Η άποψη της «Εξέλιξης» των όντων και του πλανήτη συνολικά, δεν είναι κάτι νέο. Ενυπήρχε σε πολλές θρησκείες και μύθους διαφόρων λαών της αρχαιότητας. Με την εξάπλωση του Χριστιανισμού ατονούν όλες οι θεωρίες περί της εξέλιξης και κυριαρχεί η λογική της δημιουργίας του κόσμου, των φυτών και των ζώων. Για 1500 περίπου χρόνια ο άνθρωπος «ξέρει» πως δημιουργήθηκε απευθείας από τον Θεό με την μορφή που έχει σήμερα.

Πρώτες αντιδράσεις στον ελλαδικό χώρο

Το έργο του Κάρολου Δαρβίνου «Καταγωγή των Ειδών» βλέπει το φως της δημοσιότητας το 1859. Η πρώτη μετάφραση της «Καταγωγής των Ειδών» γίνεται μόλις το 1915, από τον Ν. Καζαντζάκη. Η δημοσίευση προκαλεί σφοδρότατες αντιδράσεις, όχι τόσο από θεολόγους, όσο από θεολογούντες, όπως οι Ι. Σκαλτσούνης (νομομαθής και λόγιος) και Α. Μακράκης (θεολόγος και ιεροκήρυκας, ο οποίος καταδικάσθηκε από την Εκκλησία για τις απόψεις του).

Αυτοί που αντιδρούν προσπαθούν να υπερασ-πιστούν την εξ υπ’ αρχής δημιουργία του ανθρώπου, όπως αυτή περιγράφεται στην Γένεση, με επιχειρήματα «επιστημονικά», προσπαθούν να απορρίψουν την εξελικτική θεωρία και κυρίως την ιδέα της καταγωγής του ανθρώπου από τον πίθηκο ως βιολόγοι! Η τάση αυτή, η προσπάθεια απόδειξης της επιστημονικής αυθεντίας των Γραφών, έχει ονομαστεί από τότε δημιουργισμός (επιστημονικός δημιουργισμός).

Παρενθετικά να αναφέρουμε ότι οι υπερσυντηρητικοί χριστιανοί προτεστάντες της Αμερικής, ερμηνεύοντες κατά γράμμα την Αγία Γραφή και κυρίως την Παλαιά Διαθήκη (ΠΔ), είναι φανατικοί υποστηρικτές του «δημιουργισμού». Σε πολλές Πολιτείες απαγορεύεται ακόμη και η παραμικρή αναφορά, δια νόμου, στην θεωρία της Εξέλιξης. Μάλιστα, τόσο στρεβλά διαβάζουν την ΠΔ, που φτάνουν στο σημείο να οργανώνουν αρχαιολογικές αποστολές στο Αραράτ για να ανακαλύψουν την κιβωτό του Νώε!

Για λόγους όμως περισσότερο δημοσιογραφικού και ιστορικού ενδιαφέροντος, αξίζει να δούμε κάποιες από τις εκφράσεις και τους οξύτατους, ενίοτε δε και υβριστικούς χαρακτηρισμούς, που χρησιμοποίησαν αμφότερες οι πλευρές. Τις απόψεις των Δαρβίνου και Χαίκελ υποστήριζε στον Ελλαδικό χώρο το περιοδικό «Προμηθέας». Έγραφε λοιπόν προς τους αντιπάλους: «…Οι κορυφαίοι των εν λαχάνοις κορχόρων σωτήρες της ελληνικής κοινωνίας… παντελώς αστοιχείωτοι και ανελευθερώτως προκατειλημμένοι». Ενώ οι Σκαλτσούνης και Μακράκης έγραφαν: «Μωρός τις και ανεπιστήμων πιθηκοειδής άνθρωπος» για τον Δαρβίνο, «ομοιάζει ηθικώς κύνα λυσσώντα», «και ο Χαίκελ και ο Δαρβίνος… κατάγονται εκ τινός ανθρώπου αποκτη-νωθέντος και πολλά κτήνη ασύνετα γεννήσαντος επί της γης». Αυτά λοιπόν και πολλά άλλα που σήμερα μπορεί να προκαλούν θυμηδία, την εποχή όμως εκείνη δημιουργούσαν μεγάλη πόλωση.

Ας έλθουμε όμως και στο θεολογικό καθεαυτό μέρος του ερωτήματος «Δημιουργία ή Εξέλιξη». Το δόγμα της Δημιουργίας σχετίσθηκε με την βιολογική θεωρία της Εξέλιξης κατά δύο διαφορετικούς τρόπους από τις ισάριθμες εκδοχές του Χριστιανισμού. Στην δυτική εκκλησιαστική παράδοση (Ρωμαιοκαθολικισμό) πολώθηκε η Δημιουργία απέναντι στην Εξέλιξη, αντιπαρατάχθηκε η θεολογία στην βιολογία και όλη η σχετική προβληματική εδραιώθηκε στο δίλημμα: Δημιουργία ή Εξέλιξη; Στην ανατολική εκδοχή του Χριστιανισμού (Ορθοδοξία) δεν αποκλείσθηκε η Δημιουργία από την Εξέλιξη και το ζήτημα τέθηκε διαλεκτικά: Δημιουργία και Εξέλιξη. Το ερώτημα που προκύπτει αβίαστα είναι το γιατί αυτή η απόκλιση μεταξύ Ανατολής και Δύσης;

Δυτικός χριστιανισμός και «Εξέλιξη»

Οι λόγοι της απόκλισης μεταξύ θεολογικής Δημιουργίας και βιολογικής Εξέλιξης στον δυτικό Χριστιανισμό είναι διττοί: Ιστορικοί και θεολογικοί. Ας πάρουμε πρώτα τους ιστορικούς: Το έναυσμα της γνωστής αντιπαράθεσης θεολογίας και επιστήμης δίνεται το 1633 από την Ιερά Εξέταση, η οποία καταδικάζει τον Γαλιλαίο σε αποσιώπηση του ηλιοκεντρικού συστήματος, προκειμένου να διασωθεί με βίαιο τρόπο η επαπειλούμενη αξιο-πιστία του γεωκεντρισμού. Η κρίσιμη αιτία της περίφημης «Δίκης του Γαλιλαίου» είναι ιστορική: Πρόκειται για την αντιδικία πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας στην δυτική χριστιανική Ευρώπη. Το καίριο ιστορικό ερώτημα της εποχής εκείνης ήταν: Η ήττα του Πάπα ή του αυτοκράτορα, η υπερίσχυση του κράτους ή της θρησκείας; Αρκεί βεβαίως εδώ να θυμηθούμε ότι βρισκόμαστε στις απαρχές του κυκλώνα της Μεταρρύθμισης, όπου η Ρωμαιοκαθολική εξουσία υπεραμύνετο με κάθε μέσο, απέναντι σε οτιδήποτε θα μπορούσε να την αμφισβητήσει.

Συντρέχουν όμως και συγκεκριμένοι θεολογικοί λόγοι που συνεπιφέρουν την αντιπαράθεση πίστης και επιστήμης στην δυτική χριστιανική παράδοση. Πρόκειται για την λατινική θεολογική υποτίμηση της έννοιας της φύσης. Σε όλη την διάρκεια της ιστορικής πορείας του λατινόγλωσσου χριστιανισμού υποτι-μάται η φύση, τόσο από τον ρωμαιοκαθολικισμό, όσο και από τον προτεσταντισμό, με διαφορετικό τρόπο κι αλλιώτικη μεθόδευση. Ο μεσαιωνικός ρωμαιοκαθολικισμός έχει ως αφετηρία του το δυαλισμό «φυσικού» και «υπερφυσικού». Έτσι δημιουργείται ο διαχωρισμός στο άνω και το κάτω, το υπερφυσικό και το φυσικό, το θείο και το κοσμικό, το υπερβατικό και το ενδοκοσμικό. Τα δύο αυτά επίπεδα, το φυσικό και το υπερφυσικό, ιεραρχού-νται σε «κακό» για το επίγειο, το κοσμικό, το φυσικό και «καλό» για το επουράνιο, το υψηλό, το υπερφυσικό. Μέσα στα πλαίσια αυτά η φύση θεωρείται κατώτερη, εφάμαρτη και εξ’ ορισμού βρισκόμενη σε πτωτική κατάσταση.

Όταν όμως θα έλθει μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή κατά την οποία θα αναβαθμισθεί η έννοια της φύσης, τότε βεβαίως θα καταστεί αναπόδραστη η σύγκρουση με την δυτική χριστιανική θεολογία. Αυτό που εγκαινιάστηκε με τον Γαλιλαίο τον 17ο αιώνα κορυφώνεται και ολοκληρώνεται με τον Δαρβίνο τον 19ο αιώνα επί του χώρου της βιολογίας, έχοντας ως σημείο τριβής τον εξελικτισμό και τον δημιουργισμό. Το νέο κρίσιμο ερώτημα αφορά στην αρχή της ζωής: Είναι δημιουργία του Θεού ή πρόκειται για την εξέλιξη του ανθρώπου; Το δίλημμα αυτό, «Δημιουργία ή Εξέλιξη», στην βάση των όσων είδαμε πιο πάνω, παρέμενε και παραμένει μέχρι σήμερα αδήριτο και αναπόδραστο για τα δεδομένα του δυτικού χριστιανισμού (Ρωμαιοκαθολικισμού-Προτεσταντισμού). Για αυτό και εξελίχθηκε με τον γνωστό τρόπο η σύγκρουση, έτσι όπως την γνωρίζουμε, μεταξύ θεολογίας-επιστήμης.

Ορθόδοξος Ανατολικός χριστιανισμός και «Εξέ-λιξη»

Στην καθ’ ημάς Ανατολή, στην Ορθοδοξία, ίσχυε μια εντελώς διαφορετική παράδοση, χάρη στην οποία δεν δημιουργήθηκαν διλημματικές καταστάσεις στην συσχέτιση της πίστης με την επιστήμη και όλο το πρόβλημα τοποθετήθηκε στην βάση «Δημιουργία και Εξέλιξη». Δεν είναι ίσως συμπτωματικό ότι η αντιπαλότητα πίστης-επιστήμης δεν ευδοκίμησε στο έδαφος της Ορθοδοξίας, ακριβώς διότι απουσιάζουν οι ιστορικοί και θεολογικοί παράγοντες που έδρασαν στον δυτικό χριστιανισμό.

Από ιστορικής πλευράς, τόσο η συναλληλία των δύο αρχών του βυζαντινού κόσμου, βασιλείας και ιερωσύνης, όσο και σωρεία εκκλησιαστικών θεσμών ρητής συλλογικότητας και απαράμιλλης δημοκρατικότητας, όπως η συνοδικότητα, αφαιρούσαν αφετηριακά κιόλας κάθε αφορμή για ρήξη και αντιπαλότητα κοσμικού και θρησκευτικού παράγοντα.

Εκτός όμως των ιστορικών συντελεστών, λειτούργησαν και θεολογικοί παράγοντες στον ελληνόφωνο χριστιανισμό, που απέτρεψαν κάθε αντιδικία πίστης και επιστήμης. Το κυρίαρχο θεολογικό σχήμα του ανατολικού χριστιανισμού είναι το κτιστό και το άκτιστο. Το κτιστό και το άκτιστο αντιστοιχίζεται προς το δημιουργημένο και το αδημιούργητο, στην πλάση και στον πλάστη, στο κτίσμα και τον κτίστη, στην δημιουργία και στον Δημιουργό. Ο Δημιουργός είναι το άκτιστο και η δημιουργία είναι το κτιστό.

Το σχήμα «κτιστό»-«άκτιστο» απέχει κατά πολύ από το σχήμα της δυτικής θεολογίας «φυσικό-υπερφυσικό». Το κτιστό είναι φυσικό, αλλά το άκτιστο δεν κατανοείται ως υπερφυσικό, δηλαδή ως αντίθετο του φυσικού, παρά μόνο ως οντολογική διαφορά με αναφορά συνάμα, ως διαφοροποίηση με απαραί-τητη συσχέτιση. Έτσι η διάκριση δεν καταντά διάσπαση. Δεν έχουμε δηλαδή να κάνουμε με το μανιχαϊστικό καλό-κακό. Η σχέση κτιστού-ακτίστου δεν σημαίνει την σχάση φυσικού-υπερφυσικού. Αποτέλεσμα της διαλεκτικής κτιστούακτίστου είναι η σύγκλιση Δημιουργίας και Εξέλιξης που υιοθετεί η ανατολική χριστιανική θεολογία.

Δεν πρέπει να λησμονείται ότι ουδέποτε σημειώθηκε ρήξη των σχέσεων πίστης και επιστήμης στην ανατολική παράδοση. Το πρόβλημα αυτό κυοφορήθηκε στην δυτική χριστιανική θεολογία κατ’ αποκλειστικότητα. Στην αρχική βέβαια φάση του ζητήματος, κάποιοι ορθόδοξοι θεολόγοι δανείσθη-καν από δυτικούς συναδέλφούς τους απολογητικά επιχειρήματα για να αντιμετωπίσουν μερικές προκλητικές τοποθετήσεις ορισμένων μάλλον θερμόαιμων βιολόγων με ιδεολογική φόρτιση (κομμουνισμός-αθεΐα), που δεν συμφωνούσαν πάντοτε με την νηφάλια λειτουργία του αυστηρού επιστη-μονικού λόγου. Σύντομα όμως έγινε αντιληπτή η εσφαλμένη τοποθέτηση, ευσεβιστικών κυρίως κύκλων, που παρέμειναν όμως χωρίς απήχηση στην κοινωνία και στο σώμα της Εκκλησίας.

Η ορθόδοξη θεολογία τείνει προς την σύγκλιση Δημιουργίας και Εξέλιξης. Δημιουργία και Εξέλιξη δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται αμοιβαία. Ο θεολόγος δεν μπορεί να απορρίπτει την Εξέλιξη, η οποία δεν αποκλείει τη Δημιουργία. Η ισχύς της βιολογικής θεωρίας της Εξέλιξης κρίνεται μόνο με επιστημονικά κριτήρια. Κάθε ανάμιξη θεολογικών ή φιλοσοφικών κριτηρίων είναι ανεπίτρεπτη επιστημολογική εισπήδηση σε αλλότριο έδαφος.

Δεν είναι καθόλου συμπτωματικό ότι σύγχρονοι ορθόδοξοι πανεπιστημιακοί θεολόγοι τοποθετούνται θετικά απέναντι στην βιολογική θεωρία της Εξέλιξης, σε συνδυασμό με την χριστιανική πίστη στην Δημιουργία. Ο Μητρ. Περγάμου Ι. Ζηζιούλας υποστηρίζει ότι «η θεολογία πρέπει να κάνει την καλύτερη δυνατή χρήση του δαρβινισμού, στο θέμα της αντιμετώπισης της οικολογικής κρίσεως», με το αιτιολογικό ότι «ο Δαρβίνος έδωσε ένα κτύπημα σ’ αυτή τη λογοκρατική αντίληψη για την ειδοποιό διαφορά του ανθρώπου». Επιπλέον ο Ν. Ματσούκας, καθηγητής Δογματικής θεολογίας του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης εκτιμά ότι «στην Εξαήμερο (έργο του Μ. Βασιλείου αναφερόμενο στην κοσμολογία) υποστηρίζεται από το Μ. Βασίλειο η Εξέλιξη» και ότι «έχει βασικές ομοιότητες με τις σύγχρονες θεωρίες», καθώς επίσης η άποψη ότι «ο Μ.Βασίλειος διατυπώνει τη βασική αρχή της εξελικτικής θεωρίας αφού λέει ότι «η δημιουργία πορεύεται εξελικτικά μέσα από μια φυσική τάξη που στην ολοκλήρωσή της, φυσικά, μπορεί να πλαισιωθεί από αναρίθμητες άλλες τάξεις». Και ο Ν. Ματσούκας καταλήγει στην ενδιαφέρουσα διατύπωση ότι «στην Εξαήμερο υπάρχει η βασική αρχή της εξελικτικής θεωρίας και -το σπουδαιότερο- η άποψη για ενότητα οργανικής και ανόργανης περιοχής».

Έπειτα από την κατάθεση αυτών των θέσεων και μαρτυριών, γίνεται αντιληπτή η θεμελιώδης θεολογική διαφοροποίηση Ορθοδοξίας και Δυτικού Χριστιανισμού στο ζήτημα των σχέσεων πίστης και επιστήμης. Τελειώνοντας να αναφέρουμε την θέση που διατύπωσε ο ρωσικής καταγωγής, μυημένος στην ορθόδοξη θεολογική μας παράδοση, Αμερικανός βιολόγος Θεόδωρος Ντομπζάσκυ, ο οποίος συνδυάζει την χριστιανική πίστη στην Δημιουργία με την βιολογική θεωρία της Εξέλιξης, δηλώνοντας ότι «ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού δια μέσου της εξελικτικής διαδικασίας».

Ο Γιάννης Αντωνιάδης είναι θεολόγος