«Δεν με ενδιαφέρει η επιζήτηση αξιωμάτων»

Αναστασία Παπαδοπούλου

στους Μάριο Χριστοφόρου και Θάλεια Νεοφύτου

Η Αναστασία Παπαδοπούλου μίλησε στην Σύγχρονη Άποψη στην πρώτη της εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη λίγο πριν από την εκλογή της στην κεντρική επιτροπή του ΔΗΚΟ. Πηγαία και με τον αυθορμητισμό ενός νέου ανθρώπου μιλά πέρα από την πολιτική, για την παιδεία, την αναθεώρηση της ιστορίας, για την Αγγλική Σχολή, τον ρόλο της εκκλησίας, το ρουσφέτι αλλά και για όσα και όσους πίκραναν τον Τάσσο Παπαδόπουλο.

Εισέρχεστε στον πολιτικό στίβο διεκδικώντας μια θέση στην κεντρική επιτροπή του ΔΗΚΟ. Πόσο εύκολο είναι να κάνεις αυτό το ξεκίνημα όντας η κόρη του Τάσσου Παπαδοπούλου;

Είμαι σίγουρη ότι το γεγονός ότι είμαι η κόρη του Τάσσου Παπαδόπουλου βοηθά σημαντικά την υποψηφιότητά μου στην Κεντρική Επιτροπή. Ελπίζω απλά να φανώ αντάξια του ονόματος που φέρω και των προσδοκιών που δημιουργεί αυτό το όνομα. Θα ήθελα όμως να διευκρινίσω το γιατί τώρα δείχνω αυτό το ενδιαφέρον για την εκλογή μου στην Κεντρική Επιτροπή. Δεν είναι γιατί προσδοκώ σε άλλη ανέλιξη. Είναι απλά γιατί πραγματικά νιώθω την ανάγκη να προσφέρω έστω με αυτόν τον τρόπο, μέσω αυτού του βήματος στον αγώνα για το εθνικό. Δεν είναι η πολιτική όπως την έχουμε καταντήσει που με ενδιαφέρει, δηλαδή επιζήτηση αξιωμάτων. Για μένα το μεγαλύτερο λάθος που έχουμε κάνει είναι η υποβίβαση του εθνικού μας θέματος σε μέρος της μικροπολιτικής-κομματικής μας ζωής, ενώ έπρεπε να είναι υπερκομματικό θέμα. Το εθνικό να είναι υπεράνω κόμματων και εκλογικής εκστρατείας.

Ωστόσο ως μέλος κάποιου κόμματος δεν θα αναγκάζεστε να ταυτίζεστε με την γραμμή του στο εθνικό θέμα;

Πρώτα από όλα νιώθω ότι θα μπορώ ως μέλος της κεντρικής επιτροπής να πω την άποψή μου όταν θα λαμβάνονται αποφάσεις. Αλλά εν πάση περιπτώσει πιστεύω ότι το να ανήκεις σε κάποιο κόμμα δεν σημαίνει και τυφλή υπακοή, ειδικότερα όσον αφορά στο εθνικό θέμα. Είναι καθήκον καθενός μας να αμφισβητεί το κόμμα του, εάν διαφωνεί με την θέση του, όσο αφορά στο εθνικό θέμα. Για μένα το καθήκον στην πατρίδα πάντοτε θα υπερτερεί του καθήκοντός μου σε οποιοδήποτε κόμμα.

Αν όμως διαφωνήσετε με μια θέση της κεντρικής επιτροπής στο εθνικό θέμα τι θα κάνετε; Θα το πείτε δημόσια;

Όταν αφόρα στο εθνικό θέμα πιστεύω ότι ο καθένας οφείλει να λέει την άποψή του και να ακολουθεί τα πιστεύω του. Για να ξεκαθαρίσω όμως, πιστεύω ότι το ΔΗΚΟ είναι το κόμμα που ακολουθεί την σωστή γραμμή στο εθνικό, όπως την ακολουθούσε πάντοτε. Το ΔΗΚΟ με εκφράζει όσον αφορά στο εθνικό και για αυτό θέλω εκεί να ανήκω. Αν η στρατηγική που ακολουθεί στην παρούσα φάση είναι λανθασμένη, για μένα δεν είναι αρκετή διαφωνία για να θεωρήσω ότι δεν ανήκω στο ΔΗΚΟ. Δεν πιστεύω όμως ότι έχουν παραποιηθεί οι αρχές και τα πιστεύω του κόμματος.

Αυτή όμως την στιγμή διαφωνείτε με κάποια σημεία της στρατηγικής που εκφράζεται από το ΔΗΚΟ;

Πιστεύω ότι η υποστήριξη που δώσαμε στον να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις, με την λάθος βάση με την οποία ξεκίνησαν, ήταν λανθασμένη. Πιστεύω ότι ίσως δώσαμε μια λευκή επιταγή και οδηγηθήκαμε στο αδιέξοδο των διαπραγματεύσεων. Όπως το βλέπω εγώ, θεωρώ ότι διαπραγματευόμαστε το Σχέδιο Αναν σε χειρότερη θέση από ότι πριν από πέντε χρόνια. Αυτή τουλάχιστον είναι η δική μου άποψη ό,τι και αν σημαίνει αυτό.

Είπατε ότι ο λόγος ανάμειξής σας στην πολιτική είναι κυρίως το εθνικό θέμα.

Ναι. Γιατί το εθνικό, το πού ανήκουμε, σε ποιο κράτος ζούμε, καθορίζει όλα τα υπόλοιπα. Οι Τούρκοι έχουν ως στόχο την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Εμείς έχουμε ως στόχο να την διατηρήσουμε. Αν επιτευχτεί ο στόχος των Τούρκων, τότε η καθημερινότητά μας θα αλλάξει τόσο πολύ ώστε όλα τα αλλά θα είναι ασήμαντα.

Πιστεύετε ότι το ψευδοκράτος έχει ως στόχο την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας;

Πιστεύω ότι η Τουρκιά έχει ως στόχο την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και πιστεύω ότι η τ/κ ηγεσία καθοδηγείται και παίρνει οδηγίες από την Τουρκία. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει κανένας που να πιστεύει ότι οι Τ/κ λαμβάνουν αποφάσεις από μονοί τους. Απόδειξη: Ο Ταλάτ υπέγραψε την 8ην Ιουλίου και αμέσως καλέστηκε στην Τουρκιά για εξηγήσεις. Και όλοι γνωρίζουμε ότι για τα επόμενα δύο χρόνια ο μόνος στόχος των Τούρκων ήταν να την ακυρώσουν. Και το κατάφεραν σχεδόν αμέσως, με την έναρξη των διαπραγματεύσεων χωρίς την κατάλληλη προετοιμασία και την ανακοίνωση της 23ης Μαΐου.

Μπαίνοντας λοιπόν στην κεντρική επιτροπή του ΔΗΚΟ θα ασχοληθείτε μόνο με το εθνικό θέμα; Δεν θα πάρετε θέση σε διάφορα κοινωνικά ή οικονομικά θέματα;

Φυσικά θα πάρω θέση σε οποιοδήπτε θέμα έρθει ενώπιον της Κεντρικής Επιτροπής αλλά γνωρίζω ότι η κεντρική επιτροπή δεν έχει ιδιαίτερο ρόλο στον καθορισμό των θέσεων του κόμματος όσον αφόρα θέματα της καθημερινότητας. Έχει ρόλο στον καθορισμό της στρατηγικής του κόμματος για την κοινωνική του πολιτική, για την εξέλιξή μας και για την ενδυνάμωση του κόμματος. Επειδή για μένα ένα δυνατό ΔΗΚΟ είναι αναγκαίο και επιβάλλεται στην Κύπρο, ειδικά τώρα λόγω εθνικού, ναι, μακάρι να έχω ρόλο και σε αυτά τα θέματα για να βοηθήσω το κόμμα μου να δυναμώσει.

Πέραν από την κεντρική επιτροπή ως νέος άνθρωπος και ως γυναίκα δεν υπάρχει κάτι που σας ενοχλεί στο πολιτικό κατεστημένο πέραν από το Εθνικό που θα ήθελες να αλλάξεις;

Παρά πολλά με ενοχλούν, αλλά επαναλαμβάνω αν ασχοληθεί κάποιος πρώτα με τα αλλά και αφήσει το εθνικό πιστεύω θα χάσει το παιχνίδι. Θα ήθελα πολύ να ασχοληθώ με ομάδες για δικαιώματα των γυναικών, των παιδιών και με την παιδεία πάνω απ’ όλα. Αλλά δεν είναι για αυτό το λόγο που θέλω να μπω στην κεντρική επιτροπή.

Μιλώντας για παιδεία, πώς σχολιάζετε την νέα πολιτική του Υπουργού Παιδείας για αλλαγή των βιβλίων της ιστορίας;

Όταν σπούδαζα ιστορία, ο πρώτος κανόνας που μας έμαθαν, ήταν ότι η ιστορία γράφεται από ιστορικούς για να εξηγήσουν το τι έγινε. Δεν γράφεται επειδή κάποιος έχει στο νου του να επιτελέσει κάποιο στόχο, γιατί έτσι θα ερμηνεύει την ιστορία σύμφωνα με τον στόχο του. Αυτό έγινε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου όταν δεν αναγνωρίστηκε ο ρόλος της τότε Σοβιετικής Ενωσης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όσο θα έπρεπε, λόγω των πολιτικών σκοπιμοτήτων. Αυτό κάνουμε κι εμείς τώρα. Ερχόμαστε και λέμε ότι μέσα από τα βιβλία της ιστορίας πρέπει να οδηγήσουμε τον κόσμο στην επανένωση. Τώρα πότε η «επανένωση» αντικατάστησε την «απελευθέρωση» ποτέ μου δεν κατάλαβα. Μόνο και από την ανταλλαγή αυτών των δύο λέξεων καταλαβαίνουμε ποιος είναι ο πραγματικός στόχος. Και δεν μπορεί να γραφτεί η αντικειμενική ιστορία όταν υπάρχει συγκεκριμένος στόχος για να επιτελεστεί. Διότι όταν και αν βρεθούν γεγονότα τα οποία δεν ικανοποιούν αυτό τον στόχο, η επιλογή θα είναι να αγνοηθούν ή να ερμηνευτούν με άλλο τρόπο για να μην επηρεαστεί ο τελικός στόχος. Άρα αυτόματα χάνεται και η οποιαδήποτε αντικειμενικότητα.

Ως απόφοιτος της Αγγλικής Σχολής, πώς σχολιάζετε τα όσα ακούγονται τον τελευταίο καιρό για το σχολείο;

Με λυπούν αφάνταστα γιατί είμαι απόφοιτος αυτής της σχολής και ήμουν περήφανη για αυτό. Θυμάμαι όταν ήμουν μαθήτρια, στο μάθημα της ιστορίας, ο καθηγητής μας μας προκαλούσε μια φορά κάθε τόσο να συζητούμε για το Κυπριακό. Και έβγαινε ο καθένας μας και έλεγε ό, τι ήθελε. Έλεγαν άλλοι συμμαθητές μου για τον Γρίβα, εγώ έλεγα για τον Μακάριο, λέγαμε για τους Τ/κ, για οτιδήποτε. Τι ήταν το σημαντικό; Ο καθηγητής το μόνο που έκανε ήταν να μας θέτει ερωτήματα. Δεν μας επέβαλλε άποψη ποτέ. Κι εγώ εκ των υστέρων έμαθα τι ήταν τα πιστεύω του. Ουδέποτε τα κατάλαβα όταν μας έκανε μάθημα. Στην τάξη μου θυμάμαι δεν ασπάζονταν πολλοί τις δικές μου απόψεις αλλά πάντοτε ένιωθα ότι άνηκα σε ένα πολύ φιλελεύθερο σχολείο. Ο καθένας είχε το δικαίωμα να εκφράσει όποια άποψη ήθελε. Στο History & Current Affairs Society είχαμε καλέσει τους Πρέσβεις της Δυτικής και της Ανατολικής Γερμανίας να κάνουν συζήτηση ένα χρόνο πριν από την επανένωση της Γερμανίας, τον Οζκιουρ, υποψήφιους σε διάφορες εκλογικές αναμετρήσεις και ουδέποτε υπήρξαν προβλήματα ακρότητας μεταξύ των μαθητών. Κάναμε σοβαρές συζητήσεις χωρίς ποτέ να μας επιβάλει κανείς οποιαδήποτε άποψη. Γι’ αυτό και τώρα δεν μπορώ να καταλάβω αυτό που γίνεται. Και δεν καταλαβαίνω γιατί δεν αποδέχονται την απλούστατη απαίτηση της κίνησης των γονέων που ζητούν απλά να κρατηθεί η πολιτική έξω από το σχολείο. Εγώ συγχαίρω αυτούς τους γονείς οι οποίοι με κίνδυνο να δακτυλοδειχτούν τα παιδιά τους προβάλλουν κάποιες αρχές. Και η αντίδραση εναντίον τους, τους αποκαλούνε ρατσιστές και ότι θέλουν να παραβιάσουν ανθρώπινα δικαιώματα, είναι το λιγότερο αισχρή και προσβλητική.

Βλέπετε κάποια κίνητρα πίσω απ’ όλα αυτά που συμβαίνουν στην Αγγλική Σχολή;

Πιστεύω ότι στην Αγγλική Σχολή θέλουν να κάνουν ίσως ένα πείραμα για το πώς θα ήθελαν μια ουτοπική, κατά την γνώμη μου, κοινωνία. Ξέρω πως όταν πήγαν οι Τ/κ μαθητές, τα παιδιά δεν είχαν πρόβλημα. Όταν οι καθηγητές και η διεύθυνση του σχολείου συμπεριφέρθηκαν διαφορετικά στους Τ/κ μαθητές έναντι σε όλους τους υπόλοιπους, περιλαμβανομένων άλλων εθνικοτήτων, εκεί δημιουργήθηκαν τα προβλήματα. Με το να φέρονται σε κάποιους μαθητές σαν να έχουν περισσότερα δικαιώματα γιατί «είναι καημένοι», αυτό αμέσως διαχωρίζει τους μαθητές. Όταν επιτέθηκαν οι κουκουλοφόροι στην Αγγλική Σχολή, οι Ε/κ πρώτοι έτρεξαν να βοηθήσουν τους συμμαθητές τους. Γιατί πρέπει να πιστεύει κανείς ότι υπάρχει πρόβλημα ανάμεσα στα παιδιά στην Αγγλική Σχολή; Αφήστε τους μόνους τους και θα δείτε ότι μέσα σε μια εβδομάδα δεν θα έχουν κανένα πρόβλημα μεταξύ τους. Το σχολείο πάντα ήταν πολυπολιτισμικό. Υπήρχαν από διάφορες κοινότητες, υπήρχαν και μουσουλμάνοι οι οποίοι απλά δεν έρχονταν στην προσευχή ή στο μάθημα των θρησκευτικών. Κανένας δεν νοιαζόταν τότε. Και φυσικά υπήρχαν και ακραίες απόψεις και έντονες συζητήσεις, αλλά όπως σε κάθε σχολείο είχαμε όλοι ένα κοινό. Ήμασταν όλοι μια ομάδα εναντίον των καθηγητών, σε ό,τι κι αν γινόταν. Ήμαστασν ενωμένοι σαν σχολείο και ποτέ δεν θα ξεχάσω ότι στις διαδηλώσεις που πηγαίναμε για το ψευδοκράτος ή όταν συνέλαβαν τον Πέτρο Παπαλεοντίου, έρχονταν μαζί μας και Άγγλοι και Αρμένιοι και Λιβανέζοι συμμαθητές μας. Απλά γιατί ήταν συμμαθητές μας.

Σε μια ομιλία στην Αγγλική Σχολή λέχθηκε ότι η Κύπρος δεν είναι η Ελληνική και ότι αυτό πρέπει να το αποδεχτούν οι μαθητές.

Το καταλαβαίνω και ίσως είναι λάθος όρος «η Κύπρος είναι ελληνική», διότι παραπέμπει στην ΕΟΚΑ Β΄ και στο πραξικόπημα. Εξαρτάται όμως πώς το ερμηνεύεις. Δηλαδή για μένα το ότι είμαι Ελληνίδα σημαίνει ότι έχω κάποια ιστορία πίσω μου και μια καταγωγή που με έφερε να γεννηθώ σε αυτό το νησί. Δεν αρνούμαι ότι η πατρίδα μου είναι η Κύπρος και ότι αυτή περιλαμβάνει και τους Τ/κ. Δεν καταλαβαίνω γιατί ξαφνικά θεωρείται το να έχω ελληνικά στοιχεία, αυτόματα σημαίνει και ότι μισώ τους Τ/κ. Αυτό είναι προσβλητικό για την ιστορία μας. Ουδέποτε ο Ελληνισμός σήμαινε ή προώθησε την απόρριψη. Εξάλλου κατ’εμένα όταν απαρνηθείς το από πού προέρχεσαι είναι σίγουρη μέθοδος για να μην ξέρεις πού ανήκεις. Εγώ ανήκω στην Κύπρο. Εγώ τονίζω την δική μου καταγωγή ως Ελληνίδα και Χριστιανή Ορθόδοξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αποδέχομαι κάποιον άλλον. Αλίμονο. Σίγουρα υπήρχαν και Έλληνες που συμπεριφέρθηκαν εγκληματικά. Αλλά εμένα ως Ελληνίδα της Κύπρου δεν μπορεί να με χαρακτηρίζει η Χούντα και η ΕΟΚΑ Β΄ και σίγουρα δεν μπορούν αυτά τα λάθη να χαρακτηρίσουν όλο τον Ελληνισμό και την ιστορία χιλιετιών. Δεν μπορούν αυτά τα λάθη να αντικαθιστούν την γέννηση της Δημοκρατίας για παράδειγμα. Δεν μπορώ να αντιληφθώ γιατί κάποιοι επιλέγουν να ταυτίζουν την ιστορία μας και τον Ελληνισμό με τα λάθη που έκαναν κάποιες ομάδες. Και ερωτώ: Γιατί να ταυτιζόμαστε με κάποια κακά και να μεταφέρουμε στις επόμενες γενεές άδικες ενοχές, τις οποίες θα έπρεπε να νιώθει ο πραγματικός θύτης, ο Τούρκος κατακτητής. Γιατί να μην ταυτιζόμαστε με τα καλά του Ελληνισμού, τα οποία άντεξαν κάποιες χιλιετίες και να μεταφέρουμε αυτά στις επόμενες γενεές; Μόνο αυτά τα θετικά χαρακτηριστικά μας θα οδηγήσουν σε πραγματική ειρήνη και όχι μια μυθόπλαστη ιστορία η οποία θα απαρνηθεί στα παιδιά μας ταυτότητα και χαρακτήρα.

Είναι ορθό να εκφράζει την άποψη του ο Αρχιεπίσκοπος για το Εθνικό θέμα και για τα βιβλία της ιστορίας;

Εάν πιστεύουμε ότι η θρησκεία στην ιστορία και στην κουλτούρα μας δεν έχει ρόλο, τότε και πάλι απαρνούμαστε την ιστορία μας. Ο λόγος που επέζησε ο Ελληνισμός για 300 χρόνια κάτω από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν η Εκκλησία. Αυτή διατήρησε την γλώσσα και τον χαρακτήρα μας. Εξάλλου ο πρώτος μας Πρόεδρος ήταν και ο θρησκευτικός μας ηγέτης. Σωστό ή λάθος αυτή είναι η ιστορία μας. Γιατί ξαφνικά να πούμε ότι δεν έχει κανένα ρόλο; Και δεν καταλαβαίνω γιατί ο κάθε πολίτης δικαιούται να εκφράζει την άποψή του, αλλά απαιτούμε από τον Αρχιεπίσκοπο να μην το κάνει. Αυτό θα ήταν λογοκρισία και εξ’όσων γνωρίζω είμαστε ακόμη μια δημοκρατία. Και το καλό της δημοκρατίας είναι πως όταν μιλά οποιοσδήποτε, μπορείς να αποφασίσεις αν θα τον λαμβάνεις υπόψη ή όχι.

Φαινόμενα όπως το ρουσφέτι και η κομματοκρατία σε ποιο βαθμό πιστεύεις ότι υπάρχουν στην κοινωνία μας;

Σε απίστευτο βαθμό και δυστυχώς είναι ο λόγος που η κοινωνία μας δεν έχει προοδεύσει όσο θα έπρεπε. Στα πέντε χρόνια που ήταν ο Τάσσος πρόεδρος εναντιώνονταν στο ρουσφέτι. Ο κόσμος χειροκροτεί όταν το ακούει αυτό, αλλά μέσα του σκέφτεται «ναι, για τους άλλους, όχι για μένα». Γιατί όλοι μας έχουμε λίγο το σύνδρομο του αδικημένου. Ότι εάν έχουμε αποτύχει σε κάτι είναι γιατί αδικηθήκαμε και όχι γιατί το κέρδισε κάποιος άλλος. Όμως οι πρώτοι που φταίνε είναι οι πολιτικοί, διότι δεν λένε όχι και μάλιστα έχουμε φτάσει στο σημείο να λένε ότι «τώρα θα αρθούν οι αδικίες που υπέφεραν τόσα χρόνια» για δικαιολογία. Εγώ εισηγούμαι όπως δημοσιοποιηθούν όλες αυτές οι αδικίες και τα μέτρα που πάρθηκαν και θα παρθούν για άρση τους, με ονόματα και στοιχεία, τουλάχιστον για να επανακτηθεί η εμπιστοσύνη του κόσμου στο σύστημα.

Θεωρείτε ότι ο πατέρας σας έφυγε πικραμένος; Υπήρχαν κάποια άτομα από το ΔΗΚΟ που τον είχαν υποσκάψει;

Στα παιχνίδια που παίχτηκαν στις εκλογές σίγουρα υπήρχαν κάποια άτομα από το ΔΗΚΟ που υπέσκαψαν τον Τάσσο. Αυτό είναι γνωστό. Είχαν γίνει και συγκεκριμένες καταγγελίες στις έρευνες για το πόρισμα του ΔΗΚΟ για τις εκλογές, για άτομα που αρνήθηκαν να έρθουν σε εκδηλώσεις, είτε δούλευαν για άλλους υποψηφίους. Αυτά δεν περιλήφθηκαν στον τελικό πόρισμα βέβαια. Όμως για να είμαστε ξεκάθαροι, ο κόσμος του ΔΗΚΟ αγαπούσε και αγαπά τον Τάσσο και έτρεξαν και δούλεψαν στις εκλογές πάρα πολύ. Το ίδιο και οι περισσότεροι από την ηγεσία του κόμματος. Το ότι χάσαμε, αυτό οφείλεται σε δέκα μικρούς παράγοντες οι οποίοι επηρέασαν το τελικό αποτέλεσμα. Πικραμένος δεν έφυγε ο Τάσσος από το ΔΗΚΟ, ούτε από την εξουσία. Αγαπούσε το ΔΗΚΟ και τον κόσμο του ΔΗΚΟ. Και ούτε στους τελευταίους 10 μήνες της ζωής του εκφράστηκε με πικρία για οποιονδήποτε. Ήταν πολύ μεγάλος άνδρας για να εκφράζει τέτοια πικρία. Όμως πιστεύω ότι πληγώθηκε με τη προσπάθεια πλήρους εκμηδενισμού της πενταετίας του, και δεν μιλώ μόνο για το εθνικό στο οποίο διαφωνούσε με την νέα κυβέρνηση, τους πρώην συνεργάτες του. Φυσικά θυμίζω ότι και ο ίδιος διαφωνούσε με τον Κληρίδη, αλλά όταν εκλέγηκε του ζήτησε να τον συνοδεύει στις διαπραγματεύσεις, όχι μόνο ως ένδειξη σεβασμού, αλλά και για να δείχνει έξω ένα ενωμένο μέτωπο και μια συνέχεια, όπως πάντοτε οφείλουμε να κάνουμε. Αλλά και στην εσωτερική διακυβέρνηση, κανείς δεν αναγνώρισε ότι ήταν η κυβέρνηση του Τάσσου Παπαδόπουλου που πήρε την απόφαση για τις αφαλατώσεις (όταν βουλευτές διαδήλωναν έξω από την Βουλή για να μην γίνει η αφαλάτωση στην Επισκοπή), ότι η Κυβέρνησή του επέμενε να μπούμε στο ευρώ όταν άλλοι διαφωνούσαν, ότι είχαμε πλεόνασμα που άλλοι εξανέμισαν σε λίγους μήνες, ρυθμό ανάπτυξης ο οποίος ακόμη υπολογίζεται σήμερα εξού και δεν έχουμε μηδενική ανάπτυξη για το 2009. Αυτός ο εκμηδενισμός και η απόλυτη αγνωμοσύνη σίγουρα τον πλήγωσαν, αλλά δεν ήταν άνθρωπος που εκφραζόταν με αρνητικούς χαρακτηρισμούς και ουδέποτε κατηγόρησε οποιονδήποτε. Εάν η συμπεριφορά απέναντί του ήταν αυτή που του άρμοζε θα το κρίνει η ιστορία και ο κόσμος.