Η συζήτηση περί του αληθινού νοήματος της δημοκρατίας δεν είναι ποτέ απλή, όσο απλά και αν φαντάζουν τα επιχειρήματα. Η ελευθερία της έκφρασης και γενικά τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν μια σχετικά σύγχρονη κατάκτηση του πολιτισμού. Συνδέονται με την ανάγκη για προστασία της εκάστοτε μειοψηφίας από την αυθαιρεσία της πλειοψηφίας. Διότι αρχή της σύγχρονης δημοκρατίας αποτέλεσε ότι «οι πιθανότητες της αλήθειας να έλθει στο φως, αυξάνονται με την ελευθερία και μειώνονται με την καταπίεση» (Rembar, C., The Outrageously Immoral Fact).

Τον Σεπτέμβρη του 2009 έγραφα σε αυτό το περιοδικό εξ αφορμής της σύλληψης νεαρών επειδή φώναξαν υβριστικά συνθήματα κατά του Προέδρου της Δημοκρατίας σε μια αντικατοχική εκδήλωση:

«Δεν συλλαμβάνεις κάποιον επειδή βρίζει τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, όσο καταδικαστέα και αν είναι τα συνθήματα και όσο επιπόλαια και αν είναι η πράξη της ύβρεως. Κανένας δεν συνελήφθη όταν ο μακαριστός Σπύρος Κυπριανού παρουσιαζόταν ως ανίκανος να κυβερνήσει και ως απατεώνας που ενεργούσε αντίθετα προς τα συμφέροντα της χώρας του, κανένας δεν συνελήφθη όταν ο Γλαύκος Κληρίδης χαρακτηριζόταν ως προδότης, κανένας δεν συνελήφθη όταν μερικές χιλιάδες μελών της κομμουνιστικής νεολαίας κραύγαζαν ‘Σημίτη, προδότη, καταδότη’.

Συνελήφθηκε κανένας όταν ο μακαριστός Τάσσος Παπαδόπουλος χαρακτηριζόταν αναίτια ως ελεεινός φονιάς Τουρκοκυπρίων και ιδεολογικός πατέρας της διχοτόμησης; Και μάλιστα όχι από μερικά παλιόπαιδα, αλλά από προβεβλημένους αρθογράφους εφημερίδων, πολιτικούς αντιπάλους και ξένους διπλωμάτες. Το γεγονός ότι η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν επιτρέπει συλλήψεις για ‘ύβρεις κατά του Προέδρου της Δημοκρατίας’ στηρίζεται σε μια απλή συλλογιστική: Ο εκάστοτε Πρόεδρος της Δημοκρατίας βρίσκεται σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση έναντι οποιουδήποτε υβριστή για να χρειάζεται προστασία εκ του νόμου. Έχει στο πλευρό του κομματικούς μηχανισμούς, κυβερνητικούς μηχανισμούς, τηλεοπτικά κανάλια και εφημερίδες, κομματικούς δημοσιογράφους. Δεν χρειάζεται οποιαδήποτε πε-ραιτέρω προστασία.

Προστασία και συμπάθεια χρειάζονται άλλοι: Οι λιγότερο προβεβλημένοι πολίτες κατά των οποίων γράφονται καθημερινά λιβελογραφήματα χωρίς οποιοιδήποτε κομματικοί ή κυβερνητικοί μηχανισμοί να νοιαστούν, οι εργαζόμενοι που βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με την εκδικητική λαίλαπα ενός κυβερνητικού μηχανισμού που προωθεί τους εκάστοτε ημετέρους στα δημόσια έργα και στις θέσεις ανέλιξης, οι νέοι που βιώνουν εκβιασμούς κατά της επαγγελματικής ευημερίας της οικογένειάς τους με σκοπό να υποστηρίξουν συγκεκριμένους κομματικούς μηχανισμούς, οι πολίτες όλων των κομματικών και πολιτικών χώρων που πληρώνουν κανονικά τους φόρους τους και, αηδιασμένοι, αδιαφορούν πλέον για την πολιτική και τις εκλογές, χωρίς να περιλαμβάνονται σε οποιεσδήποτε λίστες ημικρατικών ή και άλλως πως.

Το να δηλώνει επίσημα ο Κυβερνητικός Εκπρόσωπος και ο εκπρόσωπος του Κυβερνητικού Κόμματος ότι απειλείται η δημοκρατία και ότι επιστρέφουμε σε περιόδους πραξικοπήματος, προσβάλλει την ιστορία αυτού του τόπου. Ανεξαρτήτως αν κάποιοι όψιμα επέλεξαν να αυτοανακηρυχθούν σε αντιστασιακούς αξιοποιώντας αυτοαποκαλούμενους ιστορικούς και δημοσιογράφους, το να συγκρίνεις την περίοδο κατά την οποία στην Κύπρο έκαστη πολιτική φατρία διέθετε και προσωπική φρουρά, των πολιτικών δολοφονιών, της ανοικτής προκήρυξης δολοφονίας κατά του Κυπρίου Προέδρου, του κομματικά ελεγχόμενου υποκόσμου, των παρεμβάσεων της χούντας και της διαρκούς πραξικοπηματικής υπόσκαψης, με την σημερινή κατάσταση, συνιστά ασυγχώρητη ύβρη απέναντι στην ιστορία αυτού του τόπου, αποσκοπούσα στην πρόκληση φανατισμού και πόλωσης, με σκοπό την εξυπηρέτηση κομματικών σκοπιμοτήτων».

Αλίμονο, σχεδόν ένα χρόνο μετά τα πράγματα χειροτέρεψαν, αντί να βελτιωθούν. Τις αστήρικτες προειδοποιήσεις του Άντρου Κυπριανού περί απειλών φυσικής εξόντωσης του Προέδρου, διαδέχθηκαν δημοσιεύματα κομματικών εφημερίδων περί μυστικών συναντήσεων στην Αθήνα κύκλων που έχουν ως σκοπό να ανατρέψουν τον Πρόεδρο. Οι πολλαπλές επικλήσεις για ενότητα του Κυπρίου Προέδρου ξεκάθαρα συνιστούν απαίτηση προς τους εσωκομματικούς του αντιπάλους για να μην ασκούν αντιπολίτευση και να συναινέσουν άνευ όρων στην εκ περιτροπής Προεδρία και στους 50.000 εποίκους. Ενότητα σημαίνει κατά την αντίληψη που εκφράζεται από τους κύκλους του προεδρικού: «συμφωνείστε όλοι με τον Πρόεδρο». Παρομοίως ελευθερία έκφρασης συνεπάγεται σύμφωνα με τους ίδιους κύκλους: «Έχετε ελευθερία έκφρασης εφόσον συμφωνείτε με τον Πρόεδρο, αλλιώς είστε εθνικιστές και φασίστες».

Η υπόθεση Ξενή

Η έφοδος στην οικία του Ξενή Ξενοφώντος στις 6.30 το πρωί και η κατάσχεση του ηλεκτρονικού υπολογιστή του ιδίου και της συζύγου του, σε συνδυασμό με την επακόλουθη προσπάθεια για ποινική του δίωξη, δεν συνιστά τίποτα άλλο από μια κλασική προσπάθεια εκφοβισμού της αντίθετης άποψης. Μια μέθοδο γνωστή και δοκιμασμένη, που αρκετοί έλπιζαν ότι πέρασε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Ποινικοποίηση της αντίθετης άποψης.

Σε μια προσπάθεια να κλείσει το αντιπολιτευτικό ιστολόγιο Christofias Watch, πραγματοποιήθηκε έφοδος στην οικία του Ξενή, ο οποίος απειλήθηκε με ποινική δίωξη για ένα ανύπαρκτο ποινικό αδίκημα. Και ενώ οποιοσδήποτε νομικός γνωρίζει ότι δεν υπάρχει αδίκημα, ο φάκελος παραμένει στην Εισαγγελία, μουχλιασμένος ώστε να συνεχίζεται η ύπαρξη μιας απειλής προς την οικογενειακή γαλήνη ενός νέου ανθρώπου. Δεν εξευτελίζεται όμως με παρόμοιες μεθόδους η σκέψη σύντροφοι, ούτε και με το να αποκαλούμε κάποιον εθνικιστή ή φασίστα, ξορκίζονται οι δικές μας φασιστικές μέθοδοι.

Υπόλογος λοιπόν ο Ξενής για ένα σχόλιο το οποίο δημοσίευσε σε ένα ιστολόγιο ένας τρίτος και στο οποίο προσέδιδε στον Μακάριο Δρουσιώτη διάφορους χαρακτηρισμούς τους οποίους συναντά κάποιος καθημερινά στα γήπεδα, στα καφενεία και στα διάφορα ιστολόγια του διαδικτύου. Απειλή κατά της ζωής του Μακάριου Δρουσιώτη ένα σχόλιο το οποίο δεν απευθυνόταν σε κάποιον συγκεκριμένα, ούτε καν στον ίδιο τον Μακάριο και θύμιζε περισσότερο κακόγουστη φάρσα, μια δήθεν απειλή την οποία τόσο σοβαρά εξέλαβε ο ίδιος ο Δρουσιώτης ώστε την δημοσίευσε στην ιστοσελίδα του για να διαδοθεί, αλλά και στην εφημερίδα του ώστε να γίνει γνωστή σε περισσότερους. Όσοι πραγματικά έχουν υποστεί απειλές στην ζωή τους, γνωρίζουν τι σημαίνει να προσπαθείς να περιορίσεις (και όχι να αυξήσεις) την διάδοση του ψεύδους και της απειλής.

Πρωτοσέλιδο ότι ανακαλύφθηκε ο διαχειριστής του Christofias Watch και ότι ο ακραίος αντιπολιτευτικός λόγος θα τερματιστεί. Και όσοι υποστηρίζουν την ελευθερία έκφρασης; Αυτοί είναι υπέρ του Christofias Watch και συμμερίζονται το ύφος του λόγου του συγκεκριμένου ιστολογίου. Αυτό μας είπαν οι διάφοροι κομματικοί γραφιάδες και οι κομματικές ανακοινώσεις. Είτε είστε μαζί μας, είτε είστε εναντίον μας εξάλλου. Τα λόγια του Βολταίρου για την υπεράσπιση του δικαιώματος λόγου, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του λόγου, παρέμεινε άγνωστη γη για τους κυβερνώντες.

Μπορεί άραγε ό,τι ονειρευτήκαμε να μας κοιτάξει αφυδατωμένο από την άχρωμη ρουσφετολογία μας, η οποία ξεφεύγει λάθρα από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή της γραμματέως του Γενικού Γραμματέα; Να θυμηθεί το φως που ξέμεινε από την φωτιά, την φλόγα που μανιασμένα προσπαθούν να σβήσουν όσοι επιθυμούν ένα μέλλον φτιαγμένο στο τίποτα, χωρίς οράματα, χωρίς ιδεολογία; Ένα τίποτα, καρυκευμένο με ωραία συνθήματα και τραγούδια, χωρίς αντίκρισμα στην καθημερινότητα. Τα όμορφα όνειρα, όμορφα καίγονται; Ή μήπως μπορούν να ξαναζήσουν; Μπορούμε να ξεφύγουμε από την πόλωση στην οποία όλοι έχουμε ηθελημένα ή άθελά μας ενταχθεί; Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς ετικέτες; Σε μια κοινωνία στην οποία ο Ξενής θα είναι ο τελευταίος οικογενειάρχης που διώκεται για τα πολιτικά του φρονήματα;

Β. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η υπόθεση Λοϊζίδου αρχικά φαινόταν χαμένη. Στην έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της 8ης Ιουλίου 1993 είχε αποφασιστεί, με οκτώ ψήφους έναντι πέντε, ότι δεν υπήρχε οποιαδήποτε παραβίαση του δικαιώματος ιδιοκτησίας της Αιτήτριας. Το Δικαστήριο όμως είχε διαφορετική άποψη από την Επιτροπή και δικαίωσε την Αιτήτρια. Στην διαδικασία ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η Αιτήτρια εκπροσωπήθηκε με τον δικηγόρο της Αχιλλέα Δημητριάδη και τον πασίγνωστο διεθνολόγο Ian Brownlie, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία που υπεράσπιζε τα συμφέροντα της Αιτήτριας εκπροσωπήθηκε με τους Αλέκο Μαρκίδη, Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη, Πόλυ Πολυβίου, Στέλλα Ιωαννίδου, Claire Palley και τον γνωστό διεθνολόγο Malcolm Shaw.

Γ. Αναφέρουμε τα πιο πάνω ως προς την εκπροσώπηση της Αιτήτριας για να καταδείξουμε ότι η υπόθεση Λοϊζίδου αντιμετωπίστηκε εξ αρχής ως εθνική υπόθεση από την Κυπριακή Δημοκρατία. Το ίδιο συνέβη εξάλλου και πρόσφατα με την υπόθεση του Μελέτη Αποστολίδη εναντίον του ζεύγους Όραμς. Η Κυπριακή Δημοκρατία κατέβαλε ιδιαίτερα σημαντικά ποσά με σκοπό να πληρώσει τις αμοιβές κορυφαίων Άγγλων διεθνολόγων, να λάβει γνωματεύσεις και να αντιμετωπίσει με επιτυχία τις τουρκικές ενστάσεις. Στην πραγματικότητα τα συνολικά δικηγορικά και άλλα έξοδα στα οποία προέβη η Κυπριακή Δημοκρατία υπερβαίνουν τα ποσά των αποζημιώσεων που επιδίκασε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην κ. Λοϊζίδου ή που επιδικάστηκαν στον κ. Αποστολίδη. Αν το ζήτημα ήταν απλώς καταβολής αποζημιώσεων στα συγκεκριμένα πρόσωπα, η Κυπριακή Δημοκρατία θα μπορούσε απλώς να τα είχε καταβάλει η ίδια. Το ζήτημα όμως δεν ήταν αυτό. Οι υποθέσεις ήταν εθνικός πλούτος, διότι αφορούσαν όχι απλώς στα συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά συνολικά σε όλες τις υποθέσεις των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων, όπως και στην ουσία του κυπριακού προβλήματος. Ως εκ τούτου η τακτική της Κυπριακής Δημοκρατίας υπήρξε ορθή.

Δ. Οι υποθέσεις ατομικών προσφυγών ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για το θέμα των κατεχόμενων από την Τουρκία περιουσιών, δεν ήταν επομένως απλώς ατομικές υποθέσεις ή άσκηση ατομικών δικαιωμάτων. Δεν ήταν απλώς ζήτημα που αποφασίζει ο Αιτητής με τον δικηγόρο του. Υπήρξαν πρωτίστως ζήτημα που αφορά στην ουσία του κυπριακού προβλήματος, που επηρεάζει εκατοντάδες χιλιάδες άλλους Ελληνοκύπριους εκτοπισμένους και που επηρεάζει κάθε Κύπριο πολίτη. Παράλληλα προς την φύση τους ως υποθέσεις ατομικών δικαιωμάτων, οι πιο πάνω υποθέσεις είχαν και αδιαμφισβήτητη πολιτική υπόσταση για το κράτος της Κύπρου. Και αυτό διαφάνηκε όταν στις 10 του Μάη του 2001 εξεδόθη από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο του Στρασβούργου η σημαντικότερη ίσως διακρατική υπόθεση στην ιστορία του διεθνούς δικαίου, η απόφαση στην Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή της Κύπρου εναντίον της Τουρκίας.

Ε. Η Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή υπήρξε η πρώτη φορά κατά την οποία ένα κράτος, η Τουρκία, καταδικαζόταν για μαζικές και εξαιρετικά σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αφορούσαν σε τόσο μεγάλο αριθμό προσώπων. Με την Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή, η Τουρκία καταδικάστηκε για την παράνομη κατοχή του συνόλου των περιουσιών των Ελληνοκυπρίων εκτοπισμένων. Του συνόλου. Μετά την απόφαση δεν υπήρχε πλέον λόγος για οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο να προσφύγει ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Το σύστημα έτσι κι αλλιώς του Στρασβούργου προϋπο-θέτει ότι η εκτέλεση οποιασδήποτε απόφασης (είτε ατομικής, είτε διακρατικής) γίνεται με πολιτικά μέσα στο Συμβούλιο Υπουργών. Διότι στο διεθνές δίκαιο το δίκαιο συνιστά το πρώτο βήμα για την άσκηση πολιτικής.

Στ. Αντί όμως να διεκδικήσει σε όλα τα επίπεδα την εφαρμογή της πανίσχυρης Τέταρτης Διακρατικής Προσφυγής, η Κυπριακή Δημοκρατία την πέταξε στον κάλαθο των αχρήστων. Την περίοδο εκείνη η Κυβέρνηση Κληρίδη διαπραγματευόταν με τον Ραούφ Ντενκτάς το σχέδιο Ανάν και θεωρήθηκε από την πολιτική ηγεσία ότι η επιμονή για εκτέλεση της απόφασης θα έδιωχνε την Τουρκία από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Όσοι επιχειρούν να αναδείξουν το κυπριακό ως ιστορία χαμένων ευκαιριών, παραθέτοντας σχέδια που θα οδηγούσαν στην τουρκοποίηση της νήσου, καλό θα ήταν να καταγράψουν κάποτε και την πραγματικά μεγάλη χαμένη ευκαιρία: Την μη αξιοποίηση της Τέταρτης Διακρατικής.

Ζ. Η πολιτική Κληρίδη όπως μη πιεστεί η Τουρκία υπερβολικά ώστε να παραμείνει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων απέτυχε. Αυτό είναι καταγραμμένο στην ιστορία. Παρομοίως απέτυχε και η πολιτική Χριστόφια, ο οποίος τσιμέντωσε την διχοτόμηση σε μια προσπάθεια να μην πιεστεί ο φίλος του ο Ταλάτ. Ιστορία χαμένων ευκαιριών ή ιστορία πολιτικής αφέλειας; Επιμονή σε μια στρατηγική που αχρήστευσε όλα τα στρατηγικά όπλα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Όπλα που η Κυπριακή Δημοκρατία κατέκτησε σε διεθνή δικαστήρια και που η ίδια άφησε να καταστούν άνευ νοήματος μέσα από μια αλλοπρόσαλλη πολιτική. Χωρίς ποτέ να ζητηθεί είτε η εκτέλεση, είτε και αποζημιώσεις για την Τέταρτη Διακρατική. Χωρίς ποτέ να ζητηθεί η συμπερίληψη της Τέταρτης Διακρατικής στα ενταξιακά κριτήρια της Τουρκίας. Ιστορία πολιτικής αφέλειας ηγετών που αγωνίζονταν από καθέδρας να εξηγήσουν ότι το κυπριακό δεν θα λυθεί με δικαστικές αποφάσεις. Σαφώς και δεν θα λυθεί με δικαστικές αποφάσεις, διότι το διεθνές δίκαιο προϋποθέτει ότι ένα κράτος ασκεί πολιτική για να εφαρμόσει τις δικαστικές αποφάσεις. Αυτό όμως δεν μεταβάλλει το γεγονός ότι η πολιτική θα έπρεπε να έχει ως στόχο την αξιοποίηση των δικαστικών αποφάσεων και όχι την αποδυνάμωσή τους.

Η. Η απόφαση στην Τέταρτη Διακρατική Προσφυγή έκρυβε και κινδύνους για την συνέχιση των ατομικών προσφυγών. Αυτό είχε επισημανθεί έκτοτε. Είχαμε τότε τονίσει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία θα έπρεπε να ρίξει όλο της το βάρος στην εφαρμογή της Τέταρτης Διακρατικής και ότι οι ατομικές προσφυγές δεν είχαν πλέον λόγο συνέχισης, εφόσον καλύπτονταν από την απόφαση του Δικαστηρίου στην Τέταρτη Διακρατική. Η επίσημη πολιτική ηγεσία όμως εξουδετέρωσε την Τέταρτη Διακρατική, ενώ ουδέποτε κάλεσε οποιονδήποτε να μην προσφεύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Αντιθέτως, μέσα από την αδράνεια να εφαρμόσει την Τέταρτη Διακρατική και μέσα από την διπλωματία αναβάθμισης του κατοχικού ψευδοκράτους, οδήγησε στην μεταβολή του κλίματος στο Στρασβούργο.

Θ. Ελληνοκύπριοι πολιτικοί διέδιδαν καθημερινά στο Στρασβούργο, όπως και στην διεθνή κοινότητα, ότι η απόρριψη του σχεδίου Ανάν υπήρξε τάχα αποτέλεσμα παραπληροφόρησης και ότι οι Ελληνοκύπριοι χρειάζονταν πίεση. Ο ίδιος ο νυν Πρόεδρος της Δημοκρατίας απέστειλε επιστολή στους Ευρωπαίους ηγέτες πριν από λίγο καιρό, με την οποία κατηγορούσε τους Τουρκοκυπρίους ότι παραβιάζουν τις «ευαίσθητες ισορροπίες του σχεδίου Ανάν». Η επίσημη Κυπριακή Δημοκρατία αναφέρεται στην ανάγκη να επικρατήσει ο Ταλάτ στις «εκλογές», συζητά σε ευθύνες των Ελληνοκυπρίων και σε ανάγκη να ρίξουμε τα τείχη και να προωθηθεί η ενταξιακή πορεία της Τουρκίας σχεδόν άνευ όρων και προϋποθέσεων. Πώς να μην αναφερθεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο στο σχέδιο Ανάν στην απόφαση Δημόπουλος; Πώς να μην θεωρήσει πως τα δεδομένα έχουν αλλάξει και ότι το ίδιο πρέπει να μην ξανασχοληθεί με το κυπριακό πρόβλημα; Όταν αυτή είναι η θέση που η ίδια η πολιτική ηγεσία αγωνίζεται να προβάλει εδώ και τόσα χρόνια και όταν οι αποφάσεις των διεθνών δικαστηρίων αντιμετωπίζονται ως προβληματικές, διότι θα διώξουν την Τουρκία από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων; Ιστορία πολιτικής αφέλειας.

Ι. Και μέσα σε όλα αυτά η ύβρις. Φταίνε οι εκτοπισμένοι που διεκδικούσαν τα ατομικά τους δικαιώματα. Δεν φταίνε αυτοί που προσήλθαν στις Επιτροπές Αποζημιώσεων για να ανταλλάξουν με ένα πινάκιο φακής τις περιουσίες των υπόλοιπων εκτοπισμένων χαρίζοντας όπλα στην Τουρκία. Δεν φταίνε ούτε οι παντοτινά άμοιροι ευθυνών πολιτικοί, οι οποίοι για χρόνια αδυνατούν να ασκήσουν οποιαδήποτε πολιτική πίεσης προς την Τουρκία και οι οποίοι παρακολουθούν αμέριμνοι και μοιραίοι την πορεία είτε προς την μη συμφωνημένη διχοτόμηση, είτε προς την υπογραμμένη λύση ανανιζόντων δύο κρατών. Εκείνοι που ευθύνονται είναι οι εκτοπισμένοι που διεκδικούν, ενόσω η πολιτική ηγεσία υπνώττει. Την ίδια στιγμή που ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναζητεί λύση χαλαρής ένωσης δύο κρατών, τύπου σχεδίου Ανάν. Άραγε θα είχαμε κερδίσει λιγότερα ως Κυπριακή Δημοκρατία αν αντί για ανούσιες διαπραγματεύσεις που θα οδηγούν σε παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων του κυπριακού λαού, προχωρούσαμε σε διεκδίκηση όρων λύσης του κυπριακού συμβατών με το διεθνές δίκαιο;

ΙΑ. Και τώρα ξεκίνησε ο συναγωνισμός για το ποιος είναι ο καταλληλότερος να οδηγήσει τους Ελληνοκύπριους εκτοπισμένους στο ανατολίτικο παζάρι του ξεπουλήματος των περιουσιών τους στις κατοχικές «Επιτροπές Αποζημιώσεων», σε μια προσπάθεια να εδραιωθεί πλέον οριστικά η διχοτόμηση επί του εδάφους. Διαδόσεις ψευδαισθήσεων ότι οι εκτοπισμένοι θα επιστρέψουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο του Στρασβούργου μετά, για να κριθεί ότι η Επιτροπή είναι αναποτελεσματική. Το Στρασβούργο μας τελείωσε. Το σκοτώσαμε με τα ίδια μας τα χέρια, σε μια προσπάθεια να μην πληγωθεί η Τουρκία. Η εποχή των συνθημάτων τελειώνει, μαζί με την εποχή των ψευδαισθήσεων, καθώς η πολιτική της πολιτικής αφέλειας πλησιάζει προς το ανίερο φινάλε. Θα φταίει άραγε ο Χατζηπετρής αυτή την φορά; Ίσως. Εμείς όμως δεν θα πρέπει ποτέ να λησμονήσουμε ότι το κυπριακό δεν έφθασε στο μίζερο αυτό σημείο διότι διεκδικήσαμε. Αντίθετα τα δεινά μας προέκυψαν διότι δεν θελήσαμε να διεκδικήσουμε. Ιστορία πολιτικής αφέλειας;

«Το είπε τώρα το ραδιόφωνο: Κερδίσαμε την Όραμς». Αυτά τα λόγια μου φώναξε από το αυτοκίνητό του ένας πολίτης, καθώς διέσχιζα την Πλατεία Ελευθερίας. Ότι βέβαια η απόφαση του Αγγλικού Εφετείου θα ήταν θετική για τον Μελέτη Αποστολίδη είχε ουσιαστικά προδιαγραφεί αρκετούς μήνες προηγουμένως όταν εκδόθηκε η απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Το σημαντικό στην πρόταση ήταν άλλο: Το «κερδίσαμε».

Η απόφαση στην υπόθεση Μελέτη Αποστολίδη v. Όραμς, όπως και η απόφαση στην υπόθεση Τιτίνας Λοϊζίδου πριν από αυτήν, ήταν ατομικές αποφάσεις. Αντιμετωπίστηκαν όμως, και ορθά ως υποθέσεις που ενδιαφέρουν τον κάθε πολίτη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι πολίτες μιας Δημοκρατίας έχουν ορισμένους τρόπους με τους οποίους συλλογίζονται και ενεργούν από κοινού. Οι Κύπριοι πολίτες ένοιωσαν ένα αίσθημα δικαίωσης με την υπόθεση Λοϊζίδου και βγήκαν στους δρόμους να πανηγυρίσουν μόλις η ποδοσφαιρική Ελλάδα κατέκτησε το Euro 2004. Ο Κύπριος πολίτης ένοιωσε ένα αίσθημα αποτροπιασμού μόλις πληροφορήθηκε την απίστευτη είδηση της κλοπής του λειψάνου του αποβιώσαντος τέως Προέδρου Τάσσου Παπαδόπουλου. Ο Κύπριος πολίτης αισθάνθηκε ανασφάλεια και θλίψη μόλις άκουσε την είδηση της δολοφονίας του Άντη Χατζηκωστή, ανεξάρτητα αν γνώριζε τον νεκρό ή όχι. Ο Κύπριος πολίτης είχε παλαιότερα αισθανθεί οργή όταν παρακολούθησε από τις τηλεοράσεις την σκηνή της δολοφονίας του Τάσου Ισαάκ και του Σολωμού Σολωμού.

Αυτά τα κοινά αισθήματα των πολιτών, η συναίσθηση του (συν) ανήκειν, είναι αυτά που σε τελική ανάλυση καθορίζουν και την δυνατότητα ενός κράτους να επιβιώσει. Το αίσθημα ότι υπάρχει κάτι περισσότερο από τον εαυτό μας, το οποίο συγκροτεί το κράτος, την πόλη, το χωριό, την κοινότητα στην οποία κάποιος ανήκει. Ο άνθρωπος υπάρχει ως Αριστοτέλειο κοινωνικό ζώο, ως ύπαρξη που αποκτά νόημα εντός μιας συγκεκριμένης κοινωνίας στην οποία ο ίδιος θεωρεί ότι ανήκει ή ότι πρέπει να ανήκει. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται σε κοινές καταβολές, εθνικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές ή πολιτιστικές ή σε μια εντελώς ανεξάρτητη, από άλλου είδους καταβολές κοινώς αναπτυγμένη, κρατική ταυτότητα. Ανεξάρτητα αν τα αισθήματα αυτά οφείλονται στο γεγονός ότι διαμορφώθηκε μια φαντασιακή κοινότητα ή στο γεγονός ότι όντως υπάρχουν κοινά στοιχεία.

Και βέβαια κοινά αισθήματα υπάρχουν και μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών κρατών. Πρόσωπα που συνωστίζονται σε μια συναυλία ενός διεθνούς καλλιτέχνη ή παρακολουθούν στον κινηματογράφο την τελευταία χολιγουντιανή επιτυχία ή χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και το facebook. Πρόσωπα που καθίστανται κοινωνοί ευρύτερων πνευματικών, γεωγραφικών, πολιτικών ή ιδεολογικών οντοτήτων, ανεξάρτητα αν αυτές καλούνται δυτικός κόσμος, ορθοδοξία, ισλάμ, Ευρώπη, δημοκρατία, αυτοδιάθεση, κομμουνισμός ή πολιτικός φιλελευθερισμός.

Χωρίς την ύπαρξη του ανθρώπου ως τμήμα μιας κοινωνίας, τα δικαιώματα παύουν να αποκτούν νόημα. Μια κοινωνία προϋποθέτει ανθρώπους που αν και είναι (νομικά) δικαίωμά τους να ενεργήσουν αντίθετα προς το κοινωνικό συμφέρον, ενίοτε εκλαμβάνουν το κοινωνικό συμφέρον ως το υπέρτατο αγαθό. Ανθρώπους που δεν παραβιάζουν τους νόμους, ακόμα και αν πιστεύουν ότι δεν θα τιμωρηθούν ή ότι δεν θα συλληφθούν, διότι θεωρούν ότι έχουν ηθική υποχρέωση ή υποχρέωση απέναντι στην αξιοπρέπειά τους, να μην παραβούν τους νόμους. Ανθρώπους που πιστεύουν σε αρχές και αξίες, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στην σημασία της νομιμότητας, που πιστεύουν ότι η αγάπη απέναντι στους υπόλοιπους ανθρώπους είναι κυρίως πανανθρώπινη επιταγή, απαραίτητη για την ύπαρξη και διατήρηση της κοινωνίας στην οποία ζουν.

Για τον λόγο αυτό ακόμα και ο καπιταλισμός υποχρεώθηκε να αναζητήσει την σύμμειξη με το κοινωνικό κράτος, τα ανθρώπινα δικαιώματα εφαρμόζονται εκ παραλλήλου με την έννοια της κοινωνικής συνοχής και ο κάθε άνθρωπος απολαμβάνει υστεροφημίας και εκτίμησης από τους συνανθρώπους του ανάλογα με το ήθος και την ποιότητα των πράξεών του και όχι ανάλογα με το αξίωμα που κατέχει (ιδιαίτερα όταν σταματήσει να το κατέχει). Για τον λόγο αυτό οι τέχνες, οι ηθικοί ή θρησκευτικοί κανόνες και οι ιδεολογίες, ανεξαρτήτως μορφής, κατέχουν τόσο σημαντική θέση στην ζωή ενός ανθρώπου.

Β΄ Σχεδίασμα

Η παγκόσμια κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας Άβαταρ δεν είναι ανεξήγητη. Πέραν από την σκηνοθετική αρτιότητα, το σενάριο υπενθυμίζει την κε-ντρικότητα του ανθρώπου ως τμήματος μιας κοινωνίας. Πώς να μην ενθουσιαστεί ο νεαρός πολίτης της γενιάς των «εικονικών αγροτών» του facebook και του WOW, ο οποίος καταπίνει ετικέτες και επικοινωνεί μέσω μηνυμάτων, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με το (εικονικά ιδωμένο και πάλι) μεγαλείο της φύσης και της αναγωγής της κοινωνικής συνύπαρξης σε υπέρτατο υπαρξιακό αγαθό; Ο πολίτης που, αντιμέτωπος με την οικονομική κρίση, την τεχνοκρατική και γραφειοκρατική παγκοσμιοποίηση και την ανακήρυξη του τέλους των ιδεολογιών, έχει ανάγκη να πιστέψει σε κάτι πέραν από τον εαυτό του, σε μια επιστροφή στην κοινωνία των πολιτών, σε μια ανανέωση των κοινωνικών θεσμών, σε μια χαμένη θεότητα που θα τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει τους εχθρούς του και να υποστηρίξει το δίκαιο, σε μια άλλη πραγματικότητα στην οποία οι ιδεολογίες και το κοινωνικό κράτος επιστρέφουν.

Η θέληση της μάχης απέναντι στο φαινομενικά αδύνατο και η πίστη ότι η μάχη μπορεί να έχει θετική έκβαση, διότι το αίτημα είναι δίκαιο, αποτελούν τις συνιστώσες που επιτρέπουν στον άνθρωπο να έχει θέληση για να υπάρχει. Η ανάγκη να διασφαλίσει το συμφέρον της οικογένειάς του, της κοινότητάς του, της ύπαρξης της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγάλωσε και την οποία δημιούργησε. Και κυρίως η ανάγκη να αγωνιστεί για το δίκαιο, όπως ο ίδιος το αντιλαμβάνεται. Η ανάγκη να μην επιτρέψει στην αδικία να επικρατήσει. Αυτές οι παράμετροι συγκρο-τούν τις ιδεολογίες και σε αυτές στηρίχθηκε η ανθρώ-πινη πρόοδος, η επιστημονική τεχνογνωσία και η πολιτιστική δημιουργία. Σε ανθρώπους που πίστευαν ότι μπορούν να κάνουν κάτι περισσότερο, διότι «αξίζει να υπάρχεις για ένα όνειρο, κι ας είναι η φωτιά του να σε κάψει».

Θα μπορούσε άραγε ποτέ να υπάρξει δημιουργία, αν ο άνθρωπος πίστευε ότι έχει φθάσει τα όριά του; Αν δεν υπήρχαν οι χιλιάδες τρελοί που αναζήτησαν να ανατρέψουν τις υφιστάμενες κοινωνικές δομές και την καθεστηκυία επιστημονική γνώση; Αν δεν υπήρχαν ο Σωκράτης, ο Δαρβίνος, ο Μαρξ, ο Λεονάρντο, ο Γαλιλαίος, ο Μαχάτμα Γκάντι, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Κοπέρνικος, ο Αρχιμήδης, ο Έντισον, ο Λίνκολν, η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Αϊνστάιν, ο Πικάσο, ο Καμύ, ο Κάφκα, ο Ντοστογιέφσκι, ο Ντίλαν, ο Τσε και όλοι οι υπόλοιποι που πίστεψαν σε κάτι περισσότερο από εκείνο που γνώριζαν ως γεγονός; Θα είχε ποτέ ελευθερωθεί η Ελλάδα αν ο Κολοκοτρώνης και ορισμένοι άλλοι τρελοί, δεν πίστευαν αντίθετα στους διεθνείς συσχετισμούς ότι μπορούσαν να ελευθερώσουν την Ελλάδα; Θα είχε ποτέ πάψει να υπάρχει η Αγγλική Κοινοπολιτεία, αν δεν πίστευαν οι λαοί ότι μπορούσαν να διεκδικήσουν αυτοδιάθεση απέναντι στον γίγαντα; Θα είχε ποτέ ηττηθεί ο Χίτλερ, αν απλώς ο Ντε Γκωλ και ο Τσώρτσιλ αποδέχονταν τα τετελεσμένα; Θα υπήρχε σήμερα διεθνές σύστημα προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων ή των εργατών, χωρίς διεκδικήσεις;

Στο κυπριακό πρόβλημα, το ζήτημα δεν είναι κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε τον «ιστορικό συμβιβασμό». Η ύβρις έγκειται στο ότι φθάσαμε στο σημείο να χαρακτηρίζεται ως απορριπτισμός ο μη συμβιβασμός με την αδικία και η διεκδίκηση ενός καλύτερου και βιώσιμου μέλλοντος για την Κύπρο. Μέσα στα πλαίσια αυτά ο αγώνας επιβίωσης του κυπριακού λαού απέναντι στην αγγλική αποικιοκρατία, ο αγώνας για την κατάκτηση της συλλογικής ελευθερίας, δηλαδή του ηθικά νομιμοποιητικού στοιχείου της παγκόσμιας τάξης, χαρακτηρίζεται ως «λάθος». Η διεκδίκηση χαρακτηρίζεται ως «έλλειψη ρεαλισμού».

Θα ήταν άραγε καλύτερα τα πράγματα αν δεν γινόταν ο αγώνας της ΕΟΚΑ; Θα μας έδινε από μόνη της η Αγγλία την ελευθερία μας; Υπήρξαν χαμένες ευκαιρίες στο κυπριακό; Φταίνε οι Ελληνοκύπριοι που δεν λειτούργησε το Σύνταγμα του 1960; Ήταν λάθος που απορρίψαμε το σχέδιο Ανάν; Οι απαντήσεις στα πιο πάνω ερωτήματα είναι για μένα, χωρίς δυσκολία, αρνητικές για μια σειρά από λόγους που έχω αναλύσει και αλλού. Ωστόσο κανένας δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα πως θα ήταν η ζωή αν τα γεγονότα ήταν διαφορετικά. Το παιχνίδι του «what if» ίσως είναι κατάλληλο για την εκπομπή του Ούρι Γκέλερ, αλλά πάντως δεν μπορεί να προσφέρει απαντήσεις για την πραγματική ζωή και την ιστορική εξέλιξη. Τα γεγονότα μπορούν να αντιμετωπίζονται μόνο μέσα στην ιστορική τους προοπτική και όχι ως αποκομμένες ψηφίδες εξυπηρέτησης προπαγάνδας.

Η προσπάθεια να ενοχοποιηθεί το παρελθόν συνιστά στρατευμένη προσπάθεια αλλοίωσης της ιστορικής μνήμης και αποστέρησης νοημάτων από την κυπριακή κοινωνία. Να επικρατήσει η μοιρολατρία και η ηττοπάθεια της λογικής «ο χρόνος δουλεύει εναντίον μας». Ταυτόχρονα όμως αποκρύβει και τον φόβο μας να αναμετρηθούμε με τους ανθρώπους που θυσίασαν ή υπήρξαν πρόθυμοι να θυσιάσουν την ζωή τους για την συλλογική ελευθερία. Καλύπτει την αίσθηση του γραφειοκρατικού τέλους της ιστορίας, του επερχόμενου οργουελιανού «1984» στο οποίο η ανθρώπινη ενέργεια στερείται νοήματος και στο οποίο η συλλογική ελευθερία δαμάζεται μέσα από την υποταγή στον μεγάλο αδελφό.

Η προσπάθεια οικοδόμησης μέλλοντος χωρίς παρελθόν και ταυτότητας αφυδατωμένης από αισθήματα, οδηγεί εκ των πραγμάτων στην κατάρρευση. Ένας λαός παραμένει ουσιαστικός εγγυητής ενός πολιτεύματος, μόνο εφόσον μπορεί να πιστέψει σε αυτό. Μόνο εφόσον αντιμετωπιστεί ως υποκείμενο και όχι ως αντικείμενο, πραγματικός κυρίαρχος με ελπίδα για την ύπαρξη μέλλοντος, με προσδοκία για την ύπαρξη συνέχειας. Το δίλημμα δεν βρίσκεται μεταξύ του εφικτού και του ευκταίου, ούτε μεταξύ νέο-ανανικής ομοσπονδίας και διχοτόμησης: Έγκειται στην στάση ζωής που επιθυμεί έκαστος να τηρήσει και στα πρότυπα που επιθυμεί να υιοθετήσει. Τα Άβαταρ άλλωστε ελέγχονται πάντοτε από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, ο οποίος καθορίζει και τις τελικές τους αποφάσεις. Ίσως να μην μπορούμε να κάνουμε την ζωή μας όπως την θέλουμε. Αλλά τουλάχιστον μπορούμε να μην την εξευτελίσουμε.

Η απόδοση τιμών σε πρόσωπα που συνεισφέρουν επιστημονικά στην ανάδειξη της Κύπρου είναι οπωσδήποτε απαραίτητη σε οποιοδήποτε κράτος σέβε-ται τον εαυτό του. Εντούτοις κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων παρόμοιων εκδηλώσεων, όπως και γενικά των περισσότερων δραστηριοτήτων που άπτονται επιστημονικών ενδιαφερόντων, είναι η απουσία της πολιτείας και των κομμάτων. Η κυπριακή κοινωνία, σε βαθμό εξόχως περισσότερο από αντίστοιχες πολιτείες του δυτικού κόσμου, είναι κομματοκρατούμενη. Ως αρμόδιοι για να μιλούν για οποιοδήποτε ζήτημα θεωρούνται οι εκπρόσωποι των κομμάτων, ανεξάρτητα αν αυτοί κατέχουν ή όχι το αντικείμενο. Οι τεχνοκράτες στην Κύπρο και οι επιστήμονες θεωρούνται συχνά ότι έχουν λόγο μόνο εφόσον κατέλθουν ως υποψήφιοι βουλευτές ή πολιτικοποιηθούν.

Σε αυτό συνέτεινε οπωσδήποτε η μακρόχρονη απουσία κυπριακού πανεπιστημίου. Σήμερα βέβαια τα πράγματα έχουν αλλάξει με την παρουσία έξι κυπριακών πανεπιστημίων, τριών κρατικών (Πανεπιστήμιο Κύπρου, ΤΕΠΑΚ και Ανοικτό) και τριών ιδιωτικών (Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο και Πανεπιστήμιο Frederick) και συνεπακόλουθα της ύπαρξης πληθώρας ακαδημαϊκών, επιστημόνων και ερευνητών πανεπιστημιακού επιπέδου. Εντούτοις, η αντίληψη της κυπριακής πολιτείας και κοινωνίας ως προς τον ρόλο των πανεπιστημίων, παραμένει εξόχως προβληματική και αυτό εμποδίζει την ομαλή ανάπτυξη του κυπριακού κοινωνικού διαλόγου.

Την ίδια βέβαια στιγμή η πολιτεία και τα κόμματα επιδιώκουν τον έλεγχο των πανεπιστημίων και του πανεπιστημιακού λόγου. Δεν είναι άσχετη η πρόσφατη ατυχής παρέμβαση του κυβερνητικού εκπροσώπου κατά την τελετή αποφοίτησης του Ανοικτού Πανεπιστημίου που ουσιαστικά εξήγγειλε την ανάγκη για κυβερνητική έγκριση της πανεπιστημιακής έρευνας προτού δίδονται ερευνητικά κονδύλια!!!

Με την παρούσα παρέμβαση σκοπεύω να καταθέσω ορισμένες μόνο παραμέτρους ενός πολύ ευρύτερου προβληματισμού:

Α.Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Κύπρου αποτέλεσε την εκπλήρωση ενός ουσιαστικού στόχου για την μετεξέλιξη της κυπριακής κοινωνίας. Οι προσδοκίες όμως ότι το Πανεπιστήμιο θα ενεργούσε καταλυτικά προς τον τομέα αυτό, κατά τρόπο αντί-στοιχο όπως για παράδειγμα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για την κοινωνική μετεξέλιξη της Θεσσαλονίκης, δεν υλοποιήθηκαν. Τα αίτια είναι πολυποίκιλα. Πρωτίστως όμως οφείλονται στο γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο αντιμετωπίστηκε εξ αρχής ως συνέχιση του σχολείου, αντί ως ερευνητικό και πολιτιστικό κέντρο. Βασικός δηλαδή στόχος υπήρξε η παροχή ενός ακαδημαϊκού τίτλου στον φοιτητή, κατά τρόπο ώστε αυτός να αποκατασταθεί επαγγελματικά (οπωσδήποτε μια από τις σημαντικές λειτουργίες ενός Πανεπιστημίου, αλλά πάντως όχι η σημαντικότερη) και όχι η προσπάθεια για ενσωμάτωση του Πανεπιστημίου ως κεντρικού πνεύμονα της λειτουργίας της κυπριακής κοινωνίας.

Β.Η κουλτούρα που επικράτησε ερευνητικά στο Πανεπιστήμιο Κύπρου από την ίδρυσή του, ήταν του διεθνούς χαρακτήρα και της έρευνας εντός των στενών πλαισίων αυτού που αποκαλούμε ακαδημαϊκή κοινότητα. Ελάχιστοι συγκριτικά ακαδημαϊκοί ενδιαφέρθηκαν να εντρυφήσουν ουσιαστικά στις κυπριακές ιδιαιτερότητες, να αναπτύξουν την έρευνα για την Κύπρο και να μεταλαμπαδεύσουν την γνώση στην κυπριακή κοινωνία. Ανεπίσημα, προτάχθηκε η γραμμή ότι ο ρόλος του ακαδημαϊκού πρέπει να διεξάγεται μέσα στα πλαίσια της διδασκαλίας και των επιστημονικών περιοδικών και όχι μέσα στην κοινωνική μάζα. Ο ακαδημαϊκός που ασχολείται με τα κοινά θεωρήθηκε ως παρέκκλιση (συχνά ανεπιθύμητη), αντί ως κανόνας.

Γ.Η κουλτούρα αυτή βέβαια, υπάρχει όντως σε ορισμένα πανεπιστήμια του εξωτερικού, τα οποία έχουν την πολυτέλεια λόγω της πληθώρας των πανεπιστημίων και των πανεπιστημιακών, να το πράττουν. Όταν στην Αμερική ή στην Αγγλία υπάρχει τριψήφιος αριθμός πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, είναι λογικό πως αρκετοί πανεπιστημιακοί είναι θεμιτό να επικεντρώνονται στην έρευνά τους χωρίς οποιαδήποτε διαδραστική συνύπαρξη με την κοινωνική πραγματικότητα. Όταν όμως είσαι το μοναδικό Πανεπιστήμιο (όπως ήταν το Πανεπιστήμιο Κύπρου για αρκετά χρόνια), τότε ο ρόλος σου αναμένεται να είναι καθοδηγητικός και κοινωνικά καθοριστικός. Σε αυτό του τον ρόλο το Πανεπιστήμιο Κύπρου, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων από τους εκπροσώπους του, απέτυχε ως θεσμός παταγωδώς.

Δ.Το Πανεπιστήμιο στηρίχθηκε εξ αρχής σε συγκεκριμένα πρότυπα οργάνωσης, όμοια με εκείνα που υποχρέωσαν τον Ράσελ Τζάκομπυ («Οι Τελευταίοι Διανοούμενοι. Η Αμερικανική Πνευματική Ζωή σε μια Εποχή Ακαδημαϊκότητας», Νησίδες, 2008) να καταλήξει ότι: «Ένα φάντασμα στοιχειώνει τα αμερικάνικα πανεπιστήμια ή τουλάχιστον το διδακτικό προσωπικό τους: Η ανία». Ο ρόλος του δημόσιου διανοουμένου θεωρήθηκε ως ανεπιθύμητος και τα πρόσωπα που ασκούσαν ή προσπάθησαν να ασκήσουν τον ρόλο αυτό μέσα στο Πανεπιστήμιο, βρήκαν αντιμέτωπη την εκάστοτε ηγεσία και συλλογική συνείδηση του Πανεπιστημίου, η οποία επέμενε στον ρόλο του πανεπιστημιακού ως απευθυνόμενου αποκλειστικά σε άλλους πανεπιστημιακούς, με ξύλινη και τεχνική γλώσσα. Όταν όμως τις κοινωνικές αναζητήσεις αντικαθιστούν αποκλειστικά οι ανακοινώσεις σε συνέδρια και όταν ο πανεπιστημιακός θεωρεί το μορφωμένο κοινό ως μύθευμα και την ενασχόληση με αυτό ως ανάξια λόγου, τότε δεν απομένει μεγάλη ελπίδα για ανάπτυξη του ρόλου του δημόσιου διανοουμένου ή για κοινωνική μετάπλαση της κυπριακής κοινωνικής και πολιτιστικής κουλτούρας.

Ε.Μέσα σε αυτά τα πλαίσια το Πανεπιστήμιο Κύπρου στιγματίστηκε από την γένεσή του από την πολιτική και κομματική παρέμβαση. Από τις πρώιμες συγκρούσεις ως προς τον ιδεολογικό και πολιτικό χαρακτήρα του Πανεπιστημίου Κύπρου επί Προεδρίας Γιώργου Βασιλείου, μέχρι και σήμερα, τα κόμματα έχουν ενεργό ρόλο στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, ακόμα και σε διορισμούς ή ανέλιξη ακαδημαϊκού προσωπικού. Το πρόσφατο σκάνδαλο που αφορούσε στον λέκτορα του Τμήματος Ιστορίας και η αψυχολόγητη, για κομματικούς λόγους, επίθεση κυβερνητικής εφημερίδας εναντίον ορισμένων από τους πλέον αξιόλογους, από πλευράς επιστημονικού λόγου και παρουσίας, πανεπιστημιακών του τόπου, επιβεβαίωσε απλώς την έλλειψη αντοχής της εκάστοτε εξουσίας απέναντι στην αυτονομία που φυσιολογικά θα έπρεπε να διακρίνει ένα πανεπιστημιακό ίδρυμα. Παρόμοιες προσπάθειες πολιτικού ελέγχου καθίστανται εμφανείς τις μέρες αυτές και με την συνεχιζόμενη προσπάθεια για αντικατάσταση της, κατά γενική ομολογία επιτυχημένης, Διοικούσας Επιτροπής του Ανοικτού Πανεπιστημίου, με μοναδική σκοπιμότητα τον διορισμό κυβερνητικών ημετέρων. Δυστυχώς, όπως καλά γνωρίζουν οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ, οι κομματικές παρεμβάσεις παραμένουν καθημερινό φαινόμενο.

Στ.Επιπρόσθετα προς τα πιο πάνω οι φοιτητικές παρατάξεις παραμένουν στην συντριπτική τους πλειοψηφία κομματικές και μάλιστα το Πανεπιστήμιο θεωρείται και ως χώρος σύγκρουσης της ισχύος των κομμάτων σε έκαστες φοιτητικές εκλογές. Συνεπακόλουθα, η ανάπτυξη πραγματικά αυτόνομου οργανικά και ιδεολογικά φοιτητικού κινήματος δεν έχει επιτευχθεί. Η μοναδική υπάρχουσα αυτόνομη φοιτητική παράταξη εκφράζει και συγκεκριμένο ιδεολογικό ρεύμα. Το νόημα της αυτονομίας όμως είναι η ύπαρξη εναλλακτικών αυτόνομων φωνών που να εκφράζουν διαφορετικά ιδεολογικά ρεύματα και να επιτρέπουν την προώθηση της φοιτητικής διαφορετικότητας. Με φοιτητοπατέρες που επιδιώκουν να μετατραπούν σε αυριανούς καρεκλοκένταυρους της καθεστηκυίας τάξης δεν μπορεί να υπάρξει διακριτός ρόλος του φοιτητικού κινήματος στην ανανέωση της κοινωνίας. Κατά συνέπεια το φοιτητικό κίνημα παραμένει εκ των πραγμάτων άβουλο και άνευρο, θλιβερό αντίγραφο της κοινωνίας που κανονικά θα έπρεπε να στοχεύει να μεταβάλει.

Ζ.Η, μετά από αρκετά χρόνια αναμονής, αναγνώριση ιδιωτικών πανεπιστημίων, παρείχε μια ελπίδα για μεταβολή της κατάστασης, μέσα από την αύξηση της δυνατότητας για ανταγωνισμό και την είσοδο του, συνήθως υγιέστερου σε σχέση με τον κρατικό, ιδιωτικού τομέα. Η μέχρι τώρα κυβερνητική στάση όμως απέναντι στα ιδιωτικά πανεπιστήμια φανερώνει ότι αυτά αντιμετωπίζονται με εχθρότητα και ότι καταβάλλεται προσπάθεια για να παρεμποδιστεί η τόσο απαιτούμενη ανάπτυξη του ανταγωνισμού. Η αναγωγή των διδάκτρων των ιδιωτικών πανεπιστημίων σε ζήτημα μικροπολιτικής εκμετάλλευσης, η απροθυμία της πολιτείας να αναγνωρίσει κλάδους μεταπτυχιακών και διδακτορικών προγραμμάτων στα ιδιωτικά πανεπιστήμια, αλλά και η ουσιαστική εχθρότητα με την οποία η ύπαρξη ιδιωτικών πανεπιστημίων αντιμετωπίζεται από το κυβερνητικό κόμμα, όντας ιδεολογικά μη φιλικό προς την έννοια της ιδιωτικής εκπαίδευσης, δυσχεραίνει, αντί να ευνοεί, την ομαλή ανάπτυξη του ανταγωνισμού και της συνεπακόλουθης αύξησης της ερευνητικής παραγωγής και της δυνατότητας κοινωνικής ανανέωσης.

Η.Το κράτος δεν υπάρχει για να καταπολεμά τις ιδιωτικές πρωτοβουλίες, αλλά για να τις ενθαρρύνει και να τις ελέγχει. Όπως ανέφερα και σε ένα άρθρο μου πριν μερικούς μήνες σε σχέση με την πάταξη του ρουσφετιού: «Και η δυνατότητα ανταγωνισμού στους τομείς του εμπορίου, της έρευνας, του πολιτισμού, της διαφώτισης προϋποθέτει όραμα και πρόγραμμα. Δεν είναι αρκετές ούτε οι μεγαλόστομες πολιτικές διακηρύξεις, ούτε οι ατομικές πρωτοβουλίες. Σε τελική ανάλυση ίσως η μοναδική επιλογή για πάταξη του ρουσφετιού να είναι η ισχυ-ροποίηση του ιδιωτικού τομέα ή η αποσύνδεση του κράτους από την Κυβέρνηση, όσο οξύμωρο και αν φαίνεται αυτό». Ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο τα κρατικά πανεπιστήμια μπορούν να ξεφύγουν από τον βραχνά της πολιτικής και κομματικής επέμβασης στην αυτονομία τους, είναι η ανάπτυξη της ιδιωτικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, κατά τρόπο ώστε πλέον η κομματική επέμβαση να μην είναι επιλογή για λόγους ανταγωνισμού.

Θ.Η ανανέωση της έννοιας του δημόσιου διανοουμένου και η ανάπτυξη της αυτονομίας των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, είναι η μοναδική που μπορεί να θέσει τις βάσεις μιας ουσιαστικής πολιτιστικής ανανέωσης της κυπριακής κοινωνίας. Η αύξηση των επιστημόνων και το υψηλό μορφωτικό επίπεδο από μόνο του δεν επαρκεί για να μεταβάλει την έλλειψη πολιτικών και κοινωνικών ενασχολήσεων του πολίτη, τον πολιτικά ξύλινο λόγο, την σήψη και το ρουσφέτι στο δημόσιο βίο, την ανυπαρξία εξειδικευμένων βιβλιοθηκών ή την απουσία ουσιαστικών αναλύσεων. Ο καλός φοιτητής είναι μια έννοια διαφορετική από αυτήν του καλού μαθητή: Καλός φοιτητής δεν είναι απλώς εκείνος που μελετά τα μαθήματά του, αλλά εκείνος που αγωνίζεται εσωτερικά για να γίνει χρηστός πολίτης, προβληματίζεται και διαμορφώνεται και κατά συνέπεια διαμορφώνει. Παρομοίως χρήσιμο πανεπιστήμιο δεν είναι εκείνο που (απλώς) δίδει πτυχία ή διεξάγει έρευνα, αλλά εκείνο που κατορθώνει να καταστεί κέντρο του πολιτιστικού και κοινωνικού διαλόγου και να θέσει τις βάσεις για αναθεώρηση των εκάστοτε κοινωνικών δομών.

Ι.Τα πανεπιστήμια είναι κέντρο αυτονομίας, ανατροπής και ανάπλασης ιδεών, είναι κέντρο διαλόγου, έρευνας και ελεύθερης σκέψης. Και κυρίως είναι κέντρο της κοινωνικής πραγματικότητας και του κοινωνικού διαλόγου. Δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να είναι κλειστά και αποκομμένα από την κοινωνία, ούτε και κομματικά ελεγχόμενα.

Το Νοέμβριο του 1999 η ελληνική διπλωματία, έχοντας ήδη αποφασίσει την άρση του ελληνικού βέτο για αναγωγή της Τουρκίας σε υποψήφια προς ένταξη χώρα της ΕΕ, συναίνεσε στην δημιουργία του κατάλληλου πολιτικού σκηνικού το οποίο θα απέκλειε τις οποιεσδήποτε αντιρρήσεις της κοινής γνώμης. Ο τότε ΓΓ του ΟΗΕ Κόφι Ανάν ανακοίνωσε με την σύμφωνη γνώμη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων την έναρξη εκ του σύνεγγυς συνομιλιών μεταξύ των δύο κοινοτήτων για εξεύρεση πλαισίου λύσης για το κυπριακό. Ένα μήνα μετά το ελληνικό βέτο αίρεται και με την απόφαση του Ελσίνκι ανακοινώνεται η λεγόμενη «απρόσκοπτη ένταξη» της Κύπρου στην ΕΕ ανεξαρτήτως λύσης του κυπριακού προβλήματος. Στην απόφαση όμως προστίθεται η περίφημη «ουρά», ότι δηλαδή «θα ληφθούν υπόψη όλες οι συναφείς παράγοντες» στην απόφαση για την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ.

Η προσθήκη της περιβόητης «ουράς» του Ελσίνκι δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ από τους σοβαρούς αναλυτές ως απειλή για την ενταξιακή πορεία της Κύπρου. Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ ήταν εξ αρχής συνυφασμένη με ένα και μόνο παράγοντα. Δεν συνδεόταν ούτε με την επίλυση του κυπριακού, ούτε με τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας, ούτε σε τελευταία ανάλυση με οικονομικούς δείκτες. Συνδεόταν άμεσα και αποκλειστικά με την αποτρεπτική ικανότητα την οποία διέθετε η ελληνική κυβέρνηση και κυρίως το ελληνικό κοινοβούλιο, που μπορούσαν σε κάθε στιγμή να ασκήσουν βέτο σε ολόκληρη τη διεύρυνση, αν οποιοδήποτε άλλο κράτος έθετε βέτο στην ένταξη της Κύπρου.

Η «ουρά» θεωρήθηκε όμως σωστά ως ανεπαρκές αντάλλαγμα και ως σημαντικό πρόβλημα για τις επικείμενες διαδικασίες επίλυσης του κυπριακού προβλήματος, διότι επέτρεπε διφορούμενες ερμηνείες, οι οποίες μπορούσε να οδηγήσουν σε παραχωρήσεις της δικής μας πλευράς μπροστά στον φόβο της μη ένταξης. Είναι εξάλλου εμφανές ότι στο Ελσίνκι δεν τέθηκε ποτέ ως όρος η επίδειξη πρακτικής καλής θέλησης από την Τουρκία μέσα από την αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας ή τον καθορισμό χρονοδιαγράμματος για την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων ή των εποίκων.

Πράγματι, η ελληνοκυπριακή πλευρά προχώρησε κατά τη διάρκεια τόσο των εκ του σύνεγγυς, όσο και των απευθείας συνομιλιών, σε διαρκείς υποχωρήσεις στα πλαίσια της διαπραγμάτευσης, οι οποίες σχετίζονταν με την μορφή του πολιτεύματος και την φύση του κυπριακού προβλήματος. Οι υποχωρήσεις αυτές έφτασαν στα μέγιστα όρια τους με την υποβολή του βαθύτατα αντιδημοκρατικού σχεδίου Ανάν, με το οποίο σύμφωνα με τους υποστηρικτές της πολιτικής του Ελσίνκι, «ενεργοποιήθηκε η ουρά του Ελσίνκι» (όπως υποστήριξε με δηλώσεις του κατά τον κρίσιμο χρόνο ο Πρόεδρος του ΔΗΣΥ Νίκος Αναστασιάδης). Η λύση του κυπριακού συνδέθηκε άμεσα με την ένταξη, όχι στην πραγματικότητα (εφόσον υπήρχε πάντα η δυνατότητα άσκησης του δικαιώματος βέτο, η οποία απέκλειε αυτό το ενδεχόμενο), αλλά στο μυαλό των διαπραγματευτών. Χρησιμοποιήθηκε επομένως η ουρά του Ελσίνκι ως επιχείρημα ιδεολογικής τρομοκρατίας για να θέσει τον κυπριακό λαό μπροστά στο ψευτοδίλημμα «λύση ή ένταξη».

Η αποδοχή του σχεδίου Ανάν ως βάση για διαπραγμάτευση, μιας διαπραγμάτευσης η οποία κωμικά αναμενόταν να ξεκινήσει μέχρι και λίγες ώρες πριν την τελική απόφαση της Κοπεγχάγης αποτέλεσε απότοκο της πολιτικής του Ελσίνκι. Μιας πολιτικής, η οποία οδήγησε στην αποδοχή ως βάσης για διαπραγμάτευση ενός σχεδίου, το οποίο καταστρατηγούσε κάθε αρχή διεθνούς νομιμότητας. Ενός σχεδίου το οποίο αντιβαίνει στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (την οποία έχει υπογράψει η Κύπρος), στο κοινοτικό κεκτημένο, αλλά και στον Καταστατικό Χάρτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Μιας πολιτικής η οποία περιφρόνησε για ακόμη μια φορά την διεθνή νομιμότητα στο όνομα της «ουράς» του Ελσίνκι.

Η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, η οποία αποφασίστηκε στην Κοπεγχάγη δεν έγινε χωρίς όρους. Απλώς οι παραχωρήσεις με βάση τις οποίες λήφθηκε η απόφαση στην Κοπεγχάγη είχαν θεωρηθεί από την πλευρά μας ως στόχοι. Η μετατροπή του προβλήματος εισβολής και κατοχής σε διακοινοτικό, η οποία εκφράζεται με την πρόβλεψη για μη εφαρμογή του κοινοτικού κεκτημένου στο βόρειο τμήμα της Κύπρου (και όχι στο κατεχόμενο), η αποσύνδεση της ένταξης της Τουρκίας από τη λύση του κυπριακού, η ολοκληρωτική αναγνώριση της κυριαρχίας των Αγγλικών βάσεων και κυρίως η αποδοχή του σχεδίου Ανάν ως βάση για λύση του κυπριακού.

Η λογική του «αυτόματου πιλότου» σε ό,τι αφορά τον εξευρωπαϊσμό και εκδημοκρατισμό της Τουρκίας οδήγησε στη φυσιολογική κατάρρευση της πολιτικής του Ελσίνκι, εφόσον η Τουρκία δεν υπήρξε σε καμιά περίπτωση διατεθειμένη να προβεί σε υποχωρήσεις στο κυπριακό ως αντιστάθμισμα για την ευρωπαϊκή της πορεία. Τα δημοψηφίσματα της 24ης Απριλίου 2004 επέτρεψαν στην Κυπριακή Δημοκρατία να ενταχθεί ομαλά στην ΕΕ και να βρεθεί σε θέση αξιολογητή έναντι της Τουρκίας. Εντούτοις ακόμα και την επόμενη μέρα των δημοψηφισμάτων η πολιτική ηγεσία παρουσιάστηκε άτολμη, ανήμπορη να συνειδητοποιήσει τα μηνύματα των καιρών και να χαράξει νέα πολιτική.

Σχεδίασμα Β΄

Η σχολή σκέψης της ιδεαλιστικής σχολής υποστηρίζει ότι η δημιουργία της ΕΕ οδηγεί την ευρωπαϊκή ιστορία σε δρόμο μιας κατεύθυνσης, χωρίς να υπάρχουν δυνατότητες επιστροφής. Η δημιουργία της ΕΕ σηματοδοτεί το τέλος της περιόδου των ευρωπαϊκών πολέμων και ανταγωνιστικών εξοπλισμών και την απαρχή της ευρωπαϊκής ειρήνης. Μιας ειρήνης που με δεδομένη την διεθνή κυριαρχία των ΗΠΑ δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στο τέλος της διεθνούς αναρχίας και στο ξεκίνημα μιας παγκόσμιας συναδέλφωσης στηριγμένης στους άξονες «της πολυπολιτισμικότητας, της ειρήνης και της αδελφοσύνης». Η επιλογή της ευρωπαϊκής ένταξης της Τουρκίας επιλύει ταυτόχρονα οποιαδήποτε περιφερειακά προβλήματα, όπως είναι το κυπριακό, εφόσον οι πιθανότητες ένοπλης σύρραξης, δημιουργίας τεχνητών κρίσεων και άσκησης εξωγενούς ελέγχου εξανεμίζονται. Η Τουρκία επέλεξε την ευρωπαϊκή πορεία, η οποία συνεπάγεται και υιοθέτηση των ευρωπαϊκών αρχών της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η πορεία προς μια μελλοντική ειρηνική και ομοσπονδιοποιημένη Ευρώπη είναι επομένως, σύμφωνα με την οπτική αυτή αναπόφευκτη.

Αυτή η σχολή σκέψης διακρίνεται από μια χαρακτηριστική αφέλεια, η οποία συχνά οδηγεί στην κακουργηματική παραγνώριση των πραγματικών γεγονότων. Θα ήταν ίσως σκόπιμος ο παραλληλισμός με το παρόμοιο σκεπτικό της σχολής των ιδεαλιστών του μεσοπολέμου, οι οποίοι αντιμετώπιζαν την Κοινωνία των Εθνών ως την απαρχή μιας πορείας χωρίς γυρισμό προς την διεθνή ειρήνη. Το συμπέρασμα του Edward Hallet Carr στο Twenty Year Crisis είναι χαρακτηριστικό: Τον Χίτλερ τον εξέθρεψαν όσοι στηρίχθηκαν σε μια διεθνή πραγματικότητα, η οποία αν και δεν υπήρχε, θεωρήθηκε από τους θαυμαστές της ως ιδεώδης. Όταν όμως ένας αναλυτής στηρίζει την ανάλυση του αναφορικά με τη διεθνή πολιτική σε ανύπαρκτα πραγματικά γεγονότα, τα οποία θα επιθυμούσε να υπάρχουν, αν και δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα, τότε ο αναλυτής αυτός είναι τσαρλατάνος. Ο τσαρλατανισμός, του οποίου χαρακτηριστικό είναι η άρνηση αντιμετώπισης των πραγματικών γεγονότων και η δημιουργία μιας θεωρίας στηριγμένης σε ανύπαρκτα δεδομένα, δεν μπορεί παρά να εκθρέψει το αυγό του φιδιού και σε τελική ανάλυση να οδηγήσει στην κοινωνική αποτελμάτωση (βλ. και Morgenthau, H., Politics among Nations).

Η σχολή του Ελσίνκι, δηλαδή η σχολή του κατευνασμού της Τουρκίας μέσα από την προώθηση της απρόσκοπτης ενταξιακής της πορείας άνευ όρων και προϋποθέσεων, χαρακτηρίζεται από την άρνησή της να διαλεχθεί με τα πραγματικά γεγονότα. Η συλλογιστική της σχολής του Ελσίνκι ήταν σχετικά απλή: «έτσι είναι, αφού έτσι μας αρέσει». Η ίδια συλλογιστική ακολουθήθηκε και σε σχέση με το σχέδιο Ανάν. Οι διατάξεις και η ανάλυση του σχεδίου ήταν αδιάφορες. Σημαντική ήταν μόνο η επίκληση προς την καλή θέληση και την αγάπη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, τον παλμό των εποίκων και άλλα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά. Το γεγονός ότι με το σχέδιο Ανάν η Κύπρος μεταβαλλόταν σε ένα διαρκές προτεκτοράτο της Τουρκίας και της Αγγλίας παρέμενε για αυτούς αδιάφορο και ασχολίαστο.

Η 17η Δεκεμβρίου 2004 αποτελούσε ένα ορόσημο για την Κύπρο. Η Τουρκία, η οποία είχε θέσει ως στόχο την έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την ΕΕ ζητούσε από τα 25 κράτη μέλη την έγκρισή τους. Η πλειοψηφία των κρατών μελών επιθυμούσε να διασφαλίσει ότι ακόμα κι αν η Τουρκία ολοκλήρωνε επιτυχώς τις διαπραγματεύσεις και πάλι η ένταξη της θα παρέμενε αβέβαιη. Το πέτυχαν. Ακόμα κι αν η Τουρκία ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις, οποιοδήποτε κράτος μέλος μπορεί να την εμποδίσει να ενταχθεί. Ακριβώς επειδή η ένταξη της Τουρκίας είναι αβέβαιη, για την Κυπριακή Δημοκρατία η κρίσιμη ημερομηνία ήταν η 17η Δεκεμβρίου. Για τα υπόλοιπα κράτη μέλη, η 17η Δεκεμβρίου συνιστούσε μια αναβολή της απόφασης για 10-15 χρόνια. Για την Κυπριακή Δημοκρατία η 17η Δεκεμβρίου ήταν το σημείο σταθμός.

Είχαμε εκφράσει εξ αρχής την άποψη μέσα από δημοσιευμένη αρθρογραφία, ότι οι απαιτήσεις της Κύπρου θα έπρεπε να ήταν σαφείς, εναρμονισμένες με τους στόχους της ευρωπαϊκής ενοποίησης και αδιαπραγμάτευτες. Για το λόγο αυτό ο στόχος έπρεπε να είναι η αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας και η αποαναγνώριση του ψευδοκράτους. Η τελωνειακή ένωση δεν συνιστά σε καμιά περίπτωση αναγνώριση ή ακόμα περισσότερο αποαναγνώριση του ψευδοκράτους. Αναφέραμε τότε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία έδωσε ένα από τα πιο ισχυρά της διαπραγματευτικά χαρτιά με αντάλλαγμα αβέβαιες υποσχέσεις σχετικά με την πλέον αυτονόητη υποχρέωση ενός υποψήφιου κράτους μέλους, αχρηστεύοντας ένα ισχυρότατο χαρτί λόγω αποτυχημένης στρατηγικής και επιλογών. Η λύση όμως δεν μπορεί να βρεθεί παρά μόνο μέσα από την συνειδητοποίηση πως η Κύπρος δεν πρέπει να αποτελεί πλέον αποικιοκρατικό κατάλοιπο, αλλά ισότιμο μέλος της Ενωμένης Ευρώπης, μέσα σε ένα όραμα που προϋποθέτει μια Κυπριακή Δημοκρατία, ισότιμο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ίσα δικαιώματα για όλους τους πολίτες της. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την εμμονή στο δίκαιο.

Όταν δεν έχεις θέσει εξ αρχής στόχους, δεν μπορείς να εξακριβώσεις και κατά πόσο οι στόχοι επιτεύχθηκαν. Δεν μπορείς να κριθείς με βάση τις προσδοκίες που εσύ ο ίδιος θέτεις στο λαό. Οι υποστηρικτές του «λύση να ‘ναι κι όποια να ναι», τονίζουν πως το επικείμενο σχέδιο λύσης τύπου Ανάν, μπορεί να είναι λειτουργικό και βιώσιμο, εφόσον υπάρχει η καλή πρόθεση όλων των μερών, περιλαμβανομένης και της Τουρκίας, στηριζόμενοι στην πρόθεσή της για έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την ΕΕ. Ταυτόχρονα πιέζουν όπως υπογραφεί το οποιοδήποτε σχέδιο λύσης που να εξυπηρετεί τα τουρκικά συμφέροντα, προτού επιδειχθεί οποιαδήποτε καλή διάθεση από την τουρκική πλευρά και αδιαφορώντας για την πραγματοποίηση ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων στο τουρκικό στρατοκρατορικό σύστημα, ως προϋπόθεσης για τις ευρωτουρκικές σχέσεις. Ως αποτέλεσμα με την στρατηγική τους επιτυγχάνουν μόνο στο να στηρίζουν το τουρκικό στρατοκρατορικό καθεστώς και την παραφυάδα του το ψευδοκράτος Ταλάτ.

Τα συμπεράσματα αυτά δεν θα πρέπει να ερμηνευθούν ως παραδοχή ότι ο σχεδιασμός ενός λειτουργικού μοντέλου δημοκρατίας είναι αδύνατος. Συνεπάγονται όμως ότι κάθε προσπάθεια σχεδιασμού ενός θεσμικού μοντέλου αποτελεί ένα εξαιρετικά δυσχερές πείραμα, το οποίο προϋποθέτει λεπτομερή επεξεργασία των ιστορικών, κοινωνικών, πολιτικών και πολιτιστικών δεδομένων και κυρίως, το οποίο να προσφέρει αίσθημα ασφάλειας και δικαίου στους πολίτες που καλούνται να το θέσουν σε λειτουργία. Οποιοδήποτε πείραμα είναι βασισμένο σε ενδογενείς αδικίες ή σε εξωγενείς παράγοντες, όπως συμφέροντα τρίτων κρατών τα οποία συμμετέχουν στον σχεδιασμό, είναι καταδικασμένο σε αποτυχία.

Για τον λόγο αυτό, οι Bastian και Luckham (p. 310) δεν διστάζουν να παρατηρήσουν αναφερόμενοι στον «consociationalism», δηλαδή στην καθιέρωση ενός μόνιμου διαμοιρασμού της εξουσίας μεταξύ κοινοτήτων, ως μέρους ενός ευρύτερου πολιτικού συμβιβασμού: «Στην Κύπρο και στον Λίβανο, τα Συντάγματα με την λογική του διαμοιρασμού της εξουσίας, πέτυχαν απλώς να διαιωνίσουν τον κοινοτικό ανταγωνισμό, χωρίς να μπορούν να εμποδίσουν με οποιοδήποτε τρόπο την βίαιη σύγκρουση». Πράγματι η μελέτη της περιόδου 1960-1963 αποδεικνύει ότι οι δύο κοινότητες, οι οποίες ήταν ήδη εξαιρετικά καχύποπτες και με αντιτιθέμενα συμφέροντα, βρέθηκαν να αγωνίζονται εγκλωβισμένες σε μια διελκυστίνδα, η οποία είχε ως μόνο στόχο την εξυπηρέτηση εξωγενών συμφερόντων (βλ.αναλυτικά «Αιμιλιανίδη, Η Κοινοβουλευτική Συνύπαρξη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων»).

Η επιλογή της ομοσπονδίας αποτελούσε εκ προοιμίου ένα δυσχερές και αμφίβολο πείραμα για την επίλυση του κυπριακού, το οποίο μπορούσε να επιβιώσει μόνο εφόσον το προτεινόμενο Σύνταγμα εμπεριείχε επαρκή συνενωτικά στοιχεία των δύο κοινοτήτων και στηριζόταν σε ορισμένες απαραίτητες λειτουργικές αρχές. Είναι για τον λόγο αυτό που η επίσημη ελληνοκυπριακή ερμηνεία των προτάσεων που υποβλήθηκαν από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο το 1977 έθετε συγκεκριμένες αρχές στις οποίες θα έπρεπε να στηρίζεται η οποιαδήποτε λύση του κυπριακού προβλήματος, ώστε να έχει ελπίδες βιωσιμότητας και λειτουργικότητας (βλ. και Τορναρίτης, Οι Νομικές Πτυχές του Κυπριακού Προβλήματος).

Το σχέδιο Ανάν αγνόησε οποιεσδήποτε αρχές λειτουργικότητας και περιφρόνησε οποιεσδήποτε αρχές δικαίου. Οι συντάκτες του σχεδίου ενδιαφέρθηκαν πολύ περισσότερο για την ικανοποίηση των αξιώσεων της Τουρκίας και της Μεγάλης Βρετανίας, παρά για το οποιοδήποτε καλώς νοούμενο συμφέρον του κυπριακού λαού. Τα μέχρι τώρα συμπεράσματα της παρούσας διαδικασίας διαπραγμάτευσης μεταξύ του Δημήτρη Χριστόφια και του Μεχμέτ Αλί Ταλάτ φαίνεται να οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα. Ο ΟΗΕ, όπως και οι εκπρόσωποι της ΕΕ ενδιαφέρονται στο πώς να πωληθεί η λύση, παρά στο πώς να καταστεί βιώσιμη και λειτουργική, ενώ οι πρόσφατες «ομόφωνες» αποφάσεις του Εθνικού Συμβουλίου ανατρέπονται στην πράξη μέσα από την αποδοχή της εκ περιτροπής προεδρίας, της παραμονής μεγάλου αριθμού εποίκων και ουσιαστικά της διαπραγμάτευσης στην βάση του σχεδίου Ανάν. Ο μοναδικός τρόπος όμως για να σχεδιαστεί μια λειτουργική δημοκρατία παραμένει η στήριξη των θεσμών της στο δίκαιο. Οποιοσδήποτε άλλος τρόπος είναι καταδικα-σμένος εκ προοιμίου να καταρρεύσει.

Ο έλεγχος του μέλλοντος προϋποθέτει έλεγχο του τρόπου με τον οποίο η ιστορική γνώση γίνεται κατανοητή. Καμιά ηθική αρχή, κανένας νομικός κανόνας, καμιά πολιτική σκέψη, κανένας φιλοσοφικός συλλογισμός, δεν αποκτά νόημα αν αφυδατωθεί από τα γεγονότα που διαμορφώνουν το υπόβαθρο της οποιασδήποτε περαιτέρω νοητικής διεργασίας. Είναι για τον λόγο αυτό που οι εκάστοτε κρατούντες θέτουν πάντα ως πρωταρχικό στόχο την διενέργεια προπαγάνδας και την παραποίηση των γεγονότων κατά τρόπο που να τους εξυπηρετεί. Διότι με τον τρόπο αυτό διασφαλίζουν ότι το μέλλον τους ανήκει. Και το μέλλον (άσχετα από το τι λέγεται στις τηλεοπτικές εκπομπές) είναι πολύ πιο ουσιώδες από το παρόν. Διότι το παρόν διαρκεί μόνο μια στιγμή και την αμέσως επόμενη στιγμή το μέλλον μεταβάλλεται σε νέο παρόν.

Σε ένα από τα καλύτερα κόμικς που γράφηκαν ποτέ, ο υπερηρωικός Captain Marvel ταξιδεύει στο μέλλον και μαθαίνει ότι οι κάτοικοι του μέλλοντος γνωρίζουν το όνομά του ως αυτό ενός ασήμαντου παλιάνθρωπου και ότι οι μεγαλύτεροι υπερήρωες του 20ου αιώνα χαρακτηρίζονται ως απατεώνες και κακο-ποιοί. Στην πορεία μαθαίνει ότι τα αρχεία που αφορούσαν τον 20ο αιώνα είχαν καταστραφεί μετά από έναν πόλεμο και το μοναδικό που απέμεινε ως ιστορική πηγή ήταν το ημερολόγιο του «μεγαλύτερου ήρωα του 20ου αιώνα», του Βίκτωρ Φον Ντουμ. Για όλους τους αναγνώστες της Μάρβελ Κόμικς, το όνομα Φον Ντουμ είναι γνωστό ως αυτό του μεγαλύτερου δικτάτορα των κόμικς, του ανθρώπου που ενέπνευσε τον Τζορτζ Λούκας να δημιουργήσει τον Νταρθ Βέιντερ. Ο Φον Ντουμ όταν είδε ότι δεν μπορεί να κατακτήσει την εποχή του, έκανε κάτι πιο αποτελεσματικό: Κατέκτησε το μέλλον, πλαστογραφώντας την ιστορία.

Η διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα είναι η ικανότητά του να δημιουργεί ιστορία, να θεωρεί ως σημαντική και καθοριστική για την ύπαρξή του την συλλογική συναίσθηση της ανάμνησης της παρουσίας του στην ανθρωπότητα. Ανεξάρτητα αν πιστεύουν ή όχι στην μετά θάνατον ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν να αφήσουν κάτι πίσω τους, να διαιωνίσουν το όνομά τους μέσα από την δημιουργία απογόνων, να ελέγξουν, στον βαθμό που τους είναι δυνατό, την ποιότητα της υστεροφημίας τους και, αν τα καταφέρουν, να μεταβληθούν σε τμήμα της συλλογικής συνείδησης, να μείνουν ως κομμάτι της ιστορίας.

Η τεχνολογία μας χαρίζει σήμερα μια ψευδαίσθηση ότι έχουμε κυριαρχήσει στην ιστορία, ότι μπορούμε να την μεταβάλουμε ή να την δημιουργήσουμε φθηνά και με μερικές απλές κινήσεις, μέσα από μια ιστοσελίδα ή ένα προσωπικό ηλεκτρονικό ημερολόγιο. Στην καθημερινή ορολογία έχει εισαχθεί πλέον ο όρος «google-up», η αναζήτηση δηλαδή ενός προσώπου, ενός γεγονότος ή μιας ιδέας μέσα από την χρήση της συσκευής αναζήτησης του google. Η αναμφίβολη χρησιμότητα όμως που μας προσφέρει το google εμπερικλείει και κινδύνους. Κάθε πληροφορία, ψευδής ή και ανακριβής, που κάποιος δημιούργησε με μια ιστοσελίδα, εμφανίζεται ως πληροφορία και αλήθεια σε αυτόν που αναζητεί. Οι δέκα εντολές που έλαβε ο Μωυσής θα λαμβάνονταν σήμερα μέσω google, του νέου Θεού. Ενός Θεού δημιουργημένου μέσω της ανθρώπινης σκέψης και της τεχνολογίας.

Η Βικιπαίδεια συνιστά την χαρακτηριστικότερη έκφραση της νέας ιδεολογίας. Μια εγκυκλοπαίδεια στην οποία ο καθένας μπορεί να συνδράμει και την οποία ο καθένας μπορεί να διαβάσει. Μια εγκυκλοπαίδεια, που λόγω της άνεσης χώρου και της έλλειψης περιορισμών, μπορεί να είναι διαρκώς ανανεωμένη και να περιέχει πληροφορίες για τα πάντα. Η επανάσταση όμως στον τομέα της γνώσης που έχει επιφέρει η Βικιπαίδεια, δεν μπορεί να διαχωριστεί από τους κινδύνους. Οι κλασικές εγκυκλοπαίδειες είχαν σκοπό παράλληλα να διδά-ξουν και να αξιολογήσουν. Η Βικιπαίδεια εξαρτά τις πληροφορίες και την έκτασή τους από την θέληση των χρηστών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι η Μέγκαν Φοξ αποκτά πολλαπλάσιο χώρο από τον Κορνήλιο Καστοριάδη και η πληροφόρηση για το American Idol είναι περισσότερη από την πληροφόρηση για το New Deal. Το γεγονός ότι κάποιος έγραψε κάτι σε μια ιστοσελίδα μπορεί να μεταβληθεί σε κριτικό ρεύμα ερμηνείας, απλώς και μόνο διότι υπάρχει διαδικτυακά.

Με τον τρόπο αυτό η γνώση θυσιάζεται αρκετά συχνά στον βωμό της πληροφόρησης. Στον αιώνα της πληροφορίας, και πολύ περισσότερο της ηλεκτρονικής πληροφορίας, βιώνουμε τον πολιτισμό της ευκολίας, ένα κόσμο στον οποίο, όπως αναφέρει ο Γιάσπερς, ζούμε με άμεσες ικανοποιήσεις αγαπώντας την συντομία, με το πλάτος της μακροσκοπικής γνώσης να χάνεται μπρος στους άπειρους μικρόκοσμους της πληροφορίας. Μέσα σε αυτό το τοπίο η κατευθυνόμενη πληροφόρηση αποκτά καινούρια δύναμη, μεταβάλλοντας την ελευθερία της έκφρασης και τον ωκεανό της πληροφορίας σε πηγή δύναμης, με την ενημέρωση να μεταβάλλεται σε βαριά βιομηχανία. Όπως παρατήρησε και ο McLuhan η ενημέρωση δεν είναι πια όργανο για την παραγωγή οικονομικών αγαθών, αλλά έγινε η ίδια το κυριότερο από τα αγαθά.

Σχεδίασμα Β΄

Το περασμένο καλοκαίρι ο δεκαπεντάχρονος Μάθιου Ρόμπσον επιλέγηκε για μια θέση καλοκαιρινής μαθητείας στα κεντρικά γραφεία της τράπεζας Morgan Stanley στο Λονδίνο. Ο Μάθιου έγραψε μια έκθεση στην οποία κατέγραψε τις προτιμήσεις και τα ενδιαφέροντα των φίλων και συνομηλίκων του. Η έκθεση προκάλεσε πάταγο στην τράπεζα, η οποία δημοσίευσε τα ευρήματα της έκθεσης, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης σε ολόκληρο τον πλανήτη. Οι σημερινοί έφηβοι, σύμφωνα με την έκθεση, δεν ενδιαφέρονται να διαβάσουν εφημερίδες, δεν αγοράζουν CD, ούτε και πληρώνουν για ψυχαγωγία ή ενημέρωση όταν μπορούν να το αποφύγουν. Βρίσκουν αντίθετα ό,τι χρειάζονται στο διαδίκτυο, γρήγορα και δωρεάν. Η γενιά του διαδικτύου, του facebook και του youtube, είναι διαφορετική από τις προηγούμενες. Και, ενώ η γενιά της τεχνολογίας αισθάνεται αλώβητη, ασφαλής στον ωκεανό της πληροφορίας της, στην πρα-γματικότητα είναι πιο ευάλωτη από ποτέ.

Στην κορυφαία στιγμή στην ιστορία των κόμικς, τους Watchmen του Άλαν Μουρ (και δεν αναφέρομαι στην κινηματογραφική μεταφορά), ο Οζυμάντιας, ο εξυ-πνότερος άνθρωπος του κόσμου, καταστρώνει ένα αλάνθαστο σχέδιο για να τερματίσει τον επικείμενο πόλεμο που απειλεί την καταστροφή της ανθρωπότητας. Το σχέδιο στηρίζεται σε μια ιδιοφυή ιδέα μαζικής παραπλάνησης κυβερνήσεων και πολιτών, η οποία έχει ως ενδιάμεσο στάδιο τον θάνατο εκατομμυρίων αθώων, με σκοπό το γενικό καλό. Νομιμοποιεί το αποτέλεσμα την πράξη; Η καντιανή ηθική στέκεται απέναντι στην λογική του καπιταλισμού και ηττάται. Νομιμοποιείται ένας γίγαντας να καταστρέψει όσα υπάρχουν γύρω του, τα ισοδύναμα για αυτόν με μυρμήγκια; Έχει κάποιος με ανώτερες ικανότητες δικαίωμα να σκοτώσει τους κατωτέρους, τους οποίους θεωρεί όμοιους και ισάξιους με ζώα; Ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα σε φιλοσοφικό επίπεδο, αλλά απαντώνται καθημερινά στην πράξη και συνήθως όχι προς όφελος της καντιανής ηθικής.

Ο οξυδερκέστερος ιστορικός που ανέδειξε η οικουμένη, ο Θουκυδίδης περιέγραψε την προπαγάνδα κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου ως ακολούθως: «Και την καθιερωμένη σημασία των λέξεων ανταλλάξανε στην πράξη με ό,τι θεωρούσαν ότι τους συνέφερε, έτσι ώστε η ασυλλόγιστη τόλμη να θεωρηθεί ανδρεία, η με περίσκεψη αναβολή να θεωρηθεί δειλία, η σωφροσύνη πρόσχημα ανανδρείας, η σύνεση καθυστέρηση και η υπερβολική οξυθυμία ανδροπρέπεια». Λέξεις που επανέρχονται στον ημερήσιο λόγο και έχουν διττά νοήματα, ανάλογα με τους στόχους και τις πεποιθήσεις εκείνου που τις εκφράζει. Η ελευθερία μπορεί να συνεπάγεται, ανάλογα με τον γράφοντα, την αποτροπή του κομμουνισμού ή την επιβολή του, ο διεθνισμός μπορεί να συνεπάγεται την αναζήτηση διεθνούς συνεργασίας και ισότητας, την αμερικανοποίηση ή απλά την εξυπηρέτηση ξένων συμφερόντων.

Το κυπριακό πρόβλημα, με πρωτοβουλία μιας μικρής ομάδας έχει αποδοθεί τελευταία στον «ελληνοκυπριακό εθνικισμό» και στην «φαντασιακή κοινότητα» των Κυπρίων. Οι ξένοι μελετητές του κυπριακού πληροφορούνται καθημερινά από μια μερίδα Κυπρίων πολιτικών, δημοσιογράφων και επιστημόνων, ότι το κυπριακό δεν επιλύεται λόγω του φανατισμού των Ελληνοκυπρίων (των ίδιων Ελληνο-κυπρίων που αναζητούσαν εναγωνίως μια λύση η οποία θα ήταν εξαιρετικά δυσμενής για αυτούς, αρκεί να ήταν λειτουργική) και ότι οι Ελληνοκύπριοι ευθύνονται για την απομόνωση των Τουρκοκυπρίων. Γνωστές κιτρινοφυλλάδες αποπειρώνται με κάθε μέσο να εξισώσουν τις αθλιότητες του τουρκικού στρατού με ενίοτε μυθιστορηματικής εμπνεύσεως συνωμοσίες. Το γεγονός ότι υπεύθυνος για την απομόνωση των Τουρκοκυπρίων είναι ο τουρκικός στρατός παρασιωπήθηκε, την ίδια στιγμή που οι Ελληνοκύπριοι προβάλλονταν ως αδίστακτοι και στυγνοί καταπιεστές.

Από την επόμενη μέρα της υπόθεσης Daniel Fried μέχρι τις ομάδες Ε και την επιχείρηση Ιράκ, η παραπληροφόρηση καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι αισθήσεις μας αντιλαμβάνονται τον εξωτερικό κόσμο. Στην πραγματικότητα ανεξάρτητα από τις βαρύγδουπες διακηρύξεις, η αλήθεια σπάνια θεωρείται ως ο ανίκητος αντίπαλος: Τόσο το νομικό, όσο και το πολιτικό σύστημα είναι δομημένα κατά τρόπο ώστε να αδιαφορούν σε μεγάλο βαθμό για την αλήθεια, αν βέβαια θεωρηθεί πως μπορεί να υπάρξει αντικειμενική αλήθεια, ανεξάρτητη από τις ανθρώπινες αισθήσεις. Στις αριστουργηματικότερες σελίδες που γράφηκαν για την Κύπρο, στο βιβλίο του George Mikes, Eureka, εκδομένου το 1965, ο Mikes αναγράφει τα ακόλουθα:

«Δεν μπορείς να μάθεις από τις κυπριακές εφημερίδες τι συμβαίνει στον κόσμο. Μπορεί να υπάρχουν βέβαια σύντομες περιλήψεις των παγκόσμιων γεγονότων, αλλά ως θέμα αρχής ολόκληρη η εφημερίδα θα ασχολείται με κυπριακά ζητήματα, ως αν η Κύπρος ήταν το κέντρο του σύμπαντος. Και φυσικά είναι. Αυτό είναι το βασικό σημείο που οφείλουμε να κατανοήσουμε. Όταν αναρωτιέσαι πού βρίσκεσαι, η απάντηση είναι: Βρίσκεσαι στο κέντρο του σύμπαντος. Όταν ο Κρούτσεφ, κατά τις τελευταίες μέρες της εξουσίας του, αναφερόταν στα τρομακτικά όπλα που διέθετε η Ρωσία, το μόνο νόημα της δήλωσης αυτής, σύμφωνα με τον κυπριακό τύπο, ήταν ότι η Κύπρος είναι ασφαλής. Τα ιμπεριαλιστικά τέρατα μπορούσαν να φοβηθούν και η Κύπρος να ανασάνει. Κάθε παγκόσμιο γεγονός, κάθε δήλωση ενός πολιτικού στον κόσμο, έχει σημασία για την Κύπρο και αφορά αποκλειστικά και μόνο την Κύπρο».

Έχουν περάσει από τότε σχεδόν 45 χρόνια, η ηλεκτρονική επανάσταση είναι γεγονός, οι πηγές πληροφόρησης έχουν ανανεωθεί, αλλά η αλήθεια της παρατήρησης του Mikes παραμένει και θα παρα-μένει αληθής και όχι μόνο για την Κύπρο. Ο άνθρωπος θα ενδιαφέρεται πάντα πολύ περισσότερο για τον σκύλο της γειτονιάς του που γαβγίζει, παρά για την αλλαγή εξουσίας στο Περού ή τις κλιματολογικές αλλαγές στο Ουζμπεκιστάν. Και για τον λόγο αυτό η εικονική πραγματικότητα, είτε μέσα από την κατασκευασμένη εικονική πραγματικότητα, είτε και μέσα από την αναγωγή του ασήμαντου σε σημαντικό, θα παραμένει κυρίαρχη και στην ηλεκτρονική εποχή «έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων η».

Η απόφαση για επιβολή του ερασιτεχνισμού και για αποκλεισμό των επαγγελματιών αθλητών από τους Αγώνες, συμβόλιζε για πολλούς μια προσέγγιση ιδεολογικά στηριγμένη στην ανάγκη διαφύλαξης του αθλητισμού ως προϊόντος έρωτα και όχι ως πληρωμένης εργασίας. Για πολλούς άλλους όμως ο αποκλεισμός των καλύτερων είχε βαθύτερα αίτια. Ανέκαθεν υπήρξαν δύο τρόποι σκέψης για τον ολοκληρωτισμό: ο πρώτος είναι η υποστήριξη του ομοίου, ενώ ο δεύτερος η άρνησή του, έτσι ώστε να μην υπάρχουν αντίπαλοι. Είναι ο φόβος για την ύπαρξη κάποιου καλύτερου, ή μάλλον της διαπίστωσης αυτής της ύπαρξής, που μας ωθεί να προβαίνουμε σε ενέργειες ισοπέδωσης ή αποκλεισμού.

Η ισοπέδωση είναι αντανάκλαση εξάλλου της εποχής μας. Το 99% των δημοσίων υπαλλήλων βαθμολογούνται ως άριστοι, μπρος στον φόβο να υπάρξει αληθινή κρίση, προϋποθέτουσα σύγκριση, γεγονός που αφήνει την κρίση στα χέρια των κομματικών παραφυάδων και των αντικειμενικιζόντων κριτηρίων. Σε μια αέναη παρωδία αποκλεισμού των ικανών, επιδιώκουμε την προώθηση προσώπων που γνωρίζουμε ότι δεν μπορούν να μας απειλήσουν και θα παραμείνουν για πάντα αυλοκόλακες και θαυμαστές μας. Ετερόφωτες προσωπικότητες αναδεικνύονται σε θέσεις κλειδιά, στηριγμένοι σε ένα μηχανισμό προώθησης ενός κομματοκρατικού δημοσιοσχετιστικού προτύπου, στο οποίο ως ικανός θεωρείται εκείνος που είναι υποταγμένος στο σύστημα και γνωρίζει πως να υποτάσσεται στους εκάστοτε ισχυρούς. Κι η ικανότητα, η εργατικότητα, η ζωή η ίδια, να αντικαθίστανται από την ισοπέδωση και ένα πρότυπο μετριότητας, με μια αριστερά που αντί για την επα-νάσταση προωθεί τον υποτελή συμβιβασμό.

Η μνήμη τρεχάτη μα απρόθυμη, να δημιουργεί φυσιογνωμίες και κινήσεις σε μορφή αόριστη, αγγειοπλάστης μοντέρνας αισθητικής. Μικροσκοπικά πλασματάκια εννιάμηνης κυοφορίας με τόσο ανόμοια χαρακτηριστικά καρφωμένα στη ρίζα του είναι τους. Άλλος Κωνσταντίνος να γεννιέται Κοπρώνυμος και άλλος Πορφυρογέννητος. Πόσο ευχάριστα θα ένιωθαν ορισμένοι άνθρωποι, αν μπορούσαμε να κλειδώναμε τον καθένα τους σε ένα δωμάτιο, με μόνη συντροφιά ένα μαγνητόφωνο. Θα βίωναν έτσι την πραγματική προσωπική τους ευτυχία. Να ακούνε τον εαυτό τους να αγορεύει, χωρίς κανένα να τους διακόψει. Σαν να είναι η ανθρωπότητα ένας θίασος κομπάρσων με βιοσκοπό την διασκέδασή μας. Θα εγκατέλειπε άραγε ο Ροβινσώνας το νησάκι του, αν ο Παρασκευάς κουνούσε απλώς το κεφάλι κτυπώντας παλαμάκια;

Αχάρακτα όρια ελευθερίας και σκλαβιάς. Ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός να παλεύουν. Ελευθερία εναντίον ισότητας. Λάθος συλλογισμός στον πρώτο: Κανένας δεν είναι ελεύθερος. Λάθος συλλογισμός στον δεύτερο: Κανένας δεν είναι ίσος. Άνθρωπος. Αυτός που προσπαθεί να σηκωθεί προς τα πάνω, ν’ ατενίσει τα ουράνια… Κάτι λείπει από τον ορισμό. Κάτι που κατάλαβε ο Συκουτρής ένα φθινοπωρινό απόγευμα του 1937 στον Ακροκόρινθο, χωρίς να μπορεί να το αντέξει. Άνθρωπος. Αυτός που πάντα προσπαθεί να σηκωθεί προς τα πάνω, καταδικασμένος να μην το καταφέρνει, γιατί οι υπόλοιποι άνθρωποι τον τραβάνε από φθόνο πίσω στην γη.

Σε μια από τις πολλές στιγμές ιδιοφυούς λόγου, στο αριστουργηματικότερο σύγγραμμα του Ουμπέρτο Έκο, το «Δεύτερο Ελάχιστο Ημερολόγιο», ο Σωκράτης υποβάλλει αίτηση για την έδρα του Καθηγητή Ηθικής Φιλοσοφίας, αλλά η αίτησή του απορρίπτεται διότι δεν μπόρεσε να παρουσιάσει οποιεσδήποτε δημοσιεύσεις. Μέσα από την λεπτή σάτιρα, ο Έκο αποτυπώνει ανάγλυφα το μεγαλύτερο πρόβλημα οποιασδήποτε συζήτησης περί αξιοκρατίας: Τα «αντικειμενικά» κριτήρια με βάση τα οποία μπορείς να κρίνεις ποιος είναι ο πιο άξιος συχνά αποδεικνύονται ανεπαρκή.

Όπως η διεθνής πολιτική δεν μπορεί να ερμηνευθεί με όρους ιδεατής διεθνούς κοινωνίας, έτσι και τα κοινωνικά γεγονότα δεν μπορούν να ερμηνευθούν με όρους ιδεατής κοινωνίας. Όσοι αποπειρώνται να ερμηνεύσουν γεγονότα όπως το ρουσφέτι, με βάση απαρασάλευτες ηθικές αρχές και αξίες, ματαιοπονούν. Διότι το ρουσφέτι, όπως και κάθε έκφανση του κοινωνικού βίου, αποτελεί σε τελική ανάλυση το άμεσο αποτέλεσμα της θέλησης του κάθε πολίτη να διακριθεί σύμφωνα με αυτά που ο ίδιος νομίζει ότι του χρωστά η κοινωνία, ανεξαρτήτως αν πράγματι τα δικαιούται ή όχι.

Πριν από λίγους μήνες εκδόθηκε η αθωωτική απόφαση του Κακουργιοδικείου Λευκωσίας σε σχέση με την περιβόητη υπόθεση των δέκα αστυνομικών. Την απόφαση του Δικαστηρίου ακολούθησε πληθώρα παρεμβάσεων. Οι καταγγελίες που επακολούθησαν από ορισμένους κύκλους σύμφωνα με τις οποίες η απόφαση ήταν αποτέλεσμα πιέσεων ή συμπαιγνίας των δικαστών του Κακουργιοδικείου, θα μπορούσαν να οδηγήσουν -σε περίπτωση που γίνονταν αποδεκτές- σε πρωτοφανή υπόσκαψη του δικαστικού συστήματος. Γεγονός είναι ότι οι δικαστικές αποφάσεις με τις οποίες διαφωνούμε δεν λαμβάνονται απαραίτητα επειδή ο δικαστής είναι πολιτικό όργανο. Τα δικαστικά όργανα και οι γενικοί εισαγγελείς πραγματοποιούν συχνά εσφαλμένες ερμηνείες, όπως και ο καθένας μας.

Ένας νόμος που ψηφίζεται από την Βουλή των Αντιπροσώπων, μια απόφαση ενός δικαστηρίου, μια εκτελεστική πράξη της διοίκησης, μια πολιτική απόφαση του προέδρου της Δημοκρατίας, μια νομική κρίση του γενικού εισαγγελέα, είναι ενέργειες οργάνων τα οποία έχουν θεσμοθετηθεί με σκοπό την λήψη απόφασης αναφορικά με ένα πολιτικό ή κοινωνικό ζήτημα. Πάρα πολλές από αυτές τις αποφάσεις ή πράξεις μπορεί να κρίνονται ως ολοσχερώς εσφαλμένες από μεγάλη ή μικρότερη μερίδα του λαού, από τον εξωτερικό παρατηρητή ή και από τον εξειδικευμένο επιστήμονα, χωρίς όμως να χάνουν την δημοκρατική τους νομιμοποίηση. Γεγονός είναι εξάλλου ότι οι απόψεις του λαού, του εξωτερικού παρατηρητή, του εξειδικευμένου επιστήμονα ή των θεσμοθετημένων οργάνων, σπάνια ταυτίζονται και το γεγονός αυτό αποτελεί φυσιολογικό επακόλουθο ενός δημοκρατικού κράτους, αλλά κυρίως της ύπαρξης αντιμαχόμενων ιδεολογιών και τρόπων με τους οποίους αντικρίζεται η κοινωνία και η πολιτεία.

Από την εποχή ήδη των μεγάλων τραγικών ποιητών της αρχαιότητας, ο Σοφοκλής είχε θέσει το πρόβλημα ως σύγκρουση μεταξύ της αλήθειας, την οποία εξέφραζε η Αντιγόνη και της αυθεντίας την οποία εξέφραζε ο Κρέοντας, μια σύγκρουση αδυσώπητη που υπερβαίνει τον χρόνο και τον χώρο. Τα Δικαστήρια στις διοικητικές υποθέσεις εξετάζουν κυρίως τους τύπους και όχι την ουσία μιας υπόθεσης. Αυτό έχει ως συνέπεια ότι η δικαστική δικαίωση ενός προσώπου συχνά δεν συνιστά τόσο δικαίωση με την λαϊκή αντίληψη του όρου, όσο απλώς εξεύρεση κάποιας παρατυπίας που όμως δεν συνεπάγεται και ότι ο συγκεκριμένος υποψήφιος ήταν και αξιοκρατικά ο καλύτερος. Μάλιστα το γεγονός ότι υπάρχει ισοπέδωση στις βαθμολογήσεις των υπηρεσιακών εκθέσεων, συνεπάγεται ότι στο τέλος λαμβάνεται υπόψη η αρχαιότητα στις περισσότερες των περιπτώσεων, η οποία όμως δεν συνιστά ορθό δείκτη αξίας. Η ισοπέδωση των υπηρεσιακών εκθέσεων οδηγεί όμως και στην εκ προοιμίου κατάρρευση οποιασδήποτε προσπάθειας για οικοδόμηση ενός συστήματος αξιοκρατικών ανελίξεων.

Το ρουσφέτι στην δημόσια υπηρεσία ή την εκπαιδευτική υπηρεσία σε θέματα διορισμών, προαγωγών, μεταθέσεων ή αποσπάσεων δεν είναι οπωσδήποτε κάτι νέο. Το ερώτημα όμως είναι: Ποιος κρίνει τους -και πώς κρίνονται οι άξιοι; Ορισμένες φορές η κοινωνία μας φαίνεται να έχει υιοθετήσει την άποψη ότι ο πλέον άξιος για παράδειγμα για να διοριστεί στην θέση του πρέσβη ή του φοροεισπράκτορα, θα μπορούσε να προκύψει μέσα από μια σχετικά απλή διαδικασία γραπτών εξετάσεων κατά την οποία θα ερωτηθεί πότε έγινε η τελευταία εξέγερση των κατοίκων της Νέας Ζηλανδίας ή μέσα από μια προφορική ερώτηση αναφορικά με τον πολιούχο Άγιο της Κέρκυρας ή ακόμα μέσα από τη διεξαγωγή των λεγόμενων IQ τεστ κατά τα οποία θα εξασκήσει τις γνώσεις του στην επίλυση λογοπαιγνίων και μαθηματικών προβλημάτων. Ακόμα περισσότερο, η κοινωνία μας φαίνεται ολοένα να καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ιδιότητα του δασκάλου ή του καθηγητή αποκτάται αυτόματα μέσα από τη λήψη πτυχίων ή άλλων τίτλων. Η αγιοποίηση των πτυχί-ων, των τίτλων, των γραπτών και των προφορικών εξετάσεων και των νόμων ποινικοποίησης του ρουσφετιού, αποτελεί όμως απλώς την παραδοχή της αποτυχίας ενός συστήματος.

Το πρόβλημα είναι πως η αξία ενός δημόσιου λειτουργού σπάνια κρίνεται από τις γραπτές εξετάσεις, όπως σπάνια κρίνεται και από μια τρίλεπτη προφορική συνέντευξη, τα αποτελέσματα της οποίας θα ληφθούν μετά από αποστολή χειρόγραφων σημειωμάτων, τηλεφωνημάτων, γραπτών μηνυμάτων και ηλεκτρονικών μηνυμάτων. Και το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι πως ακόμα και αν γίνει η ορθή προαγωγή ή διορισμός, και πάλι όσοι δεν προήχθησαν θα αισθάνονται αδικημένοι. Ο Νόμος Τάσσου Παπαδόπουλου για την πάταξη του ρουσφετιού υπήρξε αναμφίβολα το σημαντικότερο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή από εγκαθίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αλλά βέβαια και ο ίδιος ο Νόμος, δηλαδή η αναγωγή των γραπτών εξετάσεων σε κυρίαρχο μέτρο κρίσης, δεν συνιστά οτιδήποτε άλλο παρά την παραδοχή μας για την αποτυχία του συστήματος, ενός συστήματος που παραμένει αιχμάλωτο στα γρανάζια του κομματικοποιημένου ρουσφετιού.

Σχεδίασμα Β

Τι καλείται επομένως να πράξει μια κυβέρνηση ώστε να εξασφαλίσει την μακαριότητά της; Μα φυσικά, να διορίζει σε όλες τις θέσειςκλειδιά, πρόσωπα της αρεσκείας της. Ποιος δικαιούται να κατηγορεί το ρουσφέτι; Δεν είναι λογικό ότι μια κυβέρνηση οφείλει να επιθυμεί την επανεκλογή της; Δεν είναι λογικό ότι μια κυβέρνηση οφείλει να εξασφαλίζει ότι όλοι οι συνεργάτες της θα είναι πειθήνια όργανά της; Η σαθρά κοινωνία μας θα απαντούσε θετικά, χαμογελώντας ταυτόχρονα προς τις τηλεοπτικές κάμερες με νόημα. Μια σαθρά κοινωνία δεν ασχολείται με την σύγκρουση. Μια εξαθλιωμένη κοινωνία όπως αυτή που οραματίζεται το υπό διαμόρφωση σχέδιο στην οποία κάθε πολιτική διαφωνία, κάθε κοινωνικός αγώνας, θα συνεπάγεται ταυτόχρονα είτε διάλυση του κράτους, είτε εξοστρακισμό των διαφωνούντων ως επικίνδυνων για την δημόσια ασφάλεια.

Λίγους μήνες μετά και τις δεύτερες ευρωεκλογές της Κυπριακής Δημοκρατίας και πέντε χρόνια μετά την ένταξη στην ΕΕ, κανένα κόμμα δεν έχει παρουσιάσει οποιοδήποτε πρόγραμμα αναφορικά με τον ρόλο που καλείται να διαδραματίσει αυτό το έρημο κράτος εντός της Ε.Ε. Θεωρείται φυσιολογικό ότι οι ψηφοφόροι, ως μεθυσμένο κοπάδι αιγοπροβάτων, θα υπερψηφίσουν τις οποιεσδήποτε επιλογές των κομμάτων τους, διότι αυτές αποφασίστηκαν από τα αόρατα κέντρα αποφάσεων. Η λαϊκή εντολή καθίσταται επιβεβαιωτική, και όχι διαλεκτική, ενώ η έννοια της Δημοκρατίας μετασχηματίζεται σε ένα θίασο σκιών καθοδηγούμενο από τον πολιτισμό της εικόνας.

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια θα πρέπει να τεθούν οι βάσεις μιας ουσιαστικής πολιτιστικής ανανέωσης. Η σημερινή κυπριακή κοινωνία στερείται αυτοπροσδιορισμού και λειτουργεί στα πλαίσια ετερόνομου πιθηκισμού. Η ιλιγγιώδης αύξηση των επιστημόνων και το θεωρητικά υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αποτελεί καταφανή αντίφαση σε σχέση με το επίπεδο του πολιτικού ξύλινου λόγου, την παντελή έλλειψη πολιτικών ή κοινωνικών ενασχο-λήσεων του πολίτη, την σήψη στον δημόσιο βίο, την ανυπαρξία εξειδικευμένων βιβλιοθηκών, την απουσία ουσιαστικών αναλύσεων ακόμα και για τα πολυσυζητημένα θέματα του κυπριακού ή της ένταξης στην ΕΕ. Αναγκαία επομένως προϋπόθεση της δημιουργίας πολιτιστικής ισχύος αποτελεί η αυτονόμηση του πολίτη. Ο σημερινός, εγκλωβισμένος στα γρανάζια των κομματικών μηχανισμών πολίτης, καλείται να αντιδράσει. Καλείται να απορρίψει τους διπολιστικούς αφορισμούς που του περιορίζουν την σκέψη και να αγωνιστεί για την ανανέωση της πολιτικής και κοινωνικής ζωής.

Ο Ουμπέρτο Έκο έγραψε πρόσφατα ότι ο ρόλος του διανοούμενου είναι να δημιουργεί κρίσεις και να μιλάει εναντίον της παράταξης στην οποία ανήκει (διαλέξεις εις μνήμη του Ν. Μπόμπιο). Στην κυπριακή πραγματικότητα, τον ρόλο των διανοουμένων έχουν υποκαταστήσει οι τεχνητές και επαναλαμβανόμενες κρίσεις πολιτικών μεγαλοστομιών αναφορικά με το κυπριακό πρόβλημα. Στην Κύπρο, μια χώρα με χιλιάδες πτυχιούχους, αλλά ελάχιστους επιστήμονες. Ένα κράτος στο οποίο οι φοιτητές δεν σπουδάζουν για να γίνουν φιλόλογοι ή μαθηματικοί, αλλά καθηγητές. Μια κοινωνία στην οποία τα κόμματα έχουν άποψη ακόμα και για τις αρχιεπισκοπικές εκλογές μιας εκκλησίας που είναι σύμφωνα με το Σύνταγμα αυτοτελής από το κράτος. Ένα Σύνταγμα που παραμένει χωρίς τροποποιήσεις, ανίκανο να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως και η κοινωνία μας. Μια κοινωνία που προχωρεί με αυτόματο πιλότο, αναμένοντας από τους άλλους να την εκτιμήσουν. Κανένας όμως δεν εκτιμά τους αδύναμους και τα παράσιτα σε μια Ευρωπαϊκή Ένωση της οποίας η πρώτιστη αρχή είναι ο ανταγωνισμός. Και η δυνατότητα ανταγωνισμού στους τομείς του εμπορίου, της έρευνας, του πολιτισμού, της διαφώτισης, προϋποθέτει όραμα και πρόγραμμα. Δεν είναι αρκετές ούτε οι μεγαλόστομες πολιτικές διακηρύξεις, ούτε οι ατομικές πρωτοβουλίες. Σε τελική ανάλυση ίσως η μοναδική επιλογή για πάταξη του ρουσφετιού να είναι η ισχυροποίηση του ιδιωτικού τομέα ή η αποσύνδεση του κράτους από την Κυβέρνηση, όσο οξύμωρο και αν φαίνεται αυτό.

Σε μια εποχή κατά την οποία τα πολιτικά κόμματα και οι κινήσεις που ως στοχοθεσία έχουν την κατάληψη της εξουσίας πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα, ο πολίτης καλείται να αντισταθεί στην νοθευμένη αντίληψη περί δημοκρατίας. Να αντισταθεί στην πολιτική αποχαύνωση ελεγχόμενης πληροφόρησης, εντός της οποίας τα κόμματα δρουν ως συνείδηση μιας οργουελιανής κοινωνικής δομής. Να απορρίψει μια κοινωνία εξαρτώμενη από διχαστικούς όρους που παραμένουν «ανοικτά κουτιά, των οποίων το περιεχόμενο προσδιορίζεται στο ιστορικοκοινωνικοπολιτικό πλαίσιο των αυτοπροσδιοριζομένων κομμάτων» (J.Sartori). Όρους οι οποίοι στην κυπριακή πραγματικότητα στερούνται διαφοροποίησης είτε αφορούν το εθνικό θέμα, είτε οικονομικοκοινωνική πολιτική. Να απορρίψει την μετριοπάθεια, που αποτελεί το «μόνιμο τέλμα της πολιτικής ζωής που οδηγεί στην ακινησία και στην αδυναμία διαμόρφωσης ξεκάθαρης πολιτικής» (M.Duverser). Και να διεκδικήσει το αυτονόητο, να ακούγεται η φωνή του για τα ζητήματα που τον αφορούν.

Μαγδαλένα Ζήρα, Σκηνοθέτης

στον Αχιλλέα Αιμιλιανίδη

Η σκηνοθέτης Μαγδαλένα Ζήρα σπούδασε κλασική φιλολογία στην Οξφόρδη και ακολούθως σκηνοθεσία στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας. Είναι μια νέα σκηνοθέτης με προτίμηση στα αρχαία κείμενα και έχει ήδη σκηνοθετήσει στην Αμερική έργα όπως η Εκάβη, οι Βάτραχοι και η Λυσιστράτη, αλλά και έργα όπως η παγκόσμια πρώτη παράσταση του έργου της Rebecca Tourino The Naked Eye Planets. Τον Ιανουάριο ανέβασε την πρώτη της σκηνοθετική δουλειά στην Κύπρο, την παράσταση Η Τρύπα του Κουνελιού. Η παρούσα συνέντευξη δόθηκε με αφορμή την σκηνοθεσία της παράστασης Θηβαΐς του Στατίου που παρουσίασε η ομάδα Ανεράδα.

Πώς και αποφασίσατε να ανεβάσετε το έργο Θηβαΐς του Στατίου;

Το έργο είναι βασισμένο στο ρωμαϊκό έπος Θηβαΐς και είναι μια δραματοποιημένη μορφή της δωδέκατης και τελευταίας ραψωδίας του έργου. Είναι ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον και άγνωστο κείμενο, βασισμένο σε αρχαίες τραγωδίες από τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη και τον Αισχύλο και ίσως το γεγονός ότι είναι άγνωστο υπήρξε ένα επιπρόσθετο κίνητρο για να ανεβάσουμε το έργο. Το έργο στηρίζεται στους γνωστούς μύθους του θηβαϊκού κύκλου, αλλά ο Στάτιος έχει μια πρωτότυπη οπτική ματιά στα γνωστά μας αυτά γεγονότα.

Η προσέγγισή σας όσον αφορά το αρχαίο δράμα είναι πως ο σκηνοθέτης οφείλει να παραμένει πιστός σε αυτά που τεκμαίρεται ότι παρουσίαζαν οι αρχαίοι ή ότι πρέπει να παρουσιάζει μια σύγχρονη εκδοχή προσαρμοσμένη στο σημερινό κοινό;

Νομίζω ότι ο σκηνοθέτης μπορεί να βρει όσα επιδιώκει στο κείμενο, όσα δηλαδή αφορούν στο όραμα του ποιητή, τους στόχους και τις απόψεις του. Από την άλλη το ανέβασμα μιας παράστασης σχετίζεται με την αισθητική του σκηνοθέτη, τις πολιτικοκοινωνικές συνθήκες, την χώρα στην οποία ανεβαίνει η παράσταση και το γενικότερο πλαίσιο. Όλα αυτά επηρεάζουν αναμφίβολα την δημιουργία της παράστασης, εφόσον η σκηνοθεσία είναι μια ζωντανή τέχνη και κατά συνέπεια οι πετυχημένες παραστάσεις στηρίζονται μεν στο κείμενο, αλλά ακολουθούν τον παλμό της κοινωνίας του σήμερα.

Ως συνέχεια της προηγούμενης ερώτησης και με δεδομένο ότι έχετε σκηνοθετήσει στο παρελθόν τους Βατράχους του Αριστοφάνη. Πώς θα αντιμετωπίζατε στο σημερινό πλαίσιο την προτίμηση του Αριστοφάνη στην παράδοση που εκπροσωπεί ο Αισχύλος έναντι της νεωτερικότητας που επιφέρει ο Ευριπίδης;

Νομίζω ότι ο Αριστοφάνης προτιμά τον Αισχύλο για λόγους ηθικούς και κυρίως λόγω της κατάστασης στην οποία βρίσκεται η Αθήνα κατά τον χρόνο συγγραφής των Βατράχων. Δεν θεωρώ δηλαδή ότι ο Αριστοφάνης, ο πλέον ανατρεπτικός και «μεταμοντέρνος» αρχαίος κρίνει τόσο τον μοντερνισμό, όσο τα ηθικά διδάγματα κάθε ποιητή και θεωρεί ότι ο Αισχύλος, σε μια εποχή που τα πάντα κατέρρεαν, εκπροσωπεί ένα χρυσό παρελθόν και τα απαιτούμενα ηθικά διδάγματα που χρειάζεται η πόλη έναντι ενός ποιητή που εκπροσωπεί τον σκεπτικισμό και την αμφισβήτηση. Αυτό είναι κατά την άποψή μου το μήνυμα των Βατράχων λίγο πριν από την κατάρρευση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

Εμείς σήμερα τι χρειαζόμαστε; Ανατρεπτικούς και σκεπτικιστές ή μήπως επιστροφή στο αρχαίο κλέος; Το μήνυμα του «this is Sparta» που έγινε πρόσφατα παγκόσμια επιτυχία ή αντιπολεμικά μηνύματα όπως αυτά που βλέπω ότι προωθεί η παράσταση που ανεβάζετε;

Δεν είναι κατά την άποψή μου καιρός για «this is Sparta». Όταν είδα την συγκεκριμένη ταινία στις ΗΠΑ σε μια εποχή κατά την οποία οι ΗΠΑ προσπαθούν να γεφυρώσουν το χάσμα που τους χωρίζει με τον μουσουλμανικό κόσμο και με τον κόσμο που διαφωνεί με την εξωτερική τους πολιτική, πραγματικά ανησύχησα. Επιχειρήθηκε ένα μήνυμα διαχωρισμού εκ νέου της ανθρωπότητας σε Αρίους και ανατολίτες κατά τρόπο αποτυχημένο. Είναι όμως πάντα καιρός να δούμε το αρχαίο δράμα και τα μηνύματά του, ανεξάρτητα αν αυτό αφορά στον Αισχύλο, είτε στον Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης σε ένα έργο όπως η Εκάβη χρησιμοποιεί τον μύθο για να ασκήσει μια έντονη κριτική για την εξωτερική πολιτική της Αθήνας και τα διδάγματα του αρχαίου δράματος μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ. Υπάρχουν δηλαδή συνεχώς προεκτάσεις του αρχαίου δράματος που μπορούν να τοποθετηθούν σε ένα διαχρονικό πλαίσιο και εντός του οποίου να τεθούν οι δικοί μας προβληματισμοί.

Υπάρχει ιδανικός θεατής μιας παράστασης; Αναμένετε δηλαδή από τον θεατή να αντιληφθεί την παράσταση με τον ίδιο τρόπο όπως και εσείς ή αντίθετα να λάβει τα δικά του ξεχωριστά μηνύματα;

Προτιμώ το δεύτερο είδος θεατή. Ο θεατής στο θέατρο είναι μέρος της παράστασης και η προσπάθεια πρέπει να είναι όπως μια παράσταση απευθύνεται σε ένα ξεκούραστο θεατή που μπορεί οργανικά να συμμετάσχει και να αντιληφθεί.

Δεν θεωρείτε δηλαδή ότι μια παράσταση απευ-θύνεται σε ένα κλειστό κύκλο μελετητών του αρχαίου δράματος;

Σε καμιά περίπτωση. Μια παράσταση πρέπει να μπορεί να γίνεται αντιληπτή από τον καθένα.

Η θεατρική ομάδα αυτής της παράστασης είναι νέα σε ηλικία. Προσφέρεται η Κύπρος για νέους δημιουργούς στον χώρο του θεάτρου κατά την άποψή σας;

Υπάρχουν δυσκολίες, κυρίως οικονομικές, αλλά σε όλες τις χώρες ένας νέος θίασος αντιμετωπίζει δυσκολίες. Γενικά όμως νομίζω πως ο χώρος είναι αρκετά δεκτικός για καινούριες απόψεις -παρά τις δυσκολίες- και υπάρχουν αρκετές ομάδες που εργάζονται παράλληλα. Παντού υπάρχουν δυσκολίες όταν ασχολείσαι με το θέατρο και επομένως δεν μπορούμε να κρίνουμε την Κύπρο μεμονωμένα.

Ερχόμενος στον θηβαϊκό κύκλο, ποιος νομίζετε πώς είναι η κεντρική μορφή ή ο πιο ενδιαφέρων ήρωας ολόκληρου του κύκλου;

Στην δική μας παράσταση κεντρικός ήρωας είναι οι γυναίκες όλων των Θηβαίων που σκοτώθηκαν στον πόλεμο. Ο Οιδίποδας είναι βέβαια η πιο ενδιαφέρουσα και κεντρική μορφή, αλλά πλέον νομίζω πως έχω αρχίσει να προσεγγίζω με το ίδιο ενδιαφέρον και το ταξίδι των γυναικών.

Δηλαδή προωθείτε μέσα από την παράσταση μια προσέγγιση της ιστορίας ως έργων του ανώνυμου λαού, παρά ως έργα των μεγάλων και σπουδαίων προσωπικοτήτων;

Ακριβώς. Γενικά το κείμενο του Στατίου δίδει έμφαση όχι στον Οιδίποδα, αλλά στην ιστορία των δύο γιων του, του Ετεοκλή και του Πολυνείκη και τον μεταξύ τους πόλεμο και η συμπάθεια στρέφεται προς τις γυναίκες που υφίστανται τα επακόλουθα των λαθών του Ετεοκλή και του Πολυνείκη και των υπόλοιπων. Και ο Στάτιος αφού σε ολόκληρο το έργο διηγηθεί τις μάχες και το αιματοκύλισμα, ξαφνικά στην δωδέκατη ραψωδία διηγείται τις γυναίκες που έρχονται από το Άργος για να θάψουν τους νεκρούς τους. Και αυτή η ανατρεπτική στιγμή του έργου που κλείνει τον πόλεμο με τις γυναίκες και την ικεσία τους δίδει το πλαίσιο της παράστασής μας.

Μιλήστε μας και για την μορφή της παράστασης

Επειδή πρόκειται για δραματοποίηση ενός ποιητικού κειμένου ο στόχος μας υπήρξε όπως συνδυάσουμε μουσική, μελοποίηση, χορό και να δώσουμε έμφαση στις άλλες τέχνες σε συνδυασμό με την δραματοποίηση. Το έπος δημιουργεί έντονες εικόνες, ξέχωρα από τις κλασικές ενότητες του δράματος στον χωρόχρονο και για τον λόγο αυτό υπάρχουν πολλά στοιχεία χωροθεάτρου με μουσική και τραγούδι. Δεν είναι δηλαδή απλώς μια αφήγηση, αλλά με άξονα την αφήγηση δανειζόμαστε στοιχεία από πολλές τέχνες με σκοπό να δημιουργήσουμε μια ιστορία.