Η κοινή απόδοση τιμής ή η συμβίωση λατρειών σε ένα χώρο δεν είναι πρωτοφανές φαινόμενο ούτε στην Μ. Ασία, αλλά ούτε και στην Κύπρο, όπως λ.χ. στην μονή του Απ. Ανδρέα στην Καρπασία, στον Τουραπί Τεκκέ στην Λάρνακα, αλλά και προ του 1922 στη Σεβάστεια του Πόντου (σημ. Sivas, Τουρκία), όπου ο χώρος του Μαρτυρίου των Αγίων Τεσσαράκοντα ήταν επίσης ένας κοινός τόπος προσκυνήματος. Η 9η Μαρτίου ημέρα τιμής των Αγίων Τεσσαράκοντα, είναι μια μέρα με πλούσια λαογραφική παράδοση στην Κύπρο και στον ελληνικό χώρο, που έχει να κάνει κυρίως με τις γεωργικές ασχολίες αλλά και με λαϊκές πρακτικές για προστασία της υγείας. Παλαιότερα φαίνεται ότι η 9η Μαρτίου ειδικά στην επαρχία Λάρνακας, ήταν μια μέρα κοινού εορτασμού από χριστιανούς και μουσουλμάνους και παρακλήσεως για βροχές κατά τον μήνα Μάρτιο. Την ημέρα αυτή οι πιστοί έφτιαχναν νηστίσιμο έδεσμα από πλιγούρι, σταφίδες και κρεμμύδι τηγανισμένο («κούπες»), που πίστευαν ότι έδιωχνε μακριά τις ασθένειες.

Στον υπόγειο ταφικό θάλαμο, υπάρχει μέχρι σήμερα ένα κομμάτι σίδερο (ακόντιο;) που είναι κτισμένο μέσα στον τοίχο. Οι χριστιανοί έπιαναν το σίδερο αυτό με το χέρι και έλεγαν: «Εσού το βάρος, τζιαί γιω την υγειάν» πιστεύοντας ότι με αυτό τον τρόπο γιατρεύονταν από ασθένειες, ενώ οι μουσουλμάνοι πίστευαν ότι, όταν έλεγαν τρεις φορές το όνομα του Θεού, οι επιθυμίες τους θα πραγματοποιούνταν.

Είναι άγνωστο πότε καθιερώθηκε η λατρεία των Αγίων Σαράντα στην Τύμπου, πότε υποχώρησε ή πότε διασυνδέθηκε με την μουσουλμανική πίστη και τους άγνωστους σε μας Σαράντα Δερβίσηδες. Είναι πάντως φανερό ότι η χριστιανική λατρεία προηγείται κατά πολύ της ισλαμικής, γεγονός, που αποδεικνύεται, όπως θα δούμε πιο κάτω και μέσα από αρχαιολογικά ευρήματα. Η τιμή προς τους Αγίους Σαράντα υποχώρησε ή ο χώρος καταλήφθηκε, σε κάποια χρονική περίοδο μέσα στην Τουρκοκρατία και πάντως όχι μετά το 1742, οπόταν οικοδομήθηκε σύμφωνα με τα αρχεία του Evkaf, το πρώτο τέμενος στον χώρο. Έξαρση της λατρείας των Αγίων Σαράντα στην Κύπρο παρατηρείται κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ειδικά το 18ο αι. και λιγότερο το 19ο αι., πράγμα που γίνεται αντιληπτό από τις πολλές εικόνες τους, που υπάρχουν σε αρκετούς ναούς του νησιού. Το γεγονός αυτό ίσως οφείλεται στις πυκνότερες σχέσεις, που είχαν αναπτυχθεί την εποχή αυτή μεταξύ Αγίου Όρους και Κύπρου, αλλά πιθανόν και στην προσπάθεια της Ορθόδοξης Εκκλησίας να ενισχύσει τους χριστιανούς με το παράδειγμα των Σαράντα Μαρτύρων, παραμένοντας σταθεροί στην πίστη τους, αναχαιτίζοντας έτσι τους εξισλαμισμούς, που γίνονταν καθόλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Τα φαινόμενα αυτά θα μπορούσαν να ερμηνεύσουν, μέχρι ενός σημείου, και την μεταβίβαση της λατρείας από τους χριστιανούς Αγίους Σαράντα στους Σαράντα Δερβίσηδες, ότι δηλαδή με τους εξισλαμισμούς και την εμφάνιση των κρυπτοχριστιανών, οι εξωμότες δεν αποκόπτονταν αμέσως από τα σεβάσματά τους και έβρισκαν τρόπους προσαρμογής για συνέχιση της απόδοσης τιμής σε ένα ιερό χώρο, όπου ήταν συνηθισμένοι να καταθέτουν τις αγωνίες, τον πόνο και τις ελπίδες τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι κρυπτοχριστιανοί/λινοβάμβακοι σύμφωνα με αρχει-ακές πηγές υπήρχαν στα γειτονικά χωριά Αθηαίνου, Λουρουτζίνα, Άρσος. Θα μπορούσαμε επίσης εύλογα να υποθέσουμε ότι με την κατάληψη του χώρου από τους Δερβίσηδες, ήταν φυσικό να θάβονται εκεί όταν πέθαιναν, δημιουργώντας έτσι μια παράλληλη παράδοση μετατρέποντας τον χώρο σε ισλαμικό μαυσωλείο.

Τον Σεπτέμβριο του 2007 αποκαλύφθηκαν σημαντικά ψηφιδωτά, καθώς και αρχιτεκτονικά μέλη, τα οποία μας παραπέμπουν σε μικρού μεγέθους τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική, όμοια με εκείνη του Μαραθόβουνου. Τα ψηφιδωτά, που χρονολογούνται σε δύο φάσεις, στον 5ο αι. και στον 6ο αι., περιήλθαν εις γνώση μας μετά από σύντομη δημοσίευση σε μηνιαίο τουρκοκυπριακό περιοδικό από τον φίλο αρχαιολόγο κ. Τ. Bagiskan.

Τα ψηφιδωτά του 5ου αι. αποτελούνται από γεωμετρικά σχήματα κυρίως οκτάγωνα, εξάγωνα, τετράγωνα, ελλείψεις και σηρικούς τροχούς, ενώ αυτά του 6ου αι. που σώζονται στον χώρο του υπερυψωμένου πρεσβυτερίου/ιερού, απεικονίζουν ζώα και πτηνά μέσα σε διάχωρα. Στην δυτική πλευρά του πρεσβυτερίου, στο νότιο διάχωρο εικονίζεται καθήμενη έλαφος, που προτείνει το δεξί της πόδι προσδίδοντας στην παράσταση χάρη και φυσικότητα, ενώ στο βόρειο διάχωρο εικονίζεται ιστάμενη λέαινα, που έχει στραμμένο το κεφάλι της προς τα πίσω. Σε ισοσκελές τραπεζοειδές διάχωρο, που βρίσκεται στην περιφέρεια της σύνθεσης απεικονίζεται μαλάκιο, πιθανότατα σουπιά. Στο πρώτο από τα δυτικά κεντρικό διάχωρο εικονίζεται αρκούδα να κατασπαράσσει ελάφι. Τα επόμενα δύο οκτάγωνα, που βρίσκονται στον βόρειο και νότιο κάθετο άξονα αντίστοιχα, παριστάνουν πτηνά: στον βόρειο εικονίζονται δύο πτηνά, που πιθανότατα παιχνιδίζουν μεταξύ τους, ενώ στον νότιο διάχωρο υπάρχει κύκνος που ραμφίζει φίδι. Στο τελευταίο διάχωρο του κεντρικού άξονα, που είναι κατεστραμμένο στο κάτω μέρος, εικονίζεται καθήμενος κριός με το κεφάλι του στραμμένο προς τα πίσω. Σχεδόν όλες οι παραστάσεις αποτελούν unicum για την Κύπρο, δηλαδή απαντώνται για πρώτη φορά, γεγονός που προσδίδει στην σύνθεση αυτή μοναδική σημασία και σπουδαιότητα.

Η ψηφιδωτή σύνθεση στους Αγίους Σαράντα εντάσσεται μέσα στα ευρύτερα πλαίσια της καλλιτεχνικής δημιουργίας και του συρμού του πρώτου μισού του 6ου αι. στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Τα ψηφιδωτά αυτά όχι μόνο εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας για την τέχνη στο νησί, αλλά ίσως και να διαφοροποιούν κάποιες από τις μέχρι τώρα καθιερωμένες επιστημονικές απόψεις γύρω από την καλλιτεχνική δημιουργία της εποχής αυτής. Οι ομοιότητες πάντως που παρουσιάζουν, κυρίως με ψηφιδωτά δάπεδα από την γειτονική Συροπαλαιστίνη είναι εμφανείς, όπως συμβαίνει άλλωστε και σε άλλα ψηφιδωτά της Κύπρου. Η σύνθεση συνάδει με την γενικότερη τάση στην Ανατολή την εποχή αυτή, να απεικονίζεται συνοπτικά μέσα σε διάχωρα η Δημιουργία. Η ψηφιδωτή σύνθεση, αν και αποσπασματική, αποπνέει την γαλήνη και την σταθερότητα, που απολάμβανε τότε η αυτοκρατορία με την λεγόμενη pax byzantine.

Το μνημείο των Αγίων Σαράντα/Kirklar Tekke στην Τύμπου ήταν γνωστό, μέχρι πρόσφατα, ως ένας χώρος συμβίωσης των δύο μεγάλων θρησκειών, που συνυπάρχουν εδώ από την εποχή της κατάκτησης της Κύπρου από τους Οθωμανούς το 1571. Η τυχαία ανακάλυψη της χριστιανικής βασιλικής με τα σημαντικά ψηφιδωτά και τα άλλα ευρήματα, έχει προσδώσει στον χώρο ένα ξεχωριστό και ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού εμπλουτίζει περαιτέρω την ιστορία της τέχνης της Κύπρου, ενώ παράλληλα μέσα από την μελέτη της ιστορίας του χώρου αφουγκραζόμαστε γεγονότα, άλλοτε ευχάριστα και άλλοτε δυσάρεστα, που αφορούν στην πρόσφατη πολυτάραχη ιστορία του νησιού μας.

Ο Ανδρέας M. Φούλιας είναι θεολόγος-βυζαντινολόγος