Την δεκαετία του ’30 στην Ελλάδα είχαμε μια στροφή προς τις «ρίζες». Με την αποκατάσταση της λαϊκής, της βυζαντινής και της μεταβυζαντινής έκφρασης, η ανάγκη εκσυγχρονισμού και ανανέωσης, ο συνδυασμός των αρχών του ευρωπαϊκού μοντερνισμού με την ελληνική ταυτότητα καθόριζαν τότε την πορεία πολλών νεαρών καλλιτεχνών. Μεταξύ αυτών και ο Τάσσος, ο οποίος τότε υπογράφει ένα γύψινο πρόπλασμα που παριστάνει έναν γεροδεμένο εργάτη που εφορμά. Από το 1932 δημοσιεύει ζωγραφικά σχέδια και τα πρώτα χαρακτικά του: «Τ’ άδεια πιάτα», «Η μάζα», «Εξέγερση», «Οι πεινασμένοι», «Οι αγρότες στο πεζοδρόμιο της πόλης». Συμμετέχει και στην «Ομάδα Μεταξουργείου», μια κίνηση εργατικής τέχνης, που ξεπηδά από το περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι» και δραστηριοποιείται εκθέτοντας έργα σε σωματεία εργατών, ενώ έντονη είναι και η παρουσία του στον Σύλλογο των φοιτητών της Σχολής Καλών Τεχνών. Οι τίτλοι των μετέπειτα έργων του, των ξυλογραφιών του, είναι αποκαλυπτικοί για το πώς συνέδεε το έργο του με τον κόσμο της εργασίας. «Εργάτες» (1932), «Λιμενεργάτες» (1932), «Καμιόνια» (1933), «Στο λιμάνι» (1934), «Άντρες με παλτά» (1935), «Η φάμπρικα σχολάει» (1935-1936). Ο γερμανικός εξπρεσιονισμός επηρεάζει τους σπουδαστές του εργαστηρίου της Σχολής Καλών Τεχνών.

Η τέχνη του Τάσσου, μέσα από την εσωτερική ανέλιξη, την εκφραστική σκληρότητα και την απλότητά της, την συγκίνηση, το βίωμα και την εμπειρία, συναντά τον αποδέκτη της, το κοινό και εντυπώνεται στην συλλογική συνείδηση. Το όραμα της δημιουργίας του κατορθώνει να διατηρήσει τον επίκαιρο χαρακτήρα του, την δύναμη των συμβόλων του, την ισχύ του μηνύματός του. Κοινωνικά ριζοσπαστικός και ελληνοκεντρικός, οικουμενικά ανθρωπιστής, χαρισματικός και πολιτικοποιημένος (με τις αρχές του Περικλή της Αρχαίας Αθήνας), ο Τάσσος δεν αποδέχτηκε την ουδετερότητα, παρέμεινε αμετανόητα μαχητικός, υπερθεματίζοντας και προβάλλοντας την κοινωνική πολιτική διάσταση και τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της δουλειάς του. Το σύνολο του χαρακτικού του έργου διατηρεί την ιθαγένεια της πλαστικής του γλώσσας και αποκαλύπτει μια ξεχωριστή και μοναδική έκφραση που καταξιώνεται από την συνοχή και την ποιότητα των προτάσεών του, αλλά και των πνευ-ματικών του ενδιαφερόντων.

του Σωτήρη Σώκου

Ο Guthrie καταγόταν από την Οκλαχόμα των ΗΠΑ. Εξοικειώθηκε με τους ρυθμούς των φολκ τραγουδιών της αμερικάνικης δύσης, με τα τραγούδια των Ινδιάνων και με τα σκοτσέζικα λαϊκά τραγούδια. Με τους Matt Jennings και Cluste Baker o Guthrie κάνει τις πρώτες απόπειρες για μια μουσική καριέρα. Δημιούργησαν το τρίο «CornCob» και αργότερα το συγκρότημα «Pampa Junior Chamber of Commerce». Η οικονομική ύφεση δημιούργησε δυσκολίες στον Guthrie για να στηρίξει την οικογένειά του, ενώ οι σφοδρές σκονοθύελλες που έπληξαν την περιοχή των Μεγάλων Πεδιάδων κατά το 1935 του εξάλειψαν κάθε δυνατότητα οικονομικής επιβίωσης. Ο Guthrie, όπως και εκατοντάδες άλλοι «πρόσφυγες της σκονοθύελλας», παίρνει τον δρόμο 66 (Route 66) αναζητώντας ένα τρόπο να στηρίξει την οικογένειά του, η οποία είχε παραμείνει πίσω στην Πάμπα. Μέχρι την στιγμή που έφτασε στην Καλιφόρνια του 1937 ο Guthrie έχει βιώσει έντονη περιφρόνηση, μίσος, ακόμα και τον φυσικό ανταγωνισμό των Καλιφορνέζων, που αντιτάχθηκαν στην μαζική μετανάστευση των «Όκι» (δηλαδή των κατοίκων της Οκλαχόμα).

Στο τοπικό ραδιόφωνο του Λος Άντζελες ο Guthrie πιάνει δουλειά τραγουδώντας παλιά παραδοσιακά τραγούδια και μερικά άλλα που τα έγραφε ο ίδιος. Το ραδιόφωνο παρείχε ένα βήμα από το οποίο τροφοδότησε το ταλέντο του για επικριτικά κοινωνικά σχόλια και κριτική. Τα θέματα κυμαίνονταν από τους διεφθαρμένους πολιτικούς, δικηγόρους, επιχειρηματίες, μέχρι τους επαίνους για τις ανθρωπιστικές αρχές του Ιησού Χριστού, τον φυγόδικο ήρωα Boy Floyd και αυτούς που διοργάνωσαν τα συνδικάτα των εργαζομένων στις αγροτικές κοινωνίες της Καλιφόρνια. Στην συνέχεια κατευθύνθηκε προς τα Ανατολικά φθάνοντας στην Ν. Υόρκη στα 1940. Γρήγορα αγκαλιάστηκε για την σταϊνμπεκιανή σοφία του και για την μουσική του αυθεντικότητα από κοινωνικές ριζοσπαστικές οργανώσεις, καλλιτέχνες, συγγραφείς, μουσικούς και μαχητές διανοούμενους. Δημιούργησε ένα συγκρότημα που λεγόταν «The Almanac Singers», το οποίο καταπιάστηκε με τους κοινωνικούς αγώνες όπως η οργάνωση εργατικών σωματείων, ο αντιφασισμός, η ειρήνη (για την ακρίβεια οι φίλοι του Guthrie που δημιούργησαν το συγκρότημα). Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Guthrie, παρακινού-μενος από το αντιφασιστικό του πάθος, υπηρέτησε στο Εμπορικό Ναυτικό και στον στρατό. Συνέθεσε εκατοντάδες αντιχιτλερικά τραγούδια και ιστορικές μπαλάντες για να εμψυχώσει τα στρατεύματα.

Στις αρχές του ’50, με τον μακαρθισμό στις ΗΠΑ, ο Guthrie κι άλλοι που έγραψαν τραγούδια για τα συνδικάτα, τα ίσα δικαιώματα και την ελευθερία του λόγου μπήκαν στην «μαύρη λίστα», όπως και ο Τσάρλι Τσάπλιν, ο Μπ. Μπρέχτ, ο Χανς Άϊσλερ κ.α. Αποτέλεσμα όλης αυτής της μουσικής και κοινωνικής δράσης του Guthrie ήταν να βγει μια νέα γενιά μουσικών που υπηρέτησε την μουσική φόλκ. Ήταν οι: Joan Baez, Bob Dylan, Greenbriar Boys, Phil Ochs, που πήγαιναν στο νοσοκομείο που νοσηλευόταν ο Guthrie και του τραγουδούσαν.

Ο Guthrie πέθανε στις 3 Οκτωβρίου του 1967 στο Κρατικό Νοσοκομείο Greedmoor, στο Queens της Ν. Υόρκης. Η τέφρα του σκορπίστηκε στα ανοικτά των ακτών αυτού του νησιού. Ένα μήνα αργότερα, την ημέρα των Ευχαριστιών, ο γιος του Arlo κυκλοφόρησε την πρώτη εμπορική του ηχογράφηση, τον δίσκο Alice ‘s Restaurant, που έγινε ο ύμνος κατά του πολέμου της επόμενης γενιάς.

Κατά την διάρκεια της ζωής του ο Guthrie έγραψε περίπου 3.000 στίχους τραγουδιών, δημοσίευσε δύο μυθιστορήματα, δημιούργησε έργα τέχνης, έγραψε πολυάριθμα, δημοσιευμένα και ανέκδοτα, ποιήματα, θεατρικά έργα και εκατοντάδες επιστολές και άρθρα που συγκεντρώθηκαν στα αρχεία του Woody Guthrie, στην πόλη της Νέας Υόρκης.

Σίγουρα ο σκωπτικός κύριος Μπρεχτ, που οραματίστηκε έναν «θαυμαστό νέο κόσμο» και δημιούργησε με σπάνια ευρηματικότητα τους πιο αντιφατικούς και δραστικά ανθρώπινους θεατρικούς ήρωες, θα χαμογελούσε ειρωνικά αν γνώριζε σε ποια αβυσσαλέα βάθη της βιβλιοθήκης μας έχουμε παραπετάξει το «Κεφάλαιο» του Κ. Μαρξ. Εκείνος πάντως έπλασε με μοναδική ακρίβεια τον αδίστακτο γκάνγκστερ που σήμερα κυβερνάει την υπερδύναμη, τον αδύναμο στρατιώτη που φλέγεται στην Μέση Ανατολή, τον καταπονημένο τρομοκράτη που δολοφονεί δολοφονούμενος, τον καλοταϊσμένο αστό που οδηγεί σε αδιέξοδο τους γόνους του, τον μικροαπατεώνα έμπορο που συντηρεί πολέμους και τον μεγαλο-καρχαρία που τους χρηματοδοτεί.

Εκείνος παραδόξως, οραματίσθηκε τον απατηλό δικό μας κόσμο σε όλες τις θαυμαστές εκφάνσεις του, αφού συμπεριέλαβε στους θεατρικούς του ήρωες και τον αφελή αλλά αγνό επαναστάτη που αναζητάει εξευγενισμένα πρότυπα, τον μαχόμενο εργάτη που εξακολουθεί να διαδηλώνει κινδυνεύοντας να χαρακτηρισθεί γραφικός. Τον ανημέρωτο προλετάριο που προθυμοποιείται να υπηρετήσει μια οικουμενική ιδέα μέσα από προσωπικά κίνητρα. Τον «εναλλακτικό» διανοούμενο που επιθυμεί να τεθεί προς πώλησιν αλλά δεν έχει ακόμα ανακαλύψει τους αγοραστές του. Τον «αντεργκράουντ» μικροαπατεώνα που αναμετράται με την κρατική βία πασχίζοντας να της διαφύγει και τον καταρρακωμένο υπηρέτη της δικαιοσύνης που εγκαταλείπει τα έδρανα των δικαστηρίων για να απαγκιάσει στην μπάρα ενός ξενυχτάδικου και να παραδοθεί στις ολέθριες απολαύσεις της αιθυλικής αλκοόλης.

Ο Μπρεχτ προσπαθούσε να υπηρετήσει με παρρησία και πολυδιάστατο ταλέντο την υπόθεση της κοινωνικής επανάστασης, υπολογίζοντας συνειδητά πως δεν πρόκειται για ανάγκη του «καιρού», αλλά για ανάγκη όλων των «καιρών».

Ακυρώνοντας την καταισχύνη της άγνοιας, αναδεικνύει την ισχύ της πολύπλευρης ουσιαστικής εκπαίδευσης, η οποία μπορεί να αντιμάχεται ευέλικτα τις κυρίαρχες εξουσιαστικές δομές που αποσκοπούν στην εκμετάλλευση της σκέψης του συνειδητού πολίτη. Τρία πρόσωπα κυρίαρχα επέδρασαν στην σκέψη του Μπρεχτ: Ο Σεργκέι Τετριακόφ, βασικός συνεργάτης του Αϊνζεστάιν στο θέατρο, καθηγητής της Ρωσικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Πεκίνου. Ο Καρλ Ρος, ο οποίος δίδασκε Φιλοσοφία στην Μαρξιστική Εργατική Σχολή. Η Μάργκαρετ Στέφιν, νεαρή εργάτρια και ηθοποιός, την οποία ο ίδιος αποκαλούσε «μικρή δασκάλα μου από την εργατική τάξη» και που τον έφερε σε επαφή με την κουλτούρα της γερμανικής εργατικής τάξης.

Βασικός σκοπός του Μπρεχτ ήταν η ενημέρωση της εργατικής τάξης και γενικότερα επικεντρωνόταν στο κοινό. Ήθελε να περάσει την λογοτεχνία σε ένα κοινό που δεν είχε πρόσβαση σε αυτήν λόγω ελλιπούς εκπαίδευσης. Ήθελε με το έργο του να συμβάλει στην ένταξη του συνειδητοποιημένου ανθρώπου στην κοινωνία. Το ίδιο προσπάθησε να κάνει και μέσα από την ποίησή του.

Μέσα στον σκληρόν Μάη του 1936 γεννήθηκε ο «Επιτάφιος», τον οποίο μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης και σφράγισε τον ελληνικό μουσικό πολιτισμό. Ο ποιητής αντίκρισε στην εφημερίδα «Ριζοσπάστης» την φωτογραφία της χαροκαμένης μάνας που θρηνούσε το δολοφονημένο παιδί της, θύμα της βίαιης καταστολής της απεργίας των καπνεργατών στην Θεσσαλονίκη. Το βιβλίο τούτο κάηκε από τον Μεταξά στα 1938 κάτω από τις στήλες του Ολυμπίου Διός. Η μελοποίηση από τον Μίκη Θεοδωράκη έγινε το 1958 στο Παρίσι. Ο συνθέτης επέλεξε την φόρμα της καθαρά λαϊκής μουσικής και τους λαϊκούς ρυθμούς.

Από τις συναυλίες του ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ και τις απαγγελίες του Γιάννη Ρίτσου που σημάδεψαν την νιότη μου ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ τους στίχους που έχουν ομοιότητες με τη «Μάνα» του Γκόρκυ και την «Μάνα του Χριστού» του Κ. Βάρναλη:

«και γώ η φτωχή και γώ η λιχνή, μεγάλη μέσα σ’ όλους,

με τα μεγάλα νύχια μου κόβω τη γή σε σβώλους

και τους πετάω κατάμουτρα στους λύκους και στ’ αγρίμια

που μου κανάν της όψης σου το κρούσταλλο συντρίμια.

Κι’ ακολουθάς και σύ νεκρός, κι’ ο κόμπος του λυγμού μας

δένεται κόμπος του σκοινιού για το λαιμό του οχτρού μας.

Κι ως το θελες (ως το λεγες τα βράδυα με το λύχνο)

ασκώνω το σκεβρό κορμί και τη γροθιά μου δείχνω.

Κι αυτίς τ’ άφταιγα στήθια μου να γδέρνω, δές, βαδίζω

και πίσω από τα δάκρυά μου τον ήλιο αντικρίζω.

Γιέ μου, στ’ αδέρφια σου τραβώ και σμίγω την οργή μου,

Σού πήρα το ντουφέκι σου. Κοιμήσου, εσύ, πουλί μου».

Ο συνθέτης ήταν ένας «δεξιοτέχνης των αντιφάσεων» σύμφωνα με τους ερευνητές. Το 1927-1928 γράφει μια σειρά από δηκτικές επιφυλλίδες για την εφημερίδα «Κόκκινη Σημαία», όπου καταδικάζει την αστική όπερα, ενώ ταυτόχρονα δουλεύει μια δική του όπερα, κοινωνικής κριτικής βέβαια, αλλά εντελώς συμβατική από απόψεως μορφής, στην οποία μάλιστα δίνει και κανονικό αριθμό έργου. Χαρακτηρίζει, προς το τέλος της ζωής του, την σύνθεση συμφωνιών ως ανοησία, λίγο μόλις μετά την παγκόσμια πρώτη της εκτεταμένης ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ ΤΟΥ την οποία συνέθεσε κατά το μεγαλύτερο μέρος τα χρόνια της εξορίας.

Η στρατευμένη μουσική του Eisler ένα σημαντικό, αλλά μικρό κομμάτι του συνολικού του έργου, γραμμένο ουσιαστικά μεταξύ 1928-1937 ως άμεση ανταπόκριση στα αιτήματα της εποχής, είναι υπεύθυνη για το ακόλουθο παράδοξο στην μοίρα του συνθέτη: Ακριβώς επειδή σφράγισε το είδος με τα υψηλής ποιότητας έργα του, έπεσε θύμα, κατά την διάρκεια του ψυχρού πολέμου, μιας, κατά αξιοθαύμαστο τρόπο, κοινής και στα δύο στρατόπεδα στάσης, η οποία ήθελε να περιορίσει το «ουσιώδες» του έργου του στον χώρο της στρατευμένης μουσικής.

Ο Hanns Eisler έδωσε δείγματα του πολιτικού του πορτραίτου και στις ΗΠΑ όταν τον ανέκρινε η επιτροπή αντιαμερικάνικων ενεργειών, η οποία τον αποκάλεσε «Καρλ Μαρξ της Μουσικής» και αυτός απάντησε: «Είναι πολύ κολακευτικό για μένα. Θαυμάζω φιλοσοφικά τον Hegel και τον Μαρξ και είναι χαρά μου ο αντίλογος». Επίσης συγκρούστηκε για θέματα αισθητικής με τους εκπροσώπους της σταλινικής πολιτικής στον πολιτισμό.

Αξίζει να κατεβάσουμε τα σκονισμένα πορτραίτα του Eisler από τον τοίχο, ν’ αφήσουμε το φως να φανερώσει τις λευκές κηλίδες οι οποίες έχουν στο μεταξύ εξαφανιστεί. Ο συνθέτης δεν έχει ανάγκη να τον «σώσουμε» αλλά να τον αποκαλύπτουμε πάντα από την αρχή και να τον νιώθουμε σαν αγκάθι στα πλευρά των εφησυχασμών μας.

Ο Σωτήρης Σιώκος είναι μέλος του Δ.Σ. Ιδρύματος Ιστορικών Κοινωνικών Ερευνών «Σταύρος Καλλέργης»