Στην χριστιανική ιστοριογραφία, όπως αυτή διαμορφώθηκε κυρίως στο πλαίσιο της «βυζαντινής» χρονογραφίας, περιγράφεται συνήθως με γλαφυρότητα η πορεία της ανθρωπότητας από την Δημιουργία μέχρι και τις ημέρες του εκάστοτε συγγραφέα. Αυτήν την ερμηνευτική διάταξη ακολούθησαν με εξαιρετική συνέπεια ακόμη και «μεταβυζαντινοί» συγγραφείς όπως ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος (1669-1707) ή ο Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος (1661-1714). Για την χριστιανική ιστοριογραφία η ιστορία της ανθρωπότητας αρχίζει με την πτώση, τέμνεται με την σάρκωση, σταύρωση και ανάσταση του Υιού και Λόγου του Θεού και θα ολοκληρωθεί στην Δευτέρα Παρουσία. Σε αυτήν την πορεία η ανθρωπότητα έχει απέναντί της τον Διάβολο, μόνιμο εχθρό που διασπείρει την διχόνοια στην Εκκλησία, εμφυσεί τις αιρέσεις, διχάζει τους ανθρώπους, είναι αιτία των πολέμων, των ασθενειών και κάθε κακού! Η ήττα του όμως είναι βεβαία και δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να νικήσει! Άλλωστε η νίκη επί του θανάτου και η βιωματική εμπειρία της Αναστάσεως πείθει για αυτήν την αλήθεια.

Υπό το «φως» του Διαφωτισμού η παγκόσμια ιστοριογραφία διακήρυξε ότι απαρνείται αυτήν την σχέση, ερμηνεύοντας την ιστορία όχι πια ως μια ευθεία πορεία ολοκλήρωσης ενός σχεδίου (δηλ. της Θείας Οικονομίας), αλλά ως μια σχέση αιτίας και αιτιατού και αναδεικνύοντας νέα σχήματα. Στην πραγματικότητα όμως ποτέ δεν κατάφερε να υπερβεί, ακόμη και μέχρι σήμερα, το πλαίσιο αυτό. Πολύ περισσότερο, όταν η Διαμαρτύρηση (16ος αιώνας) ανέδειξε με μοναδική δεξιοτεχνία τις ακρότατες πτυχές των σχέσεων καλού και κακού. Η εισαγωγή της ερμηνείας, ή καλύτερα η περιγραφή του ανθρώπου ως αποκλειστικά καλού ή κακού, έφερε την ίδια την προσέγγιση αυτή σε ένα σχεδόν μανιχαϊστικό κανόνα βίου. Ακόμη και η υπέρβαση της παραδοχής της ύπαρξης του Θεού, ως περιγραπτή αποδοχή της αθεΐας, δεν πέτυχε να εκβάλει από την δυτική σκέψη τις μανιχαϊστικές προτυπώσεις της σχέσεως του καλού και του κακού, τις οποίες κουβάλησε υπομονετικά στο μακρύ ταξίδι των διανοητικών της αναζητήσεων. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι ο σπουδαίος Γίββωνας (1737-1794) που ενώ παρουσιάζει μέσα από την ογκώδη εργασία του την ιστορική πορεία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που επέζησε για χίλια χρόνια, ταυτόχρονα αυτήν την πορεία την αντιλαμβάνεται ως πτώση, λες και είναι δυνατόν να επιβιώνει ένα κράτος για 1.000 χρόνια και να βρίσκεται σε κατάπτωση!

Τελικά όμως, οι άνθρωποι είναι καλοί ή κακοί; Είναι αλήθεια ότι «δεν μπορεί κανείς να είναι φίλος με τους πάντες, ούτε με οποιονδήποτε» (Nicholas A. Christakis James H. Fowler, Συνδεδεμένοι: η εκπληκτική δύναμη των κοινωνικών δικτύων και πως αυτά διαμορφώνουν τη ζωή μας, Αθήνα, 2010, σελ. 17). Και αυτό γιατί ουσιαστικά το ποιοι είμαστε διαμορφώνεται, αλλά και αποδεικνύεται, από αυτούς τους οποίους συναναστρεφόμαστε. Έτσι πολλές φορές, πράττοντας το καλό, γινόμαστε κακοί για κάποιους ανθρώπους! Και είναι επίσης αλήθεια ότι αυτό που περιγράφεται από εμάς ως καλό, από τους άλλους θεωρείται πολλές φορές σχεδόν αυτονόητα κακό! Για αυτό και η έννοια του καλού ή του κακού δεν κυριαρχούν στην ορθόδοξη παράδοση. Αυτό που κυριαρχεί είναι η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, που προσδιορίζει αντανακλαστικά και την σχέση του καθενός μας με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Η κάθαρση, ο φωτισμός και η θέωση, ως πορεία μετάνοιας και δωρεάς χαρισμάτων, είναι το κυρίαρχο σχήμα που υπερβαίνει τις μανιχαϊστικές τυπολογίες και τις καθετοποιημένες τυπολογίες της Δύσης. Η πορεία του ανθρώπου είναι αναστάσιμη και είναι η νίκη στο κράτος του Διαβόλου, στην φθορά της αμαρτίας και στον θάνατο!

Από τότε που άρχισα να πίνω καφέ μου άρεσε ο γλυκός, γιατί και την γεύση του καφέ έχει και γλυκός είναι, αλλά οι περισσότεροι γύρω μου επέλεγαν τον μέτριο. Αυτήν την εμμονή με τον μέτριο δεν την κατάλαβα ποτέ, γιατί ούτε γλυκός είναι, ούτε σκέτος. Και αν πάλι ο καφές δεν είναι απλά μια απλή επιλογή, είναι στάση ζωής και φιλοσοφία, φοβάμαι ότι η κυριαρχία του μέτριου με έφερνε στην θέση της μειοψηφίας και εκείνων των λίγων που επέλεγαν να καταναλώσουν περισσότερη ζάχαρη, από ό,τι οι υπόλοιποι συνάνθρωποί μας. Για μένα λοιπόν η κυριαρχία του μέτριου είχε πάντα χρώμα, ήταν καφέ!

Ο μέτριος φαίνεται ότι αποτελεί κοινωνικό φαινόμενο, απολύτου κυριαρχίας σε πολλές και διαφορετικές δομές. Ο πρώτος καφές που προσφέρουν στους φιλοξενούμενους στα μοναστήρια, μετά την Θεία Λειτουργία της Κυριακής, είναι ο μέτριος. Ο πρώτος καφές που προσφέρουν στα μνημόσυνα είναι πάλι ο μέτριος. Ακόμη κι όταν πας σε ένα σπίτι και θέλεις από ευγένεια να μην κουράσεις, αποδέχεσαι να πιεις έναν μέτριο, μαζί με όλους τους άλλους. Μεγάλη επιτυχία ο μέτριος τελικά, γιατί εάν αποφασίσεις να περιμένεις να έρθει ο γλυκός, μπορεί και να μην πιεις καφέ! Το προβάδισμα του μέτριου παραμένει αδιαμφισβήτητο και του προσδίδει συγκριτικά πλεονεκτήματα.

Ο μέτριος είναι παντοδύναμος, θέλεις να αδυνατίσεις, τότε θα επιλέξεις μέτριο για να περιορίσεις τη ζάχαρη. Επομένως, ο μέτριος αδυνατίζει! Και όχι μόνο αδυνατίζει, αλλά κόβει και το τσιγάρο. Πίνεις μέτριο και αισθάνεσαι τον καφέ γλυκό! Κόβεις το τσιγάρο για να αισθάνεσαι τον μέτριο. Ή πάλι σου αρέσει ο γλυκός, τότε καπνίζεις και αισθάνεσαι τον μέτριο γλυκό! Άρα και αδυνατίζεις, και καπνίζεις, και κόβεις το τσιγάρο. Ο μέτριος έχει για όλα τη λύση. Εάν πάλι σε μια δουλειά σε κεράσουν καφέ, πρέπει να παραγγείλεις μέτριο, διαφορετικά θα αναρωτηθούν για σένα εάν είσαι περίεργος, διαφορετικός, τί τρέχει μαζί σου, μήπως υπονοεί κάτι η στάση σου; Άρα ο μέτριος έχει και επαγγελματικές επιτυχίες, βρίσκει δουλειά στον άνεργο, οδηγεί σε συμφωνία τον επιχειρηματία. Επιχειρηματικά πανίσχυρος ο μέτριος.

Εάν πάλι είσαι σε μια επίσημη διαπραγμάτευση, για να λύσεις κάποιο πολιτικό, εθνικό, εργασιακό ή άλλο πρόβλημα, δεν μπορείς να μην επιλέξεις τον μέτριο, γιατί διαφορετικά θα προκαλέσεις. Θα πάρεις τον μέτριο για να βάλεις λίγη ζάχαρη. Να δείξεις έτσι, ότι έχεις κάτι να δώσεις. Και εάν θέλεις να δείξεις ότι έχεις να δώσεις κάτι παραπάνω, τότε θα βάλεις και λίγο γάλα. Ο μέτριος σε κάθε διαπραγμάτευση σε κάνει καλύτερο. Σε καμία περίπτωση δεν έχει ισχύ ο σκέτος ή ο γλυκός, μόνο ο μέτριος. Μέτριος ο διπλωμάτης, λοιπόν!

Τελικά κατάλαβα γιατί πολλοί διάλεγαν τον μέτριο, όχι γιατί τους άρεσε, όχι γιατί τον πίστευαν, όχι γιατί αξίζει, αλλά γιατί κατείχε το αδιαφιλονίκητο προβάδισμα. Είναι τρομερό να βλέπεις μάτια που λάμπουν να δέχονται το μέτριο. Αλλά αλήθεια, εάν διαλέξεις τον μέτριο, ποιος θα σε θυμάται; Τον μέτριο τον διαλέγουν όλοι. Σε τι θα διαφέρεις; Κανείς μέτριος δεν έμεινε στην ιστορία! Κανείς μέτριος δεν πήγε μακριά. Μακριά πας μόνο όταν σπας τις αλυσίδες, και περνάς στην πλευρά που ξέρεις ότι ανήκεις, στον αγώνα που ξέρεις ότι πρέπει να δώσεις!

Ευτυχώς που το ξέρω, δεν μου αρέσει ο μέτριος!

Μια από τις ωραιότερες ιστορίες του Λαυσαϊκού περιγράφει το βίο ενός μοναχού, που αφού εγκατέλειψε το μοναστήρι, δούλευε σαν φορτοεκφορτωτής στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Και όπως από κάθε λιμάνι, ούτε απ’ αυτό έλειπαν οι πόρνες. Ο «μοναχός» δούλευε όλη την ημέρα, και το βράδυ ξόδευε όλα όσα κέρδιζε, «αγοράζοντας» την συντροφιά μιας πόρνης για όλη τη νύχτα. Ήταν η ντροπή των χριστιανών της πόλης, ήταν το σκάνδαλο της Εκκλησίας. Τα χρόνια πέρναγαν και παρά τις εκκλήσεις και τις συστάσεις, αυτός συνέχιζε την αμαρτωλή του ζωή. Κάποτε, όπως σε όλους μας, ο θάνατος ήρθε σαν λύτρωση, σαν φάρμακο που θα τον έσωζε από τις αμαρτίες που δεν σταμάτησε να κάνει ακόμη και λίγο πριν πεθάνει. Και πώς να τον αφήσουν χωρίς ταφή για χριστιανό; Οι παπάδες της πόλης τον πήραν να τον κηδέψουν και μαζί του να θάψουν το σκάνδαλο. Το νέο μαθεύτηκε: Ο «γεροπόρνος» μοναχός πέθανε. Ποιος άραγε θα πήγαινε στην εκκλησία να τον αποχαιρετήσει;

Η εκκλησία στην κηδεία του γέμισε από γυναίκες της Αλεξάνδρειας, τίμιες γυναίκες, χριστιανές, που ήρθαν να τον αποχαιρετήσουν, μα όχι σαν έναν οποιοδήποτε νεκρό, σαν άγιο! Κάποιος γνώρισε σε κάποια από αυτές το πρόσωπο μιας πόρνης, που είχε καιρό να δει στο λιμάνι… δεν ήταν όμως, όπως την θυμόταν. Κάποιες άλλες, απλά τους θυμίζαν κάτι απόμακρο. Τότε η πόλη έμαθε πως ο «γεροπόρνος» μοναχός ήταν ένας άγιος, που με τα λεφτά που κέρδιζε, εξαγόραζε μια νύχτα χωρίς αμαρτία, αγόραζε το «δικαίωμα» στο σώμα τους για να κερδίσει την ψυχή τους. Τότε η πόλη έμαθε, ότι αυτός που νομίζαν ότι είναι το «σκάνδαλο» ήταν η αγνότητα, η άδολη αγάπη, η αυταπάρνηση, ο άνθρωπος, ο λόγος του Θεού, η προσευχή και η θέωση. Γιατί ο άνθρωπος του Χριστού δεν κρίνεται στη διάρκεια της ζωής του, αλλά στο τέλος της. Γιατί ακόμη κι όταν ο ίδιος ζει «καθώς πρέπει», πρέπει να μαρτυρήσει, πρέπει να ζήσει την μαρτυρία και το μαρτύριο. Τελικά ποιος είναι το σκάνδαλο, ο άλλος ή εμείς; Μήπως εγώ είμαι αυτός που θέτω στον άλλο το προσωπείο που μου ταιριάζει να τον βλέπω; Μήπως γιατί φοβάμαι μην αποκαλυφθεί το δικό μου προσωπείο;

Και τελικά τι κάνουμε με το σκάνδαλο, ποιος το κουβαλά, ποιος θα «σώσει» το σκάνδαλο; Το ερώτημα είναι ουσιαστικό, γιατί το σκάνδαλο του άλλου έχει μια θεμελιακή λειτουργία: Γεμίζει τα δικά μας κενά, τα κενά του εγωισμού μας. Είναι εύκολο να κατηγορήσουμε, είναι εύκολο να γκρεμίσουμε, αλλά είναι δύσκολο να πούμε τον καλό λόγο, να δουλέψουμε για το κοινό καλό! Υιοθετούμε επιλογές απάνθρωπες καταρχήν για τον εαυτό μας, που οδηγούν στην κάθε μορφής κρίση, η οποία δεν είναι υπόθεση ιδεολογίας, θεωρίας ή δομών, είναι πρωτίστως το αποτέλεσμα της λειτουργίας χωρίς πραγματικό σκοπό, η είσοδος σε έναν μηχανισμό κατάρρευσης και φθοράς. Σήμερα ζούμε με μοναδική ένταση την ποιοτική απώλεια των εσωτερικών κριτήριων μιας κοινωνίας που δεν «κοινωνεί», αλλά μόνο «επικοινωνεί» τα αδιάλειπτα κενά της. Η «πραγματική ζωή» δεν είναι η δική μας, αλλά του αλλού. Εντούτοις οφείλουμε να αναζητήσουμε την δική μας ζωή, γιατί στην τελική Κρίση το δικό μας βιβλίο, της ζωής μας, θα είναι αδειανό.

Η βαθιά θρησκευτική αφετηρία του αρχαίου θεάτρου παραμένει αστασίαστη στην συνείδηση του συνόλου των ερευνητών του. Τα θεμελιώδη θρησκευτικά ερωτήματα (ο θάνατος, το νόημα της ζωής, η δημιουργία, το περί ηθικής κ.α.) διατρέχουν το ποιητικό έργο των μεγάλων τραγωδών του 5ου αιώνα π.Χ. Για αυτό και το έργο τους παρέμεινε αξεπέραστο και συνέχισε να αποτελεί αναφορά για την υψηλή τέχνη κάθε εποχής. Δεν ήταν όμως, αυτό το κυρίαρχο θεατρικό είδος της ρωμαϊκής κοινωνίας των χρόνων των Αποστόλων και των διαδόχων τους. Πολλά πράγματα είχαν αλλάξει. Τότε κυριαρχούσε ο παντόμιμος, ένας ηθοποιός που εκτελούσε μιμήσεις πολλών προσώπων και χωρίς να μιλά συνέδεε τις κινήσεις του σώματός του με συνήθως περιπαικτικά και βωμολοχικά. Αυτό το θεατρικό είδος γεννήθηκε από τον μίμο των Ελληνιστικών βασιλείων του 3ου π.Χ. αιώνα, ενώ το «μιμοθέατρο» διατηρήθηκε και στους Βυζαντινούς. Επιπλέον, στο παραδοσιακό θέατρο των κλασικών χρόνων προσετέθησαν ως χώροι θεάματος τα ξύλινα θεατρικά πατάρια, το ρωμαϊκό θέατρο, το ωδείο, το στάδιο, ο ιππόδρομος και το αμφιθέατρο, στα οποία κυριαρχούσε το «μιμοθέατρο».

Ο όχλος των ρωμαϊκών χρόνων ζει με άρτο και θεάματα, που από την εποχή του Νέρωνα (37-68 μ.Χ.) και μετά συμπληρώθηκε με τους χριστιανούς που έριχναν στα λιοντάρια (panem et circences et Christianos ad leones). Τα ρωμαϊκά θέατρα ως τόπος μαρτυρίου των χριστιανών καταβαραθρώθηκαν στη συνείδηση του εκκλησιαστικού σώματος. Στην σχέση αυτή δεν συνέτεινε μόνο το μαρτύριο κληρικών και λαϊκών, αλλά και το γεγονός ότι το θέατρο απετέλεσε έναν από τους βασικούς άξονες της αντιχριστιανικής/ειδωλολατρικής προπαγάνδας, αφού μέσω αυτού διακωμωδούνταν η χριστιανική πίστη, οι εκπρόσωποί της και τα μυστήρια της Εκκλησίας. Ακόμη και όταν με την πολιτική αλλαγή του Μεγάλου Κωνσταντίνου (324-337 μ.Χ.) είχε καταστεί σε όλους σαφής η νέα θέση της Εκκλησίας, το θέατρο παρέμεινε στο αντιχριστιανικό στρατόπεδο (σατανική τελετή και προτροπή αισχρότητος). Αυτό εξανάγκασε τον αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως Ιωάννη Χρυσόστομο (398-404 μ.Χ.) να επισημάνει για το θέατρο ότι οὕτω μαλακῶν καὶ μίμων ἐκεῖ χορευόντων ὁ διάβολος ἐν τῷ μέσῳ κωμάζει (PG 51, 211).

Αντίστοιχα ο Κύριλλος Ιεροσολύμων (348-386 μ.Χ.), στις περίφημες Κατηχήσεις (1, 6) του σημειώνει ότι πομπὴ δὲ διαβόλου ἐστὶ θεατρομανίαι … καὶ πᾶσα τοιαύτη ματαιότης, ᾗς εὐχόμενος ἐλευθερωθῆναι ὁ ἅγιος τῷ Θεῷ λέγει· Ἀπόστρεψον τοὺς ὀφθαλμούς μου τοῦ μὴ ἰδεῖν ματαιότητα. Μὴ περισπούδαστόν σοι ἔστω ἡ θεατρομανία, ἔνθα αἱ ἀσελγεῖς εἰσι τῶν μίμων ὄψεις, ὕβρεσι πεπραγμέναι καὶ πάσαις ἀσχημοσύναις, καὶ ἐκτεθηλυμένων ἀνδρῶν ἐμμανεῖς ὀρχήσεις. Ως εκ τούτου η Εκκλησία καταδίκαζε όχι μόνο την ανήθικη συμπεριφορά των μίμων (ηθοποιών της εποχής), αλλά εν συνόλω τον ανήθικο βίο τους. Και είναι γεγονός ότι αυτή η θέση της Εκκλησίας ταυτιζόταν και με την αντίληψη που είχε για αυτούς η ρωμαϊκή κοινωνία. Εν αντιθέσει προς τους ηθοποιούς των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, οι ηθοποιοί των ρωμαϊκών δεν έχαιραν καμιάς εκτίμησης. Η επαγγελματική ενασχόληση με την τέχνη του θεάτρου αντιμετωπίζει την περιφρόνηση της ρωμαϊκής κοινωνίας, θεωρείται τρόπον τινά εκπόρνευση, σημειώνει η Πολυξένη Αδάμ-Βελένη (Θέατρο και Θέαμα στον Ρωμαϊκό Κόσμο, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 165). Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι η ίδια η ρωμαϊκή Πολιτεία δεν επέτρεπε την κατάθεση ηθοποιού ως μάρτυρα σε δικαστήριο (όπως αντίστοιχα προέβλεπαν και οι κανόνες της Εκκλησίας, π.χ. ρλη´ της Καρθαγένης).

Και όπως ήδη σημειώσαμε, διάφοροι θίασοι συνήθιζαν να διακωμωδούν το μυστήριο του βαπτίσματος. Ο Γιώργος Ιωαννίδης (Απ’ τις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδος στο Λειτουργικό Δράμα: Μελέτη στο Βυζαντινό Θρησκευτικό Θέατρο, Αθήνα, 2005, σελ. 11-12), σημειώνει ότι μίμοι μεταμφιεσμένοι σε επισκόπους προσποιούνταν ότι βάπτιζαν κομπάρσους γελοιοποιώντας έτσι το Μυστήριο. Με άσεμνες εκφράσεις και χειρονομίες προκαλούσαν το γέλιο του κοινού. Εντούτοις δεν έλειψαν οι περιπτώσεις μίμων που στην διάρκεια της παράστασης μαρτύρησαν δημοσίως την πίστη τους στο Χριστό και οδηγήθηκαν στον θάνατο. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Επί βασιλείας Αυρηλιανού (270-275 μ.Χ.) μαρτύρησε ο μίμος Πορφύριος (Νοεμβρίου 4, SynCP 193-194), επί Μαξιμιανού (285-305 μ.Χ.) μαρτύρησε ο μίμος Αρδαλίων (Απριλίου 18, SynCP 612) και επί Ιουλιανού του Παραβάτη (361-363 μ.Χ.) ένας άλλος μίμος Πορφύριος (Σεπτεμβρίου 15, SynCP 48). Διαβάζουμε στο Συναξάριο της Κωνσταντινούπολης για τον τελευταίο από τους μάρτυρες μίμους: ἄθλησις τοῦ ἁγίου μάρτυρος Πορφυρίου, τοῦ ἀπὸ μίμων γενομένου. Οὗτος ἦν μῖμος καὶ γελωτοποιός· ὑπὸ δὲ Ἰουλιανοῦ τοῦ παραβάτου ἐν μιᾷ τῶν ἡμερῶν, τῶν γενεθλίων αὐτοῦ τελουμένων, κελευσθεὶς ἐπὶ τραπέζης διασῦραι καὶ καταπαῖξαι τὰ χριστιανῶν μυστήρια, ἐν τῷ μέλλειν αὐτὸν καταβῆναι εἰς τὸ ὕδωρ καὶ βαπτίσασθαι, ἐξεβόησεν εἰπών· «Βαπτίζεται Πορφύριος εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος»· καὶ ἀναβὰς καὶ ἀμφιασάμενος τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ χριστιανὸν ἑαυτὸν παρρησίᾳ ἀνακηρύττων, ξίφει τὴν κεφαλὴν τέμνεται, μεγάλα θαύματα ἐργασάμενος (SynCP 48). Η περιγραφή του μαρτυρίου είναι εντυπωσιακή, αλλά οφείλουμε να σημειώσουμε και εκείνες τις περιπτώσεις των μίμων που βαπτίσθηκαν εγκαταλείποντας την ζωή που είχαν μέχρι τότε, όπως της οσίας Πελαγίας από την Αντιόχεια (SynCP 117-118), του περίφημου Πανδούρου από την Δαμασκό (SynCP 276-278) και των μίμων που βάπτισε ο μοναχός Σεραπίων (SynCP 931). Η στάση αυτή της Εκκλησίας κατέστη κανόνας (με´ και ξγ´ της Καρθαγένης).

Σαφώς η εικόνα που θα είχαμε για την σχέση της Εκκλησίας με το θέατρο θα περιοριζόταν στην αντιπαράθεση που αποσπασματικά μόλις περιγράψαμε. Όμως, ο Κωνσταντίνος Ν. Σάθθας, με την μελέτη του «Ιστορικόν δοκίμιον περί του θεάτρου και της μουσικής των Βυζαντινών (Βεννετία, 1879)», άνοιξε νέους ορίζοντες στην ερμηνεία των κειμένων και κυρίως στην κατανόηση της εσωτερικής εξέλιξης που πραγματοποιήθηκε και στην θεατρική παράδοση του Βυζαντίου. Το έργο του Σάθθα επικρίθηκε ή επιδοκιμάστηκε, στην πραγματικότητα όμως μας έπεισε τόσο για την ύπαρξη του θρησκευτικού δράματος (ως παράστασης) στην Ανατολή, το οποίο αντίστοιχα εξελίχθηκε και στην Δύση, όσο και για την χρήση στοιχείων της αρχαίας θεατρικής παράδοσης στην λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. Το αρχαίο δράμα συνέχισε να καλλιεργείται σε νέα μορφή, αφού διδασκόταν συστηματικά. Αλλά ταυτόχρονα είναι γεγονός ότι η Εκκλησία από το αρχαίο δράμα προσέλαβε σειρά από στοιχεία που δεν περιορίζονταν στην γλώσσα, αλλά είχαν αναφορά στους ρυθμούς, τους ήχους, την κίνηση. Αυτά τα στοιχεία, ως παραστάσεις της καθημερινότητας των ανθρώπων εκείνης της εποχής, μεταφέρθηκαν σε μια νέα πραγματικότητα συνυφασμένη με την υπέρβαση της φθοράς, της αμαρτίας, του θανάτου, και με αναφορά μη κοσμική (στην «άνω Ιερουσαλήμ»).

Η πρόσληψη στοιχείων του έγχρονου και μορφοποιημένου δράματος στον λειτουργικό χρόνο βίωσης των εσχάτων, στα πλαίσια του εσχατολογικού χρόνου, απετέλεσε μια νέα πραγματικότητα, καθώς άγιοι και αμαρτωλοί, εγγράμματοι και αγράμματοι συσσωματώνονται στον Χριστό. Η πρόσληψη και η αναγωγή των καλύτερων στοιχείων του αρχαίου δράματος επέτρεψε την διάσωσή του σε σχήματα και μορφές, που αν και δυσδιάκριτες, εντούτοις είναι υπαρκτές. Εν τέλει η Εκκλησία στην διάρκεια των αιώνων δεν πολέμησε το θέατρο, στάθηκε, όμως, πάντοτε κριτικά απέναντί του, ως ένας αυστηρός θεατής που απαιτεί το υψηλό και το ωραίο. Το κάλλος των αρχαίων καθίσταται το απόλυτο αίτημα, αφού τώρα ανάγεται σε κάλλος ψυχής και αυτό είναι δεσμευτικό για την Εκκλησία και τους πιστούς της.

Ο Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος είναι Λέκτορας στη Θεολογική Σχολή Αθηνών