Ένα ζήτημα που απασχολεί την πολιτική ηγεσία αλλά και τους πολίτες είναι αυτό της εκτελεστικής εξουσίας σε περίπτωση λύσης, κυρίως σε σχέση με την δημοκρατικότητα και την αποτελεσματικότητα. Η πρόταση του Πρόεδρου Χριστόφια για εκ περιτροπής προεδρία με στάθμιση ψήφων προκάλεσε έντονες αντιπαραθέσεις και άνοιξε μια συζήτηση που έπρεπε να είχαμε κάνει από καιρό.

Από πλευράς του Πρόεδρου Χριστόφια υποστηρίχθηκε η θέση ότι η πρότασή του αποτελεί βελτίωση της πρόνοιας του Σχεδίου Ανάν για προεδρικό συμβούλιο, καθώς και του ζυριχικού συστήματος. Ανεξάρτητα εαν είναι καλύτερη ή όχι, η ουσία είναι ότι η πρόταση αυτή είναι εν πολλοίς απότοκη της ίδιας φιλοσοφίας. Ουδείς αμφιβάλλει για τον διακαή πόθο του Προέδρου για λύση και για την ευελιξία του. Όμως θα ήταν ορθότερο εάν κατά την διάρκεια της προεκλογικής περιόδου επεξηγούσε ως «Πρόεδρος λύσης» τις προθέσεις του επί τούτου.

Ούτως ή άλλως -και να εγένετο αποδεκτή από την συντριπτική πλειοψηφία όλων των Κυπρίων- η θέση του Προέδρου εξακολουθεί να πηγάζει από μια φιλοσοφία που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε εθνοκοινοτικά κριτήρια. Τέτοιου είδους προτάσεις είναι θεωρητικά προβληματικές: Για παράδειγμα, θα ψηφίζουμε πρόγραμμα ή πρόσωπα σε εθνοκοινοτική βάση; Αλλά και πρακτικά η εμπειρία -όπως για παράδειγμα η περίπτωση της Βοσνίας- υποδεικνύει ότι τέτοια συστήματα δεν έχουν ευοίωνο μέλλον.

Οι επιλογές μας δεν είναι μόνο το προεδρικό συμβούλιο του Σχεδίου Ανάν και η πρόταση Χριστόφια για εκ περιτροπής προεδρία με στάθμιση ψήφων. Υπάρχουν και άλλες επιλογές. Στο πλαίσιο 10 κατευθυντηρίων πυλώνων για επίλυση του κυπριακού που είχε κατατεθεί, λίγο μετά το δημοψήφισμα της 24ης Απριλίου 2004, από το ερευνητικό μας κέντρο για μια πραγματικά λειτουργική ομοσπονδία στην βάση ενός κοινού αξιακού συστήματος και του σεβασμού της έννοιας της κοινότητας αλλά και του πολίτη, η πρόταση για την εκτελεστική εξουσία προνοούσε προεδρικό σύστημα ως ακολούθως: «Ενώ θα υφίσταται ενιαίος εκλογικός κατάλογος, θα μπορούσε να εισαχθεί και η καινοτομία του αμερικανικού συστήματος, όπου ο υποψήφιος Πρόεδρος επιλέγει τον υποψήφιο Αντιπρόεδρο και κατέρχονται μαζί στις εκλογές. Σημειώνεται ότι στο Σύνταγμα μπορεί να ενσωματωθεί πρόνοια δια της οποίας ο υποψήφιος Πρόεδρος θα μπορεί να είναι οιοσδήποτε Κύπριος πολίτης ανεξαρτήτως εθνικότητας, φύλου ή θρησκείας και, επιπρόσθετα, ότι ο Πρόεδρος και ο Αντιπρόεδρος δεν θα πρέπει να προέρχονται από την ίδια κοινότητα. Αυτό σημαίνει ότι εάν ένας υποψήφιος Πρόεδρος είναι Ελληνοκύπριος, ο υποψήφιος Αντιπρόεδρος που θα κατέλθει μαζί του στις εκλογές θα πρέπει να είναι Τουρκοκύπριος και αντίστροφα. Είναι προφανές ότι με αυτή την προσέγγιση οι δύο κοινότητες θα έρθουν πιο κοντά η μια στην άλλη, ενώ ταυτόχρονα θα επέλθει η αίσθηση της κοινής συμμετοχής στην διαχείριση των πολιτικών θεμάτων της χώρας. Αναφορικά με την σύσταση του Υπουργικού Συμβουλίου, όλοι οι Υπουργοί (Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι) θα επιλέγονται απευθείας από τον Πρόεδρο είτε αυτός είναι Ελληνοκύπριος, είτε Τουρκοκύπριος. Εννοείται ότι, λαμβάνοντας σοβαρά υπ’ όψη την δομή του όλου συστήματος, αναμένεται ότι ο Πρόεδρος και ο Αντιπρόεδρος θα ενεργούν με τέτοιο τρόπο ώστε να προάγεται ο ύψιστος βαθμός συναίνεσης».

Είναι καθοριστικής σημασίας όπως το πλαίσιο λύσης του κυπριακού εμβολιασθεί με στοιχεία δημοκρατικότητας, έτσι που να εξισορροπείται η σημασία του ατόμου-πολίτη και της κοινότητας. Με το ίδιο σκεπτικό είναι σημαντικό όπως το όλο σύστημα αφ’ ενός ενθαρρύνει την συνεργασία και την σύγκλιση των στόχων των δύο κοινοτήτων και αφ’ ετέρου σέβεται και κατοχυρώνει τις ξεχωριστές ταυτότητες και την διαφορετικότητα. Ταυτόχρονα όμως θα πρέπει να δίνεται η ευκαιρία για πολιτικές αποφάσεις όχι με γνώμονα τον κοινοτισμό αλλά το ευρύτερο δημόσιο συμφέρον. Το προτεινόμενο σύστημα για την εκλογή του Προέδρου και Αντιπροέδρου, καθώς και ο τρόπος σύνθεσης της Κυβέρνησης, χαρακτηρίζονται και από ένα πνεύμα ομοσπονδιακό και συνάμα δημοκρατικό. Υπογραμμίζεται συναφώς ότι η εκλογή του Προέδρου Obama στις ΗΠΑ αποτέλεσε θρίαμβο της πολιτικής. Ο Obama εκλέγηκε, δεν έγινε Πρόεδρος επειδή ήλθε η σειρά ενός Αφροαμερικανού.

Τελικά θα πρέπει να αξιολογήσουμε την κάθε πρόταση για τις διάφορες πτυχές του κυπριακού στα πλαίσια μιας ευρύτερης φιλοσοφίας. Είναι σεβαστή η θέση της πολιτικής ηγεσίας για την διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία καθώς και οι αναληφθείσες προς την διεθνή κοινότητα υποχρεώσεις. Από την άλλη όμως η πολιτική ηγεσία θα πρέπει να διερωτηθεί γιατί μετά από τόσα χρόνια και τόσους κύκλους συνομιλιών δεν προέκυψε συμφωνία διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας είτε με το σωστό είτε έστω με το λανθασμένο περιεχόμενο. Πάνω απ’ όλα θα πρέπει να προβληματισθεί για την φιλοσοφική τοποθέ-τηση ότι μια τέτοια λύση -και να γίνει αποδεκτή- θα καταρρεύσει.

Το ζητούμενο είναι η προώθηση μιας ομοσπονδιακής φιλοσοφίας που να βασίζεται σε ένα κοινό αξιακό σύστημα (π.χ. το μοντέλο των ΗΠΑ και της Αυστραλίας) παρά σε εθνοκοινοτικούς πυλώνες (π.χ. Βοσνίας και της πρώην Τσεχοσλοβακίας). Στόχος είναι η λύση του κυπριακού να οικοδομήσει μια χώρα μέλος της ΕΕ η οποία να είναι πρότυπο ειρηνικής συνύπαρξης, δημοκρατικότητας και αξιών, όχι πείραμα σύνθετων συνταγματικών ρυθμίσεων. Χωρίς αυτά δεν θα υπάρχουν εκείνα για τα οποία πάντα εμείς επιμέναμε: Λειτουργικότητα και βιωσιμότητα.

Η διεθνής οικονομική κρίση αποτελεί αφορμή για προβληματισμό χωρίς αφοριστικές προσεγγίσεις. Είναι πολύ χρήσιμο να κατανοήσουμε σημαντικά δεδομένα από την οικονομική ιστορία και να αντλήσουμε ανάλογα διδάγματα. Υπογραμμίζεται κατ’ αρχήν ότι ο καπιταλισμός του 20ου και του 21ου αιώνα είχε/έχει διαφορετικό στίγμα από τον καπιταλισμό του 18ου και του 19ου αιώνα. Επιπρόσθετα, η κάθε δεκαετία του 20ου αιώνα είχε σημαντικές διαφοροποιήσεις ενώ παράλληλα η κάθε χώρα του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος είχε και εξακολουθεί να έχει την δική της ιδιομορφία.

Μέσα στα πλαίσια αυτά μπορούν να αξιολογηθούν ο υπαρκτός σοσιαλισμός, το φιλελεύθερο μοντέλο, καθώς και ο νεοφιλελευθερισμός, λαμβάνοντας επίσης υπ’όψιν τις συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες και περιστάσεις. Σημειώνεται ότι η κομμουνιστική επανάσταση εκδηλώθηκε στην Ρωσία στην οποία «οι συνθήκες δεν ήταν ώριμες». Άλλωστε, σύμφωνα με την Μαρξιστική προσέγγιση, η επανάσταση αναμενόταν να εκδηλωθεί στις χώρες που ήταν σε προηγμένο βαθμό καπιταλισμού και συγκεκριμένα στην Γερμανία ή στην Αγγλία.

Ο υπαρκτός σοσιαλισμός και καπιταλισμός

Στο σύστημα του υπαρκτού σοσιαλισμού ευνουχίσθηκε, μεταξύ άλλων, η ατομική πρωτοβουλία, με αποτέλεσμα οι χώρες που υιοθέτησαν το σύστημα ή που τους επιβλήθηκε να έχουν ένα σχετικά χαμηλό βιοτικό επίπεδο. Η κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος και τελικά η διάλυση της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης εξέπληξε πολλούς αλλά αξιολογώντας τις ιστορικές πραγματικότητες πρέπει να κατανοηθεί το τι έλαβε χώρα. Το σύστημα του υπαρκτού σοσιαλισμού απέτυχε να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των λαών και ούτε κατάφερε να δώσει ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο. Αντίθετα, ο καπιταλισμός συνεχώς αναπροσαρμοζόταν στις νέες συνθήκες αλλά και στις νέες απαιτήσεις και κατάφερε σε διάφορες χώρες να διευρύνει την ζώνη ευημερίας.

Έτσι σταδιακά στο καπιταλιστικό σύστημα είδαμε να διευρύνονται οι κοινωνικές παροχές και οι κατακτήσεις. Και δεν θα ήταν υπερβολή να λεχθεί ότι σε πολλές χώρες ο καπιταλισμός πήρε μια μορφή δημοκρατικού σοσιαλισμού, ενώ παράλληλα το στοιχείο της αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας παρέμεινε. Όταν ο καπιταλισμός αντιμετώπιζε μεγάλες κρίσεις κατάφερνε να προσαρμοσθεί. Έστω και καθυστερημένα, αλλά με αποφασιστικότητα, οι Αμερικανοί αντέδρασαν στην μεγάλη κρίση του 1929-1933. Με την εκλογή του Προέδρου Ρούζβελτ το 1932 εγκαινιάσθηκε μια νέα πολιτική η οποία οδήγησε στην ανάδυση του κοινωνικού κράτους. Η εξέλιξη αυτή ήταν καθοριστικής σημασίας. Έγινε κατανοητό, μεταξύ άλλων, ότι η ελεύθερη αγορά από μόνη της δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις και ότι ο παρεμβατικός ρόλος του κράτους ήταν απαραίτητος. Το ερώτημα που εγείρεται σήμερα είναι ο βαθμός και η ποιότητα του παρεμβατισμού.

Έκτοτε τέθηκαν οι βάσεις για ένα σύστημα στο οποίο ο ρόλος του κράτους θα ήταν σημαντικός. Με αυτό το μοντέλο οι ΗΠΑ, η Δυτική Ευρώπη και ο Δυτικός Κόσμος γενικότερα βίωσαν από το 1945 μέχρι το 1973 μια περίοδο ευημερίας. Το 1973 σημειώθηκε μια νέα κρίση χαμηλότερης έντασης παράλληλα με την πετρελαϊκή κρίση. Η κρίση του 1973 και το πρόβλημα του στασιμοπληθωρισμού δεν είχε να κάνει μόνο με την αύξηση της τιμής του πετρελαίου. Είχαν προηγηθεί και άλλες εξελίξεις μεταξύ των οποίων η κακοδιαχείριση του κοινωνικού κράτους, η αλλοίωση του εργασιακού ήθους, η μείωση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας, η μεγάλη δύναμη των συντεχνιών και οι ψηλές δημόσιες δαπάνες και φορολογίες. Κάτω από αυτές τις συνθήκες προέκυψαν νέες ιδέες, οι οποίες είχαν ως στόχο να καυτηριάσουν τις υπερβολές του κρατικού παρεμβατισμού, καθώς και την κακοδιαχείριση του κοινωνικού κράτους.

Νεοφιλελευθερισμός

Έτσι είχαμε την νέα μορφή του φιλελευθερισμού, αυτό που κατέληξε να ονομάζεται νεοφιλελευθερισμός. Η φιλοσοφία αυτή έγινε δεκτή: Υπήρξε ο θρίαμβος της Thatcher στην Αγγλία, του Kohl στην Γερμανία και του Reagan στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η προεδρία Reagan ήταν καθοριστικής σημασίας για την περαιτέρω πορεία των ΗΠΑ: Η χώρα εισήλθε σε μια νέα περίοδο ευημερίας άνευ προηγουμένου. Ταυτόχρονα η νέα οικονομική δυναμική συνέβαλε ουσιαστικά στην αμερικανική επικράτηση στον Ψυχρό Πόλεμο. Και η προεδρία Clinton (1993-2000) ήταν σημαντική. Τα οικονομικά επιτεύγματα είχαν την ρίζα τους στην περίοδο του Reagan. Όμως ο Clinton έδωσε και πάλι ένα κοινωνικό στίγμα και κατάφερε να διευρύνει ακόμη περισσότερο την ευημερία.

Κατά την διάρκεια της προεδρίας του George W. Bush (2001-2008) υπήρξε μια υπερβολή και μια ασυδοσία: Μεταξύ άλλων, ο ρυθμιστικός ρόλος του κράτους ήταν κατ’ουσίαν ανύπαρκτος. Δεν λήφθηκαν εκείνα τα μέτρα τα οποία θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν την συντριβή του συστήματος της αγοράς καθώς και άλλες υπερβολές που οδήγησαν στην πρόσφατη διεθνή κρίση.

Το καπιταλιστικό σύστημα και πάλι, παρά τις δυσκολίες, αναμένεται ότι θα ξεπεράσει και αυτή την κρίση. Οι πρώτες ενδείξεις της ανάκαμψης άρχισαν να εμφανίζονται. Υπάρχει σήμερα συσσωρευμένη γνώση για το τι έλαβε χώρα στο παρελθόν ούτως ώστε να αποφευχθούν τα χειρότερα.

Τα νέα δεδομένα υπογραμμίζουν την ανάγκη νέων προσεγγίσεων. Η στρατηγική συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και η αποφυγή των υπερβολών είτε της ασύδοτης αγοράς είτε του άκρατου κρατισμού θεωρούνται απαραίτητα στοιχεία για την επιτυχία. Παράλληλα είναι καθοριστικής σημασίας να δοθεί τεράστια βαρύτητα σε ένα νέο μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης. Η Κύπρος θα πρέπει να αντλήσει τα δικά της διδάγματα και να παραμερίσει τη στείρα συνθηματολογία και τον λαϊκισμό.

Κατά καιρούς έχουν ήδη γίνει συστάσεις από Εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για διαρθρωτικές αλλαγές. Σημειώνονται, μεταξύ άλλων, το θέμα του Ταμείου Κοινωνικών Ασφαλίσεων, της γήρανσης του πληθυσμού, της ΑΤΑ και των στρεβλώσεων που δημιουργεί, των ψηλών τιμών και της φθίνουσας ανταγωνιστικότητας. Η Κύπρος παρουσιάζει χαρακτηριστικά που φαίνεται ότι είναι παρόμοια με εκείνα που αντιμετώπισαν οι δυτικές οικονομίες κατά την μεγάλη κρίση που άρχισε το 1973. Συγκεκριμένα οι δυτικές οικονομίες είχαν αντιμετωπίσει το τεράστιο πρόβλημα του στασιμοπληθωρισμού. Απαιτήθηκαν χρόνια και νέες προσεγγίσεις για να εξέλθουν από την κρίση. Αρχικά θεωρήθηκε ότι το πρόβλημα προέκυψε από την άνοδο της τιμής του πετρελαίου. Υπήρχαν όμως και άλλες αιτίες οι οποίες εκ των υστέρων έγιναν κατανοητές: Μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι οι δαπάνες του δημόσιου τομέα είχαν διαχρονικά αυξηθεί σημαντικά, ένα ισχυρό συντεχνιακό κίνημα με συχνές απεργίες και στάσεις εργασίας, χαλάρωση του εργασιακού ήθους και ούτω καθ’ εξής.

Η Κύπρος σήμερα αντιμετωπίζει τέτοια χαρακτηριστικά. Αξίζει να σημειωθεί ότι το 1974, λίγο πριν την εισβολή, οι κυβερνητικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ ήταν γύρω στο 25%. Σήμερα έχουν ξεπεράσει το 42% (αφήνω κατά μέρος, προς το παρόν, τι θα προκύψει με μια διευθέτηση δύο συνιστώντων κρατών και μιας κεντρικής κυβέρνησης). Επιπρόσθετα, το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων θα είναι ελλειμματικό σε λίγα χρόνια αν δεν ληφθούν ριζοσπαστικά μέτρα. Ήδη είχαμε κάποιες αυξήσεις τα τελευταία χρόνια στις εισφορές, κάτι που συνιστά επιπρόσθετη φορολογία. Όμως η απάντηση στο πρόβλημα δεν είναι οι αυξημένοι φόροι.

Σε σχέση με την ΑΤΑ επισημαίνεται ότι πολλές φορές συμβάλλει στην δημιουργία στρεβλώσεων στην οικονομία. Για παράδειγμα, εάν η άνοδος της τιμής του πετρελαίου δεν διαφοροποιεί την στάση των καταναλωτών ως αποτέλεσμα της ΑΤΑ αυτό συνιστά σοβαρή στρέβλωση καθώς, μεταξύ άλλων, η οικονομία δεν αντιδρά επαρκώς. Πέραν τούτου, η καταβολή ΑΤΑ απο το δημόσιο συνεπάγεται αυξημένες δημόσιες δαπάνες και, κατ’ επέκταση, αυξημένες φορολογίες. Με το ίδιο σκεπτικό η καταβολή ΑΤΑ από τους ημικρατικούς οργανισμούς οδηγεί στην αύξηση των λειτουργικών εξόδων και, κατ’ επέκταση, στην αύξηση των τιμών των υπηρεσιών τους. Έτσι τα τελευταία χρόνια έχει επέλθει επιδείνωση της ανταγωνιστικότητας της κυπριακής οικονομίας. Παρεμπιπτόντως, σημειώνεται ότι όταν τον Ιούλιο μειώθηκε η ΑΤΑ και οι μισθοί δεν υπήρξε καμιά διαμαρτυρία! Και όμως όταν μειώνονται οι τιμές θα πρέπει να επωφελούνται οι καταναλωτές.

Το θέμα αυτό παραπέμπει και σε θέματα επανεξέτασης νοοτροπιών. Σε πολλές χώρες όταν διάφοροι οργανισμοί αντιμετωπίζουν πολύ σοβαρές κρίσεις παγοποιούν ή ακόμα μειώνουν τους μισθούς. Αυτό συνιστά αρνητική εξέλιξη, αλλά είναι οδυνηρότερο όταν επέρχεται απώλεια θέσεων εργασίας. Στην Κύπρο με κάποιες εξαιρέσεις αυτά δεν συζητιούνται. Και, ανεξάρτητα από τις οικονομικές συνθήκες, ούτε λόγος για περισυλλογή.

Πουθενά αλλού δεν εκφράζεται το πρόβλημα της κυπριακής οικονομίας όσο στο χάσμα, στους όρους και συνθήκες απασχόλησης μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού τομέα. Μεταξύ άλλων, υπογραμμίζονται οι σοβαρές στρεβλώσεις στην αγορά εργασίας, η μη αποτελεσματική κατανομή πόρων, οι πελατειακές σχέσεις, οι σοβαρές ανισότητες κ.λπ. Εάν δεν αναστραφούν αυτά τα δεδομένα η Κύπρος θα εισέλθει σε περιπέτειες.

Επιπρόσθετα, η φιλοσοφία ενός υπέρμετρου κρατισμού είναι δυνατό να ευνουχίσει την δημιουργικότητα του ιδιωτικού τομέα και μια ευρύτερη προοπτική. Για παράδειγμα, αν πάρουμε τον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η πολιτική που ακολουθείται ενδεχομένως να στραγγαλίσει έναν πολύ υποσχόμενο τομέα. Εδώ το όλο νομικό πλαίσιο οδηγεί σε ιδρύματα δύο ταχυτήτων, με τα κρατικά ιδρύματα να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο ενώ τα ιδιωτικά ιδρύματα να θεωρούνται ως αναγκαίο κακό και όχι ως στρατηγικός εταίρος. Ταυτόχρονα το κράτος επιχορηγεί γενναιόδωρα τα κρατικά πανεπιστήμια (π.χ. με 160 εκατομμύρια για το 2009), ενώ δεν δίνει ούτε ένα σεντ για τα ιδιωτικά. Η δε μερίδα του λέοντος από ερευνητικά προγράμματα του Ιδρύματος Προώθησης Έρευνας καταλήγουν (με τον ένα ή τον άλλο τρόπο) σε κρατικά ιδρύματα. Πέρα από τις οποιεσδήποτε κοινωνικές διαστάσεις του θέματος τα οικονομικά αποτελέσματα αυτής της πολιτικής στην πορεία του χρόνου θα είναι καταστροφικά.

Η κυπριακή οικονομία έχει δύσκολες επιλογές μπροστά της. Ιδεολογικές προσεγγίσεις του παρελθόντος, καθώς και ξεπερασμένες νοοτροπίες και πρακτικές, όχι μόνο δεν θα βοηθήσουν αλλά θα επιταχύνουν την κατάρρευση. Απαιτείται μια ολοκληρωμένη οικονομική πολιτική εμβολιασμένη με κοινωνική ευαισθησία, η οποία θα οδηγήσει σε σταθερότητα και οικονομική πρόοδο.

Ο Ανδρέας Θεοφάνους είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων.

στον Μιχάλη Κοντό

Ο κ. Ανδρέας Θεοφάνους μίλησε στην «Σύγχρονη Άποψη», μεταξύ άλλων και για την πρότασή του ως προς την ανάγκη αλλαγής της στρατηγικής στοχοθεσίας της πλευράς μας στις διαδικασίες επίλυσης του κυπριακού.

Πραγματοποιήσατε πρόσφατα ένα ταξίδι στην Αυστραλία, όπου πήρατε μέρος σε συνέδρια, είχατε σειρά διαλέξεων και επαφών με πολιτειακούς παράγοντες και με την εκεί ομογένεια. Μιλήστε μας λίγο για τις εντυπώσεις σας.

Όντως το ταξίδι στην Αυστραλία ήταν σημαντικό από πολλές απόψεις. Ορθά η Αυστραλία αντικρίζεται σήμερα ως ο Νέος Κόσμος. Με εξέπληξε ευχάριστα η άρτια οργανωτική δομή της χώρας. Και ήταν με ιδιαίτερη ικανοποίηση που είδα την δημιουργική σχέση μεταξύ ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, δεξαμενών σκέψης γνωστών ως think tanks και Πολιτείας σε διάφορα επίπεδα. Το Συνέδριο που οργάνωσε το Ελληνικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Flinders προσέλκυσε μεγάλο ενδιαφέρον, ενώ επιπρόσθετα το στήριξαν και το τίμησαν πολιτει-ακοί αξιωματούχοι σε ψηλό επίπεδο. Επιπρόσθετα, μου προξένησε θετική εντύπωση το γεγονός ότι κατά την διάρκεια της εκδήλωσης του Australian Institute of International Relations, όπου ο καθηγητής Κουφουδάκης και εγώ παρουσιάσαμε θέματα για το κυπριακό, είχαμε ανάμεσα στο ακροατήριο τον κ. Αλεξάντερ Ντάουνερ, ο οποίος συνοδευόταν από ένα άλλο καθηγητή του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδας, ο οποίος τελικά κλήθηκε (από τον κ. Ντάουνερ) ως εμπειρογνώμονας σε συγκεκριμένα ζητήματα για το κυπριακό. Πέραν τούτου, πολύ θετικές ήταν και οι εντυπώσεις μου από συναντήσεις που είχα με αξιωματούχους σε πολιτειακό και ομοσπονδιακό επίπεδο.

Τώρα σε σχέση με την ομογένεια οι εμπειρίες μου ήταν πολυδιάστατες και πολύ χρήσιμες. Προσπαθεί η ομογένεια να κρατήσει την ταυτότητά της και να έχει μια σημαντική και δημιουργική παρουσία. Αλλά αντιλαμβάνεστε ότι πολλές φορές γίνεται αγώνας δρόμου ενάντια στον χρόνο, καθώς η διαφορά μεταξύ της επιδιωκόμενης ενσωμάτωσης και της αφομοίωσης που θέλουν να αποφύγουν δεν είναι μεγάλη.

Εισερχόμαστε αισίως στο φθινόπωρο του 2009. Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες προετοιμασίας των Κυπρίων πολιτών για το ενδεχόμενο ραγδαίων εξελίξεων, ίσως δε και συμφωνίας για την τελική διευθέτηση του κυπριακού. Ποια η άποψή σας για τις προοπτικές επίλυσης του προβλήματος στα πλαίσια του τρέχοντος γύρου συνομιλιών και εν όψει της αξιολόγησης της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας τον ερχόμενο Δεκέμβριο;

Το χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών εξακολουθεί να είναι μεγάλο παρά το γεγονός ότι φημολογείται ότι θα υπάρξει νέο σχέδιο και δημοψηφίσματα αρχές του 2010. Αδυνατώ να κατανοήσω πώς μπορεί να συμβεί αυτό καθώς η Τουρκία εξακολουθεί να είναι αμετακίνητη από τις θέσεις της. Και αν προχωρήσει σε οποιεσδήποτε παραχωρήσεις αυτές θα είναι οριακές. Πέραν τούτου, αδυνατώ να πιστέψω ότι η πλευρά μας θα κάνει και άλλες υποχωρήσεις για να έχουμε πλαίσιο λύσης. Ήδη αυτά που έχουν παραχωρηθεί ξεφεύγουν από τα όρια ασφάλειας, τις λεγόμενες κόκκινες γραμμές.

Όσον αφορά στην αξιολόγηση της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας τον ερχόμενο Δεκέμβριο, σημειώνω ότι διαχρονικά όταν η Άγκυρα έχει μεγάλα ραντεβού ενώπιον της, υπάρχουν πρωτοβουλίες κ.ο.κ αλλά οι πιέσεις κατευθύνονται προς την αδύνατη πλευρά. Αυτή την φορά ας διαφοροποιήσουμε τα δεδομένα: Θα πρέπει να επιμένουμε να τηρηθούν τα συμφωνηθέντα ή τουλάχιστον η Τουρκία να προβεί σε χειρονομία ουσιαστικής σημασίας (όπως για παράδειγμα στο θέμα της Αμμοχώστου).

Μήπως υπάρχουν σήμερα χαρακτηριστικά που θυμίζουν την περίοδο πριν από τα δημοψηφίσματα για το σχέδιο Ανάν, το 2004; Αναφέρομαι κυρίως στις πιέσεις που δέχεται η ελληνική κυπριακή πλευρά από τον διεθνή παράγοντα.

Πιέσεις και παραινέσεις υπάρχουν αλλά δεν είναι όπως τότε με το Σχέδιο Ανάν το 2004, πριν την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στη ΕΕ. Η ουσία όσον αφορά τις πιέσεις και τις παραινέσεις παραπέμπει στην κατανόηση της σημασίας της ηθικής υπεροχής: Ότι η Κύπρος πρέπει επιτέλους να ανακτήσει την ηθική της υπεροχή. Για παράδειγμα, είναι αδιανόητο να γίνεται αναφορά από ξένα κέντρα αποφάσεων στην ούτω καλούμενη απομόνωση των Τουρκοκύπριων και όχι στην κατοχή! Και πάνω σε αυτό το θέμα, πέραν των δυνατοτήτων της Τουρκίας και την βοήθεια την οποία έχει από σημαντικές χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Βρετανία, πρέπει να δούμε και εμείς τις δικές μας ευθύνες σε ότι αφορά στην μη επαρκή κινητοποίηση /αξιοποίηση δεδομένων που προωθούν την υπόθεσή μας, περιλαμβανομένης και της ανάδειξης της ενοχής της Τουρκίας.

Ποιο ρόλο αναμένετε να διαδραματίσει σε αυτή την πρωτοβουλία η Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο ως θεσμικό πλαίσιο, όσο και ως πλέγμα δικαίου, αρχών και αξιών; Πώς πιστεύετε ότι θα επηρεάσει η ανάληψη της Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ από την Σουηδία;

Η Σουηδική Προεδρία προσπαθεί να προωθήσει την συνέχιση των ενταξιακών συνομιλιών Τουρκίας-ΕΕ χωρίς να δίνει ιδιαίτερη σημασία στις υποχρεώσεις της Άγκυρας έναντι της Κύπρου. Η στάση της Σουηδίας δεν είναι νέα. Η ουσία είναι πώς εμείς δημιουργούμε ανάλογες συμμαχίες και πώς αναδεικνύουμε αφ’ ενός την θέση ότι η Τουρκία πρέπει επιτέλους να υλοποιήσει τις ελάχιστες υποχρεώσεις που έχει αναλάβει και αφ’ ετέρου τον επεκτατικό ρόλο της Άγκυρας στην Κύπρο. Στα πλαίσια αυτά μπορούν να ανασκευασθούν και οι θέσεις του Σουηδού Υπουργού Εξωτερικών, Καρλ Μπιλτ (και του κάθε Μπιλτ) ο οποίος εμφανίζεται ότι κατέχει τη μοναδική αλήθεια. Εν ολίγοις πρέπει και εμείς να σταθούμε με αξιοπιστία και με αυτοπεποίθηση.

Σε συνέντευξή σας στην «Σύγχρονη Άποψη» πριν από ένα ακριβώς χρόνο, είχατε αμφισβητήσει την βιωσιμότητα του διζωνικού δικοινοτικού μοντέλου, όπως αυτό διαμορφώθηκε από τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν. Ένα χρόνο μετά, δεδομένης της ισχυρής επιμονής της Κυβέρνησης και της πλειοψηφίας του πολιτικού κόσμου σε αυτό το μοντέλο, ποια είναι η θέση σας;

Κατανοώ την αγωνία και την θέληση της κυβέρνησης καθώς και της πλειοψηφίας του πολιτικού κόσμου για μια λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας. Από την άλλη όμως πρέπει να θυμούμαστε ότι η πλειοψηφία της πολιτικής ηγεσίας και του λαού απέρριψε δύο φορές τα σχέδια τα οποία κατατέθηκαν από τα Ηνωμένα Έθνη. Συγκεκριμένα, η πλειοψηφία της πολιτικής ηγεσίας και η πλειοψηφία του λαού απέρριψαν τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν. Νομίζω ότι έχει εξαντληθεί η συζήτηση για το διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο. Δεν μπορώ να φανταστώ τι άλλο μπορεί να κατατεθεί ή πόσες αλλαγές μπορούν να γίνουν για να το καταστήσουν αποδεκτό και βιώσιμο.

Πέραν τούτου, νομίζω ότι η δική μας πλευρά έχει εγκλωβισθεί σε αυτή την πολιτική πιστεύοντας ότι μπορεί να προσφέρει διέξοδο. Τυχόν εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου, με όσες αλλαγές και αν γίνουν, θα οδηγήσει σε προβλήματα στον οικονομικό τομέα, θα δημιουργήσει τουλάχιστον δύο κοινωνίες, θα έχει προβλήματα νομιμοποίησης, ενώ πολύ φοβάμαι ότι θα αναπαράξει τον εθνικισμό που υποτίθεται προσπαθούμε να αποτρέψουμε διά μέσου της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδιακής λύσης. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η πορεία και ο βίος ομοσπονδιακών μοντέλων που στηρίζονται στον εθνοκοινοτισμό χαρακτηρίζονται ως επί το πλείστον από προβληματικά αποτελέσματα. Πρέπει αυτό να κατανοηθεί και από την δική μας πλευρά και επιτέλους να αντιληφθούμε ότι η πρόκληση είναι όπως ο κυπριακός λαός αγωνισθεί για ένα διαφορετικό πολιτειακό πρότυπο. Συγκεκριμένα, είναι εφικτό να ζήσει ο κυπριακός λαός στα πλαίσια ενός ομοσπονδιακού μοντέλου το οποίο όμως δεν θα στηρίζεται αποκλειστικά σε εθνοκοινοτικούς πυλώνες. Υπάρχουν υποδείγματα από τα οποία είναι δυνατό να αντλήσουμε ιδέες και πρακτικές. Εν κατακλείδι πιστεύω ότι θα πρέπει να έχουμε την τόλμη να διεκδικήσουμε αυτή την πορεία, η οποία αποτελεί τελικά την πιο ρεαλιστική επιλογή!

Αυτό που εισηγείστε συνιστά μια νέα ριζοσπα-στική προσέγγιση -πολλοί θα έλεγαν επαναστατική προσέγγιση. Πώς τοποθετείστε;

Η ουσία της πρότασής μου έχει δύο πτυχές:

Πρώτον, ότι το διζωνικό δικοινοτικό ομοσπονδιακό μοντέλο, όπως έχει διαμορφωθεί με βάση τις Ιδέες Γκάλι και το Σχέδιο Ανάν, είναι αδιέξοδο από οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής σκοπιάς. Πέραν τούτου, τυχόν εφαρμογή του θα οδηγήσει σε επιδείνωση του status quo. Κατ’ ουσίαν η Κυπριακή Δημοκρατία θα παραμερισθεί και θα αντικατασταθεί από μια νέα πολιτειακή αρχή, ενώ ο κυπριακός Ελληνισμός θα οδηγηθεί σε νέες οδυνηρές περιπέ-τειες με απρόβλεπτες συνέπειες.

Δεύτερον, εάν επιθυμούμε να ζήσουμε σε μια εδαφικά ακέραιη Κύπρο θα πρέπει να προκρίνουμε ένα άλλο μοντέλο, ένα μοντέλο που να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις της σύγχρονης Κύπρου και του σύγχρονου κόσμου. Ένα μοντέλο λειτουργικής ομοσπονδίας χωρίς τα απόλυτα και αυστηρά πλαίσια του διζωνικού δικοινοτικού μοντέλου- όπου και τα ατομικά και τα συλλογικά δικαιώματα θα είναι σεβαστά, αποτελεί τη χρυσή τομή. Το μοντέλο μπορεί να διαμορφωθεί προκρίνοντας την συνταγματική αναθεώρηση του υφιστάμενου συντάγματος. Ιδέες προς αυτή την κατεύθυνση έχω ήδη καταθέσει. Πέραν αυτών όμως η πολιτική αυτή θα πρέπει να είναι το προϊόν συλλογικής σοφίας!

Η προσέγγισή σας είναι πολύ τολμηρή. Είναι όμως εφικτή;

Κατανοώ τις δυσκολίες για την προώθησή της. Και κατανοώ επίσης τον προβληματισμό κατά πόσον αυτή η πολιτική είναι εφικτή. Εάν όμως όντως το διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο είναι αδιέξοδο, όπως φοβάμαι πως είναι, τότε η προτεινόμενη προσέγγιση αποτελεί την ρεαλιστική επιλογή. Για την υλοποίησή της όμως θα πρέπει να γίνουν υπερβάσεις. Μεταξύ άλλων, θα πρέπει να λειτουργήσουμε ως κράτος πρότυπο για να πετύχουμε. Και θα πρέπει να στείλουμε ουσιαστικά μηνύματα προς τους Τουρκοκύπριους, προς τους Ευρωπαίους εταίρους μας αλλά και προς την διεθνή κοινότητα γενικότερα. Παράλληλα θα πρέπει να καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια για ανάκτηση της ηθικής υπεροχής της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όλα αυτά συνεπάγονται ουσιαστικές αλλαγές σε όλες τις εκφάνσεις του δημόσιου βίου: Οικονομία, παιδεία, εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας και ούτω καθ’ εξής. Και εννοείται ότι επιτέλους θα λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν την αξία και την σημασία της αξιοκρατίας και να προωθήσουμε ταυτόχρονα την κοινωνική συνοχή και τον αλληλοσεβασμό!

Το δις εξαμαρτείν

του Ουράνιου Μ. Ιωαννίδη

Ο Ουράνιος Μ. Ιωαννίδης είναι πρώην Υπουργός Παιδείας και Πολιτισμού

Το ότι εμπιστευθήκαμε το κ. Κόφι Ανάν και συρθήκαμε από τη Χάγη στην Νέα Υόρκη και από εκεί στο Μπούρκερστοκ, με ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα διαπραγμάτευσης και αποδοχή της χωρίς πλαίσια επιδιαιτησίας, οφείλεται αν όχι σε πολιτική αφέλεια, τουλάχιστον σε υπερτίμηση των πολιτικών και διπλωματικών μας δυνατοτήτων και υποτίμηση των αντιστοίχων δυνατοτήτων της Τουρκίας.

Αποτέλεσμα των εκτιμήσεων, αν όχι της αφέλειάς μας ήταν το σχέδιο Ανάν V. Ο λαός με την ψήφο του και με συντριπτική πλειοψηφία υπογράμμισε το λάθος. Το σφάλμα. Και κατ΄ επέκταση υπέδειξε να μη επαναληφθεί, τουλάχιστον.

Σήμερα και ενώ βιώνουμε το ίδιο σκηνικό, ενώ είμαστε θεατές στο ίδιο έργο και όσα τεκταίνονται είναι αντιγραφή των τότε, ευελπιστούμε ότι ο κόσμος άλλαξε, ότι αλλάξαν οι καιροί κι ότι δεν υπάρχουν ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα και ακόμα ότι δεν θα υπάρξει επιδιαιτησία.

Ο λαός είτε με κραυγές, είτε με σιωπές αναμένει ότι δεν θα επαναληφθεί το ίδιο σφάλμα και ότι θα αποδειχθούμε σοφοί. Γιατί, όπως όλοι καλά ξέρουμε, το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού.

Για να μη επαναληφθεί λοιπόν το ίδιο σφάλμα και για να μη καταλήξουμε εκόντες άκοντες σε ένα ανάλογο ή χειρότερο σχέδιο, που θα έχει και την σφραγίδα του συμπεφωνημένου, πρέπει να μη υποτιμούμε τις ήδη αναβαθμισμένες πολιτικές και διπλωματικές δυνατότητες της Τουρκίας που επιβεβαιώνονται από την εκλογή της στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, από το ότι είναι προνομιακός συνομιλητής των ΗΠΑ (βλέπε επίσκεψη Ομπάμα) και ότι έχει την δεδηλωμένη υποστήριξη της προεδρεύουσας στην ΕΕ χώρας και να μην υπερτιμούμε τις δικές μας αντίστοιχες δυνατότητες που συγκριτικά με την Τουρκία είναι αμελητέες.

Να μη ξεχνούμε λοιπόν ότι το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού. Για να περάσουμε τις συμπληγάδες.

Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων

στον Γιώργο Κέντα

Ο καθηγητής Ανδρέας Θεοφάνους είναι από τους πιο σημαντικούς μελετητές του κυπριακού προβλήματος σε επιστημονικό επίπεδο. Η δραστηριότητά του στα πλαίσια του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων συντείνει εδώ και χρόνια στην εισαγωγή επιστημονικής εγκυρότητας στο δημόσιο διάλογο. Στην πολύ εδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε μαζί του προσεγγίζονται σημαντικές πτυχές του κυπριακού με μια οπτική που ξεφεύγει από τα κλασικά πολιτικά και κομματικά στεγανά.

Πρόσφατα παρουσιάσατε μια μελέτη με τίτλο «Η Πολιτική Οικονομία της Διευθέτησης του Κυπριακού: Η Εξέταση Τεσσάρων Σεναρίων». Αυτή η μελέτη εκδόθηκε από το PRIO. Πώς προέκυψε αυτή η συνεργασία και ποιους στόχους έχει;

Κατ’ επανάληψη προέβαλα τη θέση ότι η μορφή λύσης του Κυπριακού θα επηρεάσει καθοριστικά τα οικονομικά δεδομένα, καθώς και τη βιωσιμότητα της λύσης. Ταυτόχρονα κατέθεσα την άποψη ότι είναι σημαντικό να υπάρξει η προώθηση ενός έντιμου συμβιβασμού και η λύση να μην είναι αποτέλεσμα επιβολής. Τις θέσεις αυτές ανέπτυξα και σε ακροατήρια πέραν της Κύπρου. Στα πλαίσια αυτά το PRIO ενδιαφέρθηκε να δημοσιεύσει μια έρευνά μου, που εμπεριέχει ανάλυση τεσσάρων σεναρίων:

(α) διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία

(β) εκκρεμότητα/συνέχιση του status quo

(γ) λύση δύο κρατών και

(δ) λειτουργική ομοσπονδία με χαλαρή διζωνικότητα. Το εν λόγω μοντέλο μπορεί να αντικρισθεί και ως μια ειδική περίπτωση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας.

Στόχος είναι να περάσουν ορισμένα βασικά μηνύματα εντός και εκτός Κύπρου ότι δηλαδή το κλασικό διζωνικό μοντέλο που συζητείται για χρόνια δεν φαίνεται να είναι βιώσιμο. Αντίθετα, η λειτουργική ομοσπονδία με χαλαρή διζωνικότητα αποτελεί τη χρυσή τομή για ένα έντιμο συμβιβασμό.

Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα της μελέτης σας;

H Έκθεση αμφισβητεί μια κοινή υπόθεση εργασίας: Ότι οι οικονομικές επιπτώσεις μιας λύσης θα είναι περίπου οι ίδιες, ανεξάρτητα από τη μορφή λύσης. Αντίθετα, κάθε μορφή λύσης έχει τα δικά της οικονομικά αποτελέσματα. Η έρευνα αυτή αποτελεί και μια προσπάθεια να καλυφθεί το κενό στη συστηματική μελέτη, σε σχέση με τη συμβατότητα των διάφορων συνταγματικών μοντέλων με βασικούς οικονομικούς στόχους.

Ένα ειδικά διαμορφωμένο μοντέλο επίλυσης του Κυπριακού, το οποίο δίδει έμφαση στο να φέρει τους Κύπριους μαζί και όχι να τους κρατεί χωριστά, ενώ ταυτόχρονα είναι προσηλωμένο στις συμφωνίες υψηλού επιπέδου, προσφέρει την καλύτερη ευκαιρία για κοινωνικοοικονομική σύγκλιση και πολιτική σταθερότητα.

Ενώ το κάθε σενάριο αντικρίζεται ξεχωριστά, η έρευνα λαμβάνει υπ’ όψη το νέο διεθνές οικονομικό περιβάλλον και, κυρίως, τη συμμετοχή της Κύπρου στην ΕΕ και την Ευρωζώνη. Υπογραμμίζεται η σημασία της σχέσης μεταξύ συνταγματικών ρυθμίσεων και οικονομικής διάρθρωσης και, κατ’ επέκταση, των οικονομικών αποτελεσμάτων. Αναγνωρίζει ταυτόχρονα ότι για την οικοδόμηση ενός μοντέλου το οποίο θα είναι πολιτικά αποδεκτό αλλά και βιώσιμο, είναι σημαντικό να ληφθούν υπ’ όψη οι αντιλήψεις των δύο κοινοτήτων για τους εαυτούς τους, την ιστορία και «την άλλη πλευρά».

Το κάθε σενάριο εξετάζεται σε σχέση με τις επιπτώσεις σε μια σειρά σημαντικών ζητημάτων: Το περιουσιακό και οι αποζημιώσεις, η διαδικασία λήψης αποφάσεων, η δημοσιονομική και ευρύτερη μακροοικονομική πολιτική και οι προεκτάσεις σε μεταβλητές όπως η απασχόληση και οι τιμές, η τοπική αυτοδιοίκηση, το νομικό πλαίσιο, η οικονομική ανάπτυξη, ο ανταγωνισμός, ο τουρισμός, οι τρεις βασικές ελευθερίες, οι έποικοι και η πολιτική για θέματα μετανάστευσης, η αγορά εργασίας και οι κοινωνικές ασφαλίσεις, η εκπαίδευση, η υγεία, η προστασία των καταναλωτών και θέματα περιβάλλοντος.

Συνοπτικά αναφερθείτε στα αποτελέσματα του κάθε σεναρίου.

Aρχίζω με αυτό που επιδιώκεται σήμερα: Ένα μοντέλο διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, στη βάση της φιλοσοφίας του Σχεδίου Ανάν, θα οδηγήσει σε προβληματικά αποτελέσματα. Η ενισχυμένη διζωνικότητα και ο ισχυρός δικοινοτισμός δεν θα ενθαρρύνουν την ανάδυση και δημιουργία κοινών στόχων και ενός κοινού οράματος.

Η συνέχιση του status quo συνεπάγεται σοβαρές απώλειες, χαμένες ευκαιρίες καθώς και ένα πολύ πιο δύσκολο πολιτικό περιβάλλον. Επιπρόσθετα, αναπτύσσεται δυσαρέσκεια ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους για τα δικαιώματα και σε ορισμένες περιπτώσεις για τα προνομία που απολαμβάνουν οι Τουρκοκύπριοι στην Κυπριακή Δημοκρατία χωρίς υποχρεώσεις, ιδίως όταν βλέπουν τη συνεχιζόμενη εκμετάλλευση ελληνοκυπριακών περιουσιών στο βόρειο τμήμα της Κύπρου.

Μια λύση στη βάση των δύο κρατών, υποθετικά στη βάση της «αναγνώρισης με αντάλλαγμα επιστροφή εδαφών», είναι πολύ δύσκολη εάν όχι αδύνατη, λόγω σοβαρών εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων και περιορισμών.

Τέλος, το μοντέλο της λειτουργικής ομοσπονδίας με χαλαρή διζωνικότητα, το οποίο εμπίπτει στη φιλοσοφία των συμφωνιών υψηλού επιπέδου του 1977 και 1979, και ενθαρρύνει τις δύο κοινότητες να συνεργασθούν. Ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό του μοντέλου είναι ο Πρόεδρος από τη μια κοινότητα και ο Αντιπρόεδρος από την άλλη, που όμως και οι δυο θα κατέρχονται στις εκλογές με κοινό εκλογικό ψηφοδέλτιο. Οι διπλές πλειοψηφίες θα επιστρατεύονται μόνο σε ειδικές περιπτώσεις. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, αναμένεται ότι η διαδικασία λήψης αποφάσεων θα είναι αποτελεσματική. Ενώ το μοντέλο ενθαρρύνει τις ενοποιητικές προσεγγίσεις, από την άλλη, κατανοεί και αναγνωρίζει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των δύο κοινοτήτων, καθώς και τις ανάγκες τους.

Μια λειτουργική ομοσπονδία με χαλαρή διζωνικότητα, ενθαρρύνοντας τις ενοποιητικές προσεγγίσεις, θα αποφύγει τους αποκλεισμούς του κλασικού διζωνικού δικοινοτικού μοντέλου. Η υλοποίηση αυτού του μοντέλου μπορεί να οδηγήσει σε ένα νέο οικονομικό θαύμα και, ταυτόχρονα, να έχει θετικές προεκτάσεις πέραν της Κύπρου.

Πιστεύετε ότι η πολιτεία δίνει την αναγκαία προσοχή στην επιστημονική εργασία που παράγεται από δεξαμενές σκέψεις;

Δυστυχώς ΟΧΙ. Και είναι σημαντικό να κατανοηθεί ότι ο ρόλος των δεξαμενών σκέψης είναι πολυδιάστατος. Δεν είναι μόνο η μελέτη, η ανάλυση και η κατάθεση θέσεων για συγκεκριμένα ζητήματα. Είναι και η προβολή θέσεων σε σημαντικά κέντρα αποφάσεων διεθνώς. Για παράδειγμα, για χρόνια τώρα η Άγκυρα καλλιεργεί τη θέση για τη στρατηγική θέση της Τουρκίας (πχ για τις σχέσεις Δύσης και Ισλαμικού κόσμου και τη σημασία της χώρας για τη διεθνή σταθερότητα).

Όσον αφορά το Κυπριακό η Άγκυρα έντεχνα και σε μεγάλο βαθμό καλλιέργησε τη θέση ότι τα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη είναι οι δύο κοινότητες και ότι η ίδια, ως τρίτο μέρος, είναι πάντοτε ένα βήμα μπροστά. Πέραν τούτου, καλλιεργήθηκε η θέση για την “απομόνωση” των Τουρκοκυπρίων. Οι τουρκικές απαιτήσεις είναι άνευ ορίων καθώς, μεταξύ άλλων, προτάσσεται ο παραμερισμός και η διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και η δημιουργία ενός νέου κράτους. Εν ολίγοις, όλα αυτά τα χρόνια οι διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν ολιγωρήσει. Και η ολιγωρία είχε και έχει βαρύτατο κόστος.

Κατά την άποψη σας πού κινούνται τα πράγματα στο κυπριακό σήμερα;

Βάση των συνομιλιών είναι το κλασικό διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο, όπως εκφράσθηκε με τη φιλοσοφία των Ιδεών Γκάλι και του Σχεδίου Ανάν. Πέραν του κατά πόσον κάποιος ιδεολογικά και φιλοσοφικά συμφωνεί ή όχι με την εν λόγω προσέγγιση, προσωπικά έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι μια τέτοια λύση δεν θα είναι βιώσιμη. Επιπρόσθετα, ο κυπριακός ελληνισμός θα οδηγηθεί σε οδυνηρές περιπέτειες με απρόβλεπτες συνέπειες.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι είναι στρατηγικό λάθος να αντικρίζουμε το κυπριακό μόνο ως ένα διακοινοτικό ζήτημα. Αντίθετα, το κυπριακό είναι ένα πρόβλημα με πολλές διαστάσεις (θέμα εισβολής και κατοχής, ευρωπαϊκή και γεωστρατηγική διάσταση κλπ). Συνεπώς για την επίλυσή του υπάρχουν πολλά προαπαιτούμενα εντός και εκτός Κύπρου. Η σημερινή κατάσταση στην Τουρκία είναι τέτοια που δεν ευνοεί μια λύση στηριγμένη σε αυτό που αποκαλώ έντιμο συμβιβασμό.

Υπάρχει η προοπτική επιτυχίας των απ’ ευθείας διαπραγματεύσεων;

Εξαρτάται από το τι είδους λύσης μιλούμε. Εάν η λύση θα στηρίζεται σε ένα ομοσπονδο-συνομοσπονδιακό μοντέλο, τότε θα στηριχθεί και από την τουρκοκυπριακή ηγεσία και την Άγκυρα. Φυσικά αυτή η προσέγγιση θα έπρεπε να αποτελούσε κόκκινη γραμμή για τη δική μας πλευρά.

Εάν έχουμε κατά νου ένα έντιμο συμβιβασμό τις κατευθυντήριες γραμμές του οποίου κατέθεσα κατ’ επανάληψη με αυτό που ονομάζουμε λειτουργική ομοσπονδία με χαλαρή διζωνικότητα, αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί τώρα. Η Τουρκία θα διαπραγματευθεί σοβαρά όταν θα έλθει η στιγμή της οριστικοποίησης των σχέσεών της με την ΕΕ. Και εμείς θα πρέπει να πολιτευθούμε με τρόπο που να μας παρέχει σοβαρά ερείσματα για να διεκδικήσουμε το καλύτερο. Στο μεταξύ προέχει η προώθηση ΜΟΕ ουσιαστικής σημασίας (πχ επιστροφή περιφραγμένης πόλης της Αμμοχώστου), η καλύτερη δυνατή διαχείριση της υφιστάμενης κατάστασης και η προβολή προς όλες τις κατευθύνσεις των θέσεων ενός πλαισίου για οριστική λύση του προβλήματος.

Είσαστε ένας από τους πρώτους ακαδημαϊκούς που υποστήριξαν την ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου. Θεωρείτε ότι η ΕΕ είναι σε θέση να διαδραματίσει κάποιο ρόλο στο Κυπριακό σήμερα;

Η ΕΕ δεν μπορεί να είναι βασιλικότερη του βασιλέως. Εάν εμείς βολευόμαστε με τη φιλοσοφία των διακοινοτικών συνομιλιών, με το κλασικό διζωνικό δικοινοτικό μοντέλο, τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ΟΗΕ και τον βοηθητικό ρόλο της ΕΕ, γιατί η ίδια η Ένωση να υιοθετήσει μια διαφορετική στάση; Πρέπει επίσης να μην λησμονούμε ότι όταν διάφορες χώρες (πχ Γαλλία και Αυστρία), έστω για τους δικούς τους λόγους, υιοθέτησαν τη θέση ότι η Τουρκία έπρεπε να εφαρμόσει τα ελάχιστα που είχε συμφωνήσει το 2004, εμείς δεν επιμείναμε.

Θα πρέπει επίσης να προβληματισθούμε για το που έχει οδηγήσει η σχεδόν αποκλειστική προσκόλληση στον διακοινοτικό διάλογο από το 1977. Ενώ ο διακοινοτικός διάλογος θα πρέπει να συνεχίζεται και να διευρύνεται σε διάφορα επίπεδα, ταυτόχρονα είναι σημαντικό να επιδιωχθεί και ο εμπλουτισμός της διαδικασίας με τη συζήτηση και των άλλων πτυχών του Κυπριακού, με την εμπλοκή και άλλων μερών. Αφ΄ενός η συμμετοχή μας στην ΕΕ και αφ’ ετέρου η πορεία των Ευρωτουρκικών σχέσεων μπορούν να αξιοποιηθούν ανάλογα. Έχω επίσης την άποψη ότι ο εκάστοτε Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, όταν ασχολείται με το Κυπριακό θα πρέπει πρωταρχικά να ενεργεί ως αρχηγός κράτους και όχι ως κοινοτάρχης.