατική χορηγία και να συμμετέχουν στο Εθνικό Συμβούλιο. Με την κυοφορούμενη ρύθμιση, καταργείται και αυτό το μοναδικό ίσως θετικό στοιχείο του πολιτικού μας συστήματος, το οποίο το καθιστούσε πιο ανθρώπινο, και πιο δημοκρατικό από τα αντίστοιχα πολιτικά συστήματα του φιλελεύθερου, δημοκρατικού κόσμου.

Με την επέκταση του εκλογικού μέτρου, το κυπριακό πολιτικό σύστημα θα ενστερνιστεί τους στυγνούς κανόνες της ασύδοτης αγοράς: Οι μεγάλοι μεγαλώνουν και οι μικροί μικραίνουν. Θα εξαλειφθεί το κίνητρο υπερψήφισης ενός μικρού κόμματος και θα κυριαρχήσει και στις βουλευτικές εκλογές η λογική της χαμένης ψήφου, κατά τα πρότυπα των προεδρικών εκλογών. Μικρά πολιτικά κόμματα που είχαν αρχίσει να διαμορφώνουν μια παράδοση στην πολιτική ζωή της Κύπρου θα μείνουν εκτός Βουλής και, σταδιακά, ελλείψει εκλογικής δύναμης και κρατικής χορηγίας, θα οδηγηθούν σε μαρασμό. Από την εξέλιξη αυτή θα οφεληθούν τα δύο μεγάλα κόμματα και θα ενισχυθεί ο διπολισμός. Θα δημιουργηθεί μία κατάσταση «πολιτικού ιμπεριαλισμού», δηλαδή μια κατάσταση του τύπου «ο νικητής τα παίρνει όλα», όπως συμβαίνει στις αγορές του ακραίου νεοφιλελευθερισμού και των μονοπωλίων. Και σε ένα προεδρικό σύστημα, όπου δεν υπάρχει ουσιαστικός κοινοβουλευτικός έλεγχος στο έργο της εκτελεστικής εξουσίας, ο ενισχυμένος διπολισμός απέχει απλώς ένα βήμα από τον μονοκομματικό ολοκληρωτισμό.

Το πιο ενδιαφέρον όμως στοιχείο είναι το εξής: Ο πολιτικός αυτός ιμπεριαλισμός, με την ενισχυμένη ροπή προς τον ακραίο διπολισμό, εάν τελικά επικρατήσει, θα έχει μεν την σφραγίδα των δύο μεγάλων κομμάτων, αλλά πρωτίστως θα έχει υιοθετηθεί επί διακυβέρνησης ΑΚΕΛ. Ενός ΑΚΕΛ που είχε κάποτε καταστήσει σύνθημά του την εναντίωση στον ιμπεριαλισμό και στην ασυδοσία των απορρυθμισμένων αγορών. Πώς λοιπόν τώρα το ΑΚΕΛ εξωθεί το πολιτικό σύστημα της Κύπρου στην απορρύθμιση και στον πολιτικό ιμπεριαλισμό; Για μια ακόμα φορά αποδεικνύεται ότι τα ιδεολογικά συνθήματα είναι κούφια και εξυπηρετούν απλά σε πολιτικές σκοπιμότητες. Τουλάχιστον στην Κύπρο της «δίκαιης κοινωνίας» …